ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ HOÀI LAN

GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ
TRỊ VÀ KỸ NĂNG SỐNG

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ HOÀI LAN

GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ
TRỊ VÀ KỸ NĂNG SỐNG
Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử giáo
dục Mã số: 9 14 01 02

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS. Nguyễn Thanh Bình
2. TS. Trần Thị Minh Huế

THÁI NGUYÊN - 2018



iii
MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN.............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN................................................................................................... ii
MỤC LỤC....................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT.................................................................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG................................................................................ v
MỞ ĐẦU.......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của vấn đề nghiên cứu............................................................ 1
2. Mục đích nghiên cứu..................................................................................... 2
3. Khách thể, đối tượng nghiên cứu.................................................................. 3
4. Giả thuyết khoa học...................................................................................... 3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu.................................................................................... 3
6. Phạm vi nghiên cứu....................................................................................... 3
7. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu............................................ 3
8. Luận điểm bảo vệ.......................................................................................... 5
9. Đóng góp mới của luận án............................................................................ 5
10. Cấu trúc, bố cục của luận án....................................................................... 6

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM
CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ
TRỊ VÀ KỸ NĂNG SỐNG............................................................................. 7
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề.................................................................... 7
1.1.1. Những nghiên cứu về trách nhiệm.......................................................... 7
1.1.2. Những nghiên cứu liên quan đến giáo dục tính trách nhiệm................. 10
1.2. Các khái niệm công cụ............................................................................. 17
1.2.1. Trách nhiệm.......................................................................................... 17
1.2.2. Tính trách nhiệm................................................................................... 18

1.3.9. Các lực lượng tham gia giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo

tiếp cận giá trị và kỹ năng sống...................................................................... 37
1.3.10. Đánh giá kết quả giáo dục tính trách nhiệm của HS THPT.................39

1.4. Những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình giáo dục tính trách nhiệm cho học
sinh THPT....................................................................................................... 42
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1................................................................................ 44
Chương 2: THỰC TRẠNG GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO
HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG THEO TIẾP CẬN GIÁ TRỊ
VÀ KỸ NĂNG SỐNG.................................................................................. 45
2.1. Mục tiêu, nội dung, đối tượng và phương pháp khảo sát.......................... 45
2.1.1. Mục tiêu khảo sát.................................................................................. 45
2.1.2. Nội dung khảo sát.................................................................................. 45
2.1.3. Đối tượng, địa bàn khảo sát................................................................... 45


v
2.1.4. Phương pháp khảo sát........................................................................... 46
2.2. Phân tích kết quả nghiên cứu thực trạng về tính trách nhiệm...................47
2.2.1. Nhận thức của học sinh THPT về quan niệm giá trị trách nhiệm

47

2.2.2. Thực trạng thực hiện trách nhiệm của HS THPT.................................. 50
2.2.3. Thực trạng giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị

và KNS............................................................................................................ 76
KẾT LUẬN CHƯƠNG 2................................................................................ 97
Chương 3: BIỆN PHÁP GIÁO DỤC TÍNH TRÁCH NHIỆM CHO HỌC

3.2.6. Biện pháp 6: Phối hợp với các lực lượn g trong cộng đồng để tạo cơ hội

giáo dục tính trách nhiệm cho HS

............................................. 115

3.2.7. Biện pháp 7: Khích lệ tự rèn luyện tính trách nhiệm của HS...............117
3.2.8. Mối quan hệ giữa các biện pháp.......................................................... 117
3.3. Thực nghiệm sư phạm............................................................................ 118
3.3.1. Khái quát chung về quá trình thực nghiệm.......................................... 118
3.3.2. Thang đánh giá.................................................................................... 122
3.3.3. Phương pháp xử lý số liệu................................................................... 128
3.4. Kết quả thực nghiệm tác động................................................................ 129
3.4.1. Phân tích kết quả thực nghiệm đợt 1................................................... 129
3.4.2. Phân tích kết quả thực nghiệm đợt 2................................................... 134

3.5. Đánh giá kết quả thực nghiệm................................................................ 144
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.................................................................... 147
1. Kết luận..................................................................................................... 147
2. Kiến nghị................................................................................................... 147

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ.............150
CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.............................................. 150
TÀI LIỆU THAM KHẢO.......................................................................... 151
PHỤ LỤC......................................................................................................... 1


9

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Độ lệch chuẩn

THPT

Trung học phổ thông

TN

Thực nghiệm

BGH

Ban giám hiệu

LLGD

Lực lượng giáo dục

KNS

Kỹ năng sống

KN

Kỹ năng

GVCN

Giáo viên chủ nhiệm


Bảng 2.12. Đánh giá HS nam và HS nữ về các yếu tố ảnh hưởng đến việc thể
hiện tính trách nhiệm..................................................................... 75
Bảng 2.13. Đánh giá của GV về mục tiêu giáo dục tính trách nhiệm cho HS
THPT theo tiếp cận giá trị và KNS................................................ 77
Bảng 2.14. Đánh giá của GV và HS về nội dung giáo dục tính trách nhiệm cho
HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS.......................................... 78
Bảng 2.15. Phương pháp sử dụng trong giáo dục tính trách nhiệm cho HS
THPT theo tiếp cận giá trị và KNS................................................ 85
Bảng 2.16. Hình thức tổ chức giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo
tiếp cận giá trị và KNS.................................................................. 88


vi

Bảng 2.17. Yêu cầu thực hiện giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo
tiếp cận giá trị và KNS.................................................................. 90
Bảng 2.18. Con đường giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận
giá trị và KNS................................................................................ 91
Bảng 2.19. Đánh giá của GV về những khó khăn trong quá trình giáo dục tính
trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận giá trị và KNS................94
Bảng 2.20. Các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT
theo tiếp cận giá trị và KNS........................................................... 95
Bảng 3.1. Thang đánh giá ý thức trách nhiệm............................................... 123
Bảng 3.2. Thang đánh giá hành vi biểu hiện tính trách nhiệm của HS..........127
Bảng 3.3. Kết quả khảo sát đầu vào đợt 1 đo ý thức trách nhiệm của nhóm
TN1 và ĐC1................................................................................ 129
Bảng 3.4. Kết quả khảo sát đầu vào đợt 1 đo hành vi trách nhiệm của nhóm
TN1 và ĐC1................................................................................ 130
Bảng 3.5. Bảng phân phối mức độ đo ý thức trách nhiệm của HS sau TN đợt
1................................................................................................... 131

hội và giao lưu văn hóa, đã và đang có những tác động đa chiều, phức tạp, ảnh
hưởng đến quá trình hình thành và phát triển nhân cách của thế hệ trẻ, do đó phải
trang bị cho các em những nền tảng giá trị cốt lõi làm điểm tựa cho sự phát triển
nhân cách.
Từ một dự án quốc tế mang tên “Chia sẻ các Giá trị vì một thế giới tốt hơn”
do trường Đại học Brahma Kumaris thực hiện vào năm 1995 để kỷ niệm 50 năm
ngày thành lập Liên Hợp Quốc được phát triển thành Chương trình Giáo dục các
Giá trị sống (LVEP). Mục đích của chương trình là cung cấp những nguyên tắc và
những công cụ cho sự phát triển của tất cả các cá nhân, với sự hiểu biết rằng mỗi
cá nhân bao gồm những khía cạnh về thể chất, tinh thần, tình cảm và trí tuệ. Thực
hiện mục đích này, chương trình đưa ra các hoạt động giá trị khác nhau dựa trên
kinh nghiệm và những phương pháp thực hành nhằm trang bị cho trẻ em và thanh,
thiếu niên các tri thức, giúp họ trải nghiệm và khám phá 12 giá trị căn bản của cá
nhân, gồm: Hợp tác, Tự do, Hạnh phúc, Trung thực, Khiêm tốn, Yêu thương, Hòa
bình, Tôn trọng, Trách nhiệm, Giản dị, Khoan dung, Đoàn kết. Đối với thanh niên
từ 15 đến 18 tuổi, chương trình giúp họ suy ngẫm, đào sâu hiểu biết về 12 giá trị
này để phát triển năng lực của bản thân, có được sự lựa chọn đúng đắn và dễ dàng
hòa nhập với cộng đồng Chương trình đã được triển khai ở rất nhiều nước khác
nhau trên thế giới, với
mục tiêu chung nhằm kêu gọi chia sẻ các giá trị vì một thế giới tươi đẹp hơn. Các
giá trị cốt lõi này cần có trong mỗi con người bất kể sự khác nhau về quốc tịch,
màu da và văn hoá. Khi mọi người cùng vươn tới những giá trị đó, họ sẽ xích lại
gần nhau, chia sẻ, thông cảm với nhau và cuộc sống của tất cả mọi người trên trái
đất đều thống nhất với nhau trong thế giới hòa bình, tôn trọng, hạnh phúc.
Trách nhiệm là một phẩm chất mà mục tiêu của chương trình giáo dục phổ
thông đổi mới cần đạt được
Trên cơ sở yêu cầu của NQ 29, dự thảo chương trình giáo dục phổ thông
(GDPT) mới đã xác định mục tiêu tổng quát của GDPT là: Chương trình giáo dục
phổ thông nhằm tạo ra những con người Việt Nam phát triển hài hòa về thể chất và
tinh thần, phát huy cao độ tiềm năng của bản thân; có những phẩm chất cao đẹp:

Thực tiễn đã cho thấy thực trạng là đa phần HS thờ ơ với các tính huống cần phải
thể hiện trách nhiệm, với bổn phận và nghĩa vụ của mình, nên dẫn đến nhiều hệ lụy
đáng tiếc
Vì vậy cần phải tìm biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS. Nhà
trường cần thay đổi cách tiến hành GD tính trách nhiệm như thế nào để có kết
quả mong muốn?
2. Mục đích nghiên cứu


Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về giáo dục tính trách nhiệm cho HS
THPT, xây dựng các biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT theo tiếp cận
giá trị và kỹ năng sống, góp phần nâng cao chất lượng giáo dục nhân cách cho HS.
3. Khách thể, đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu

Quá trình giáo dục nhân cách cho học sinh THPT theo tiếp cận giá trị và KNS
3.2. Đối tượng nghiên cứu

Tính trách nhiệm của HS THPT và giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT
theo tiếp cận giá trị và kỹ năng sống.
4. Giả thuyết khoa học

Giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh THPT là nhiệm vụ quan trọng,
nhưng trong thực tiễn giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT còn rất nhiều hạn
chế do nhiều nguyên nhân khác nhau. Nếu giáo dục tính trách nhiệm cho HS
THPT bằng các tác động giáo dục đồng bộ trong đó chú trọng đến giáo dục giá trị
trách nhiệm cho HS đảm bảo cơ chế chuyển giá trị khách quan thành giá trị cá
nhân, giáo dục kỹ năng ra quyết định có trách nhiệm và giáo dục kỹ năng đảm nhận
trách nhiệm trong mọi tình huống cho HS bằng các con đường giáo dục đa dạng và
có sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng thì sẽ nâng cao


Nhân cách được đánh giá thông qua hoạt động. Từ đó, HS chiếm lĩnh được
các giá trị văn hóa xã hội và thể hiện các giá trị đó trong cuộc sống. Việc xây dựng
các biện pháp giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cần phải dựa trên các hoạt
động trải nghiệm có tính đa dạng, phù hợp với đặc điểm tâm lý, nhu cầu, hoạt động
học tập của HS và đảm bảo cơ chế trải nghiệm trong giáo dục tính trách nhiệm
7.1.3. Tiếp cận phức hợp, đồng bộ

Mặc dù tiếp cận giá trị và KNS là cốt lõi trong luận án này, nhưng cần phải
kết hợp với tiếp cận phức hợp để tiến hành giáo dục tính trách nhiệm thông qua mọi
hoạt động trong nhà trường và tiếp cận đồng bộ thể hiện không chỉ nhà trường tiến
hành giáo dục tính trách nhiệm mà còn phải phối hợp chặt chẽ với gia đình và cộng
đồng.
7.2. Phương pháp nghiên cứu
7.2.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận

Phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, so sánh đối chiếu những kết quả nghiên
cứu các công trình khoa học đã có trong và ngoài nước, các văn bản, chỉ thị, nghị
quyết của Đảng và Nhà nước nhằm xây dựng các khái niệm công cụ và làm cơ sở
lý luận cho vấn đề nghiên cứu.
7.2.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
- Hồi cứu va phân tích kết quả nghiên cứu thứ cấp: Đánh giá về tính trách

nhiệm và giáo dục tính trách nhiệm.
- Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi: Phương pháp được thực hiện nhằm

thu thập thông tin về thực trạng tính trách nhiệm của HS và thực trạng giáo dục tính
trách nhiệm cho HS ở các trường THPT hiện nay. Đối tượng điều tra: CBQL, GV,
HS, CMHS.
- Phương pháp phỏng vấn nhóm/ cá nhân: Phương pháp được thực hiện

hiệu quả. Để tính trách nhiệm của HS phát triển bền vững thì cần tận dụng tất cả các
con đường giáo dục: Thông qua giờ sinh hoạt lớp, thông qua dạy học, hoạt động
trải nghiệm, kỷ luật tích cực thực hiện nội quy trường, lớp, đồng thời cần đảm
bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng để tạo cơ hội cho
HS cũng cố niềm tin vào giá trị trách nhiệm và rèn luyện kỹ năng thể hiện tính
trách nhiệm - đó cũng chính là thể hiện tiếp cận giá trị và KNS.
 Có thể sử dụng giờ sinh hoạt lớp để tổ chức giáo dục giá trị trách nhiệm, kỹ

năng ra quyết định có trách nhiệm và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm cho HS THPT.
9. Đóng góp mới của luận án
 Về lý luận: Góp phần làm sáng tỏ lý luận về giáo dục tính trách nhiệm

cho HS THPT nói chung và giáo dục tính trách nhiệm theo tiếp cận giá trị và kỹ
năng sống nói riêng. Ngoài việc kế thừa lý luận giáo dục theo tiếp cận hệ thống
cấu trúc, theo tiếp cận phức hợp và đồng bộ trong tiến trình giáo dục, tác giả còn
vận dụng cách tiếp cận giá trị và KNS trong giáo dục tính trách nhiệm cho HS
THPT nhằm đảm bảo cho các em được trải nghiệm, đánh giá, lựa chọn giá trị để có
niềm tin sống


phải có trách nhiệm, ra quyết định có trách nhiệm và kỹ năng đảm nhận trách nhiệm
hiệu quả
 Về thực tiễn:
- Khảo sát, đánh giá được thực trạng tính trách nhiệm của HS THPT và quá

trình giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT hiện nay. Kết quả khảo sát thực trạng
tính trách nhiệm của HS THPT và giáo dục tính trách nhiệm cho HS THPT cho thấy
phải thay đổi cách thức giáo dục tính trách nhiệm cho học sinh. Từ cách làm giáo
dục tính trách nhiệm cho HS THPT thiên về giáo điều, truyền thông nâng cao nhận
thức cho các em, chuyển sang tổ chức cho HS được trải nghiệm, biết cách ra quyết

1.1.1. Những nghiên cứu về trách nhiệm

Tính trách nhiệm được nghiên cứu dưới nhiều góc độ khác nhau như xã hội
học, luật học, đạo đức học, tâm lý học, giáo dục học... Việc tìm hiểu chung về tính
trách nhiệm trong và ngoài nước giúp khái quát hóa được vấn đề nghiên cứu; qua đó
kế thừa được những luận điểm giá trị cũng như chỉ ra những hạn chế trong cách tiếp
cận trước đây, từ đó định hướng xây dựng các luận điểm và phương pháp luận mới
để giải quyết thực trạng tính trách nhiệm của HS THPT hiện nay.
1.1.1.1. Những nghiên cứu trên thế giới

Ở công trình nghiên cứu “Khía cạnh tâm lý - xã hội của tính trách nhiệm
trong hoạt động của chuyên gia” của A.L.Xlôbốtxky [91], thái độ trách nhiệm được
xem là phạm trù xã hội học. Theo ông, để điều chỉnh hành vi xã hội, tham gia vào
nhiều mối quan hệ xã hội, thay đổi các mối quan hệ xã hội đều phải phụ thuộc vào
thái độ trách nhiệm.
Trong công trình nghiên cứu “Tâm lý học trách nhiệm” của K.Muzdưbaép
[70], ông đã nghiên cứu về thái độ trách nhiệm trong lao động chung. Kết quả
nghiên cứu cho thấy, đánh giá về sự nhận thức thái độ trách nhiệm phụ thuộc vào
mức độ phát triển của tập thể, của tổ chức lao động. Xét ở góc độ cá nhân, thái độ
trách nhiệm gắn liền với hành động. Thông qua hành động, chúng ta có thể đánh giá
được ý thức chấp hành và ý thức trách nhiệm của cá nhân. Nếu được kiểm tra
thường xuyên, các hoạt động của học sinh sẽ dần đáp ứng được với mục tiêu đã đề
ra.
Năm 1944, nhà tâm lý học xã hội F.Heider cho rằng vấn đề trách nhiệm là
vấn đề đánh giá hành vi.
Theo các nhà nghiên cứu tâm lý học, các tác giả chỉ nghiên cứu sâu về thái
độ trách nhiệm và xem thái độ trách nhiệm như một phẩm chất nhân cách của con
người. Các nhà nghiên cứu tâm lý học Xô Viết đã tập trung nghiên cứu về giáo dục
thái độ trách nhiệm cho các lứa tuổi khác nhau, nghiên cứu về thái độ trách nhiệm
như một hiện tượng tâm lý xã hội và hình thành thái độ trách nhiệm trong hoạt

Trong cuốn sách “Việc quy trách nhiệm đối với những thành công và thất
bại trong những nhóm trình độ phát triển khác nhau” [89], "Việc quy trách
nhiệm và nhận trách nhiệm trong những điều kiện của tập thể lớp" [79] của
I.A.Sukhinxkaia cho rằng thái độ trách nhiệm là một hiện tượng quan hệ liên nhân
cách, nhấn mạnh tính xã hội trong phẩm chất này. Tính xã hội xuất hiện khi một
con người có trách


nhiệm với hành vi của mình trước xã hội. Kết quả nghiên cứu cho rằng, mức độ
phát triển của nhóm càng cao thì hành vi trách nhiệm mang tính khách quan càng
cao.
1.1.1.2. Những nghiên cứu trong nước

Ở nước ta, nghiên cứu tính trách nhiệm hạn chế, dưới đây là một số nghiên
cứu hướng đến tính trách nhiệm cá nhân, xã hội:
• Tác giả Nguyễn Đình Hòa Tính cho rằng trách nhiệm xã hội của cá nhân

trong bài viết “Nâng cao trách nhiệm xã hội của cá nhân trong điều kiện kinh tế thị
trường ở Việt Nam hiện nay”, được quan niệm như là nghĩa vụ phải gánh vác, thực
hiện; là cái buộc phải làm, không những phải làm mà phải làm tốt dưới sự giám sát
của người khác; nó được thể hiện ở khía cạnh quan hệ (với cộng đồng và xã hội) và
tính chất (trong mọi lĩnh vực của đời sống xã hội như: thực thi pháp luật, bảo vệ
môi trường, tiêu dùng an toàn, thực phẩm ...) và được xét trong quy phạm pháp
luật và đạo đức đối với hành vi xã hội của cá nhân đó.
• Bên cạnh đó, tác giả Nguyễn Văn Phúc, trong bài viết “Trách nhiệm của

con người trong điều kiện kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay” cho rằng, trách
nhiệm là phẩm chất xã hội của con người, trách nhiệm được hình thành trong quan
hệ giữa con người với con người, giữa con người với xã hội; nghĩa là nó có cơ sở
trong việc giải quyết các quan hệ lợi ích và chịu sự quy định phát triển xã hội và

cá nhân, tập thể và xã hội; đây là cơ sở nền tảng cho sự phát triển bền vững của
doanh nghiệp trong xu thế hiện nay.
Tổng hợp các nghiên cứu trong nước và ngoài nước ở trên về tính trách
nhiệm cho thấy một số đặc điểm sau:
• Trách nhiệm được hình thành trên cơ sở của sự hiểu biết, niềm tin giá trị và

thể hiện bằng thái độ, hành vi được thúc đẩy bởi động cơ; và được hình thành từ
môi trường và hoạt động cụ thể của cá nhân.
• Các nhà tâm lý học, giáo dục học tập trung nghiên cứu về những điều kiện,

con đường, phương tiện và những phương thức hình thành thái độ trách nhiệm cho
học sinh; nhấn mạnh vai trò của trải nghiệm thực tiễn, hoạt động cá nhân chuyển
hóa những kiến thức về giá trị xã hội vào ý thức của các em kết hợp với động cơ
của hành vi và phải mang lại ý nghĩa riêng đối với HS như là một nhiệm vụ gắn
liền với bản thân. Điều này làm cơ sở để xây dựng các nguyên tắc cần phải tuân thủ
khi giáo dục tính trách nhiệm (sẽ được trình bày chi tiết trong phần cơ sở lý luận,
phương pháp luận).
1.1.2. Những nghiên cứu liên quan đến giáo dục tính trách nhiệm
1.1.2.1. Những nghiên cứu trên thế giới

Về giáo dục thái độ trách nhiệm, từ nền tảng triết lý, đạo đức học nêu trên,
các nhà tâm lý, giáo dục hướng đến việc nghiên cứu giáo dục ý thức và thái độ trách
nhiệm như là hợp phần của việc hình thành và phát triển nhân cách con người. Các
nhà nghiên cứu tâm lý học Xô Viết đã tập trung nghiên cứu về giáo dục thái độ
trách nhiệm cho các lứa tuổi khác nhau, nghiên cứu về thái độ trách nhiệm như
một hiện tượng tâm lý xã hội và hình thành thái độ trách nhiệm trong hoạt động nói
chung và trong lao động nói riêng.


Theo lứa tuổi, trước hết phải kể đến các công trình nghiên cứu như: “Sự

Ngoài ra, còn có các công trình nghiên cứu về thái độ trách nhiệm như: “Vấn
đề giáo dục trong nhà trường Xô Viết” của A.C.Macarencô [82]. Theo ông, để hình


thành được thái độ trách nhiệm cho học sinh phải cho các em cùng hoạt động tập
thể, bởi vì tập thể được coi là một phương tiện và điều kiện để giáo dục thái độ
trách nhiệm, ngoài ra tập thể còn được xem như một cấu trúc xã hội gồm những tổ
chức có các nguyên tắc và nghĩa vụ nhất định.
Như vậy, qua các công trình nghiên cứu trên có thể thấy:
• Giáo dục thái độ trách nhiệm cho HS ở mọi lứa tuổi từ trẻ nhỏ đến thiếu

niên và HS cuối cấp phổ thông đều đã được quan tâm nghiên cứu.
• Giáo dục thái độ trách nhiệm thông qua những hoạt động cụ thể như lao

động, hoạt động tập thể, hoạt động công ích, hoạt động Đoàn đã được đi sâu
nghiên cứu.
• Ngoài ra các con đường, các điều kiện, các yếu tố ảnh hưởng đến giáo dục

thái độ trách nhiệm cũng đã được đề cập trong những nghiên cứu này.
Về giáo dục hanh vi trách nhiệm, những nghiên cứu về giáo dục hành vi
trách nhiệm có ít hơn những nghiên cứu về giáo dục thái độ, ý thức trách nhiệm.
Tác giả V.M.Pítxkun nghiên cứu: “Những điều kiện tâm lý của việc hình
thành hành vi trách nhiệm của học sinh cuối cấp” [86]. Tác giả nghiên cứu những
điều kiện quy định sự hình thành nhân cách và ý nghĩa của những điều kiện đó đối
với sự phát triển thái độ trách nhiệm của học sinh. Tác giả đã khẳng định rằng, sự
hình thành hành vi trách nhiệm của học sinh lớn là phải chuyển hóa những kiến
thức về giá trị xã hội vào ý thức của các em kết hợp với động cơ của hành vi và ý
nghĩa riêng đối với các em là nhận cho mình một nhiệm vụ. Đây là một luận điểm
có thể kế thừa và có thể suy ra rằng, muốn giáo dục hành vi trách nhiệm cho HS
không chỉ dừng ở những hiểu biết của các em mà phải chuyển giá trị trách nhiệm

Về nguyên tắc giáo dục tính trách nhiệm, như đã đề cập ở trên, nghiên cứu
giáo dục tính trách nhiệm ở nước ta không có sự tách biệt mà được xem như phần
nội dung trong tổng thể, hệ thống giáo dục giá trị sống, kỹ năng sống; và các
nguyên tắc giáo dục tính trách nhiệm được xác định như sau:
• Nguyên tắc thiết lập, tạo dựng bầu không khí giá trị LVEP [7, 34-37] có ý

nghĩa quan trọng, bởi chỉ khi cá nhân người học cảm nhận được sự an toàn, sự cảm
thông, giúp đỡ thì tiến trình giáo dục GTS, KNS mới dễ dàng tiếp nhận, mới dễ
dàng chuyển biến trong hành trình phát triển bản thân mình.
• Trong tiến trình giáo dục kỹ năng sống cần tuân thủ các nguyên tắc giáo

dục dựa vào sự trải nghiệm; qua tương tác giữa chủ thể với người khác và với chính
bản thân; và tuân thủ các nguyên tắc thay đổi hành vi ... [7, 59-64]
Từ đó chúng ta có thể thấy:
• Các nghiên cứu về giáo dục thái độ trách nhiệm hay hành vi trách nhiệm

thực chất đều hướng đến hình thành một phẩm chất nhân cách, một nét tính cách
có thể gọi là tính trách nhiệm.