VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
------

ĐỖ VĂN ĐOẠT

KĨ NĂNG ỨNG PHÓ VỚI STRESS
TRONG HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP THEO TÍN CHỈ
CỦA SINH VIÊN ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
Chuyên ngành: Tâm lí học chuyên ngành
Mã số: 62.31.80.05

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÂM LÍ HỌC

Người hướng dẫn khoa học:
PGS. TS NGUYỄN XUÂN THỨC

HÀ NỘI - 2013


i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các dữ
liệu, kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa từng công
bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác.
Tác giả luận án

Đỗ Văn Đoạt



1.2.3. Khái niệm KNƢP với stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP ......32
1.3. BIỂU HIỆN CỦA KNƢP VỚI STRESS TRONG HOẠT ĐỘNG HỌC
TẬP THEO TÍN CHỈ CỦA SV ĐHSP .....................................................................34


iii
1.3.1. Nhóm kĩ năng nhận diện tác nhân gây stress và biểu hiện của stress
trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP ..............................................................35
1.3.2. Nhóm kĩ năng xác định các phƣơng án ứng phó với stress trong học
tập theo tín chỉ của SV ĐHSP...............................................................................42
1.3.3. Nhóm kĩ năng thực hiện các phƣơng án ứng phó nhằm giảm stress và
giải quyết vấn đề của SV ĐHSP ...........................................................................48
1.4. CÁC YẾU TỐ ẢNH HƢỞNG TỚI KNƢP VỚI STRESS TRONG HỌC
TẬP THEO HỌC CHẾ TÍN CHỈ CỦA SV ĐHSP ...................................................52
1.4.1. Các yếu tố chủ quan ....................................................................................53
1.4.2. Các yếu tố khách quan ................................................................................55
KẾT LUẬN CHƢƠNG 1..........................................................................................60
Chương 2: TỔ CHỨC VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ............................61
2.1. NGHIÊN CỨU LÝ LUẬN ................................................................................61
2.1.1. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................61
2.1.2. Nội dung nghiên cứu...................................................................................61
2.1.3. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................61
2.2. NGHIÊN CỨU THỰC TRẠNG ........................................................................61
2.2.1. Đặc điểm mẫu khách thể nghiên cứu ..........................................................61
2.2.2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................63
2.2.3. Nội dung nghiên cứu...................................................................................63
2.2.4. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................................63
2.3. NGHIÊN CỨU THỰC NGHIỆM......................................................................72
2.3.1. Cơ sở thực nghiệm ......................................................................................72
2.3.2. Mục đích thực nghiệm ................................................................................74

STRESS TRONG HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP THEO TÍN CHỈ CỦA SV ĐHSP ......125
3.3.1. Các yếu tố chủ quan ..................................................................................125
3.3.2. Các yếu tố khách quan ..............................................................................131
3.3.3. Tự đánh giá mức độ ảnh hƣởng của các yếu tố chủ quan và khách quan
đến KNƢP với stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP ............134
3.4. KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM TÁC ĐỘNG......................................................135
3.4.1. Đặc điểm chung của khách thể thực nghiệm ............................................135
3.4.2. Kết quả thực nghiệm .................................................................................135
3.4.3. Phân tích trƣờng hợp điển hình trong thực nghiệm ..................................150
KẾT LUẬN CHƢƠNG 3........................................................................................156
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT ..................................................................................157
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ ...............161
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................163
PHỤ LỤC .............................................................................................................. 1PL


v

BẢNG CÁC CHỮ VIẾT TẮT
Viết tắt

Viết đầy đủ

CNH, HĐH

Công nghiệp hoá, hiện đại hoá

ĐHCT

Đại học Cần Thơ


Khoa Sƣ phạm

SV, SVSP, HSSV

Sinh viên, sinh viên sƣ phạm, học sinh sinh viên

TB

Trung bình

THCS

Trung học cơ sở

THPT

Trung học phổ thông

TN

Thực nghiệm

VTN

Vị thành niên


vi


stress trong học tập theo tín chỉ qua xử lý bài tập giả định .................96
Mức độ thực hiện kĩ năng nhận diện tác nhân gây stress và biểu
hiện của stress trong học tập theo tín chỉ theo số năm theo học..........97
Mức độ thực hiện kĩ năng nhận diện tác nhân gây stress và biểu
hiện của stress trong học tập theo tín chỉ theo số năm theo địa bàn ........98
So sánh mức độ thực hiện của SV ĐHSP giữa hai KN .......................99
Tƣơng quan giữa mức độ hiểu biết và mức độ thực hiện các kĩ
năng trong nhóm kĩ năng nhận diện ....................................................99
Tự đánh giá mức độ kĩ năng huy động nguồn thông tin, tài liệu
về các phƣơng án ứng phó với stress trong học tập theo tín chỉ
của SV ĐHSP ....................................................................................101
Tự đánh giá mức độ kĩ năng phân tích các phƣơng án ứng phó
với stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP ...........................103
Tự đánh giá mức độ kĩ năng ra quyết định lựa chọn các phƣơng
án ứng phó với stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP ........105
Mức độ kĩ năng xác định các phƣơng án ứng phó với stress trong
học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP qua bài tập tình huống ................106
Mức độ kĩ năng xác định các phƣơng án ứng phó với stress trong
học tập theo số năm SV đã học .........................................................107
Mức độ kĩ năng xác định các phƣơng án ứng phó với stress trong
học tập theo địa bàn ...........................................................................108
So sánh mức độ thực hiện từng cặp kĩ năng trong nhóm kĩ năng
xác định các phƣơng án ứng phó với stress .......................................109
Tƣơng quan giữa mức độ hiểu biết và mức độ thực hiện của
nhóm kĩ năng xác định các phƣơng án ứng phó với stress ................109
Tự đánh giá mức độ kĩ năng kiên định khi thực hiện các phƣơng
án ứng phó với stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP ........111


vii

vấn đề” ...............................................................................................148
Bảng 3.34: Mức độ thực hiện các kĩ năng ứng phó với stress trong học tập
theo tín chỉ của SV Th.B trƣớc và sau thực nghiệm..........................150
Bảng 3.35: Mức độ kĩ năng ứng phó với stress trong học tập theo tín chỉ của
em Th.B qua xử lý bài tập tình huống ...............................................154


viii

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ
Biểu đồ 3.1:

So sánh các cặp kĩ năng trong nhóm kĩ năng thực hiện các
phƣơng án ứng phó với stress ..........................................................120
Biểu đồ 3.2: Đánh giá chung mức độ kĩ năng ứng phó với stress trong học
tập theo tín chỉ của SV ĐHSP .........................................................124
Biểu đồ 3.3: KNƢP với stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ theo các
mức độ hiểu biết của SVSP .............................................................126
Biểu đồ 3.4: Các mức độ KNƢP với stress trong hoạt động học tập theo tín
chỉ theo kinh nghiệm sống...............................................................128
Biểu đồ 3.5: KNƢP với stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ theo hứng
thú học tập .......................................................................................129
Biểu đồ 3.6: Ảnh hƣởng khí chất đến mức độ KNƢP với stress trong hoạt
động học tập theo ín chỉ của SV ĐHSP ..........................................130
Biểu đồ 3.7: Ảnh hƣởng của cách tổ chức đào tạo đến mức độ kĩ năng ứng
phó với stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SVSP........131
Biểu đồ 3.8: Ảnh hƣởng từ vai trò của GV đến kĩ năng ứng phó của SV
ĐHSP đối với stress trong học tập theo tín chỉ ...............................133
Biểu đồ 3.9: Các yếu tố ảnh hƣởng đến KNƢP với stress trong hoạt động
học tập theo tín chỉ của SVSP .........................................................135

tạo theo niên chế và chƣa có kĩ năng đƣơng đầu hay giải quyết các tình huống vƣợt
quá sức chịu đựng của bản thân. Đây là nguyên nhân dẫn đến stress ở sinh viên. Có
thể nói, stress là hiện tƣợng luôn xảy ra ở sinh viên bởi học tập về bản chất là lĩnh
hội cái mới mà cái mới bao giờ cũng tiềm ẩn khả năng gây stress. Khả năng xuất
hiện của stress càng cao khi hoạt động học tập theo học chế tín chỉ còn khá mới mẻ
đối với sinh viên. Tuy nhiên, stress không xảy ra hoặc stress sẽ đƣợc giải tỏa khi SV
có KNƢP. Do vậy, nghiên cứu về KNƢP với stress trong hoạt động học tập theo tín
chỉ là vô cùng cần thiết. Tại sao?
Về lí luận, KNƢP với stress trong hoạt động học tập đƣợc xem là kĩ năng
sống, kĩ năng học tập quan trọng cần có ở mỗi ngƣời và ở một khía cạnh nào đó, khi
một cá nhân có khả năng đƣơng đầu với stress thì stress lại có thể là một nhân tố
tích cực bởi vì chính stress sẽ buộc cá nhân đó phải tập trung vào công việc của
mình và ứng phó một cách thích hợp. Tuy nhiên, stress còn có một sức mạnh hủy
diệt cuộc sống cá nhân nếu stress đó quá lớn và không giải tỏa nổi. Cụ thể, stress có
ảnh hƣởng đến sức khỏe: khi bị stress, SV thƣờng có biểu hiện: nhức đầu, đau cổ,
đau lƣng, tức ngực, khó thở, hoa mắt, chóng mặt, cảm giác choáng váng, khẩu vị
thay đổi, chán ăn, rất mệt mỏi [32], [79] ; ảnh hƣởng đến kết quả học tập: stress có


2

biểu hiện qua các phản ứng rối loạn hoạt động tâm lí: giảm rõ tƣ duy phê phán,
phân phối chú ý không đầy đủ, giảm sút trí nhớ, quyết định thiếu chính xác, mất
bình tĩnh, cáu gắt hoặc trơ lỳ. Cảm giác và tri giác kém nhạy bén, tiếp thu thông tin
chậm, nhìn nghe không rõ, cảm giác sai, thiếu phối hợp giữa các cảm giác. Rối loạn
cảm giác vận động, tƣ thế lúng túng, cứng ngắc, rối loạn sự hiệp đồng động tác.
Stress càng nặng, hiệu quả nhận diện và tƣ duy linh hoạt càng giảm. Khi tập trung
vào các phƣơng diện đe dọa của tình huống và tập trung vào tính cảm giác, ta sẽ
giảm đi lƣợng chú ý sẵn có nhằm đối phó với các nhiệm vụ khác trong tầm tay [79]
[29, tr37]; ảnh hƣởng đến đời sống tâm lý cơ bản nhƣ nhận thức, cảm xúc và hành

sống, nhiều nhà khoa học đã nghiên cứu để phổ biến và giảng dạy cho mọi
ngƣời. Tuy nhiên, kĩ năng này chƣa đƣợc chú trọng đúng mức ở các trƣờng
ĐHSP, SVSP còn tỏ ra lúng túng, yếu kém về kĩ năng giải quyết những tình
huống stress trong hoạt động học tập cũng nhƣ cuộc sống của họ. Kết quả là tinh
thần giảm sút, học tập không tiến bộ, thậm chí có những hành vi “bất mãn” với
cuộc sống,… Mặt hạn chế này do nhiều nguyên nhân, cả nguyên nhân chủ quan
lẫn nguyên nhân khách quan. Trong đó phải kể đến SVSP thiếu cơ hội rèn kĩ năng
sống, đặc biệt là KNƢP với stress.
Đã có không ít đề tài, các bài báo nghiên cứu về stress và cách ứng phó
với stress ở các lứa tuổi khác nhau trong đó có lứa tuổi SV. Tuy nhiên, nghiên
cứu về KNƢP với stress ở SVSP còn ít và mờ nhạt. Thành thử, việc đúc rút
những kinh nghiệm về rèn kĩ năng nói chung và KNƢP với stress trong hoạt
động học tập nói riêng nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động học tập và cũng là
nâng cao chất lƣợng đào tạo sƣ phạm đang trở thành một yêu cầu cấp bách.
Vì những lý do trên, đề tài nghiên cứu của luận án đƣợc chọn là: “Kĩ năng
ứng phó với stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP”.
2. MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Phát hiện, làm rõ mức độ và biểu hiện của kĩ năng ứng ứng phó với stress
trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP. Trên cơ sở đó, đề xuất và
thực nghiệm biện pháp nâng cao kĩ năng ứng phó với stress trong hoạt động học
tập theo tín chỉ cho SV.


4

3. ĐỐI TƢỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU
3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Mức độ và biểu hiện kĩ năng ứng phó với stress trong hoạt động học tập
theo tín chỉ của SV ĐHSP.
3.2. Khách thể nghiên cứu

yếu tố có ảnh hƣởng nhiều nhất là cách tổ chức đào tạo của nhà trƣờng, cố vấn học
tập và nền tảng kiến thức của SV.
4.3. Có thể nâng cao KNƢP với stress trong học tập theo tín chỉ cho SV ĐHSP nhằm
giảm thiểu stress bằng biện pháp tổ chức bồi dƣỡng kiến thức về KNƢP với stress và
tổ chức rèn luyện hình thành KNƢP với stress theo qui trình đƣợc xác định.
5. NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
5.1. Xác định cơ sở lý luận của luận án: Làm rõ các khái niệm công cụ, tiêu chí, mức
độ và biểu hiện của các nhóm kĩ năng thành phần thuộc kĩ năng ứng phó với stress
trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP
5.2. Phân tích làm rõ thực trạng KNƢP với stress cùng các yếu tố ảnh hƣởng đến
KN này trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP.
5.3. Đề xuất và tổ chức thực nghiệm các biện pháp tác động tâm lý-sƣ phạm
nhằm nâng cao KNƢP với stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP.
6. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
6.1. Về nội dung nghiên cứu
- Nghiên cứu mức độ biểu hiện của stress và kĩ năng ứng phó với stress
trong hoạt động học tập theo tín chỉ dƣới góc độ Tâm lí học. Trong đó, tập trung
khai thác mức độ biểu hiện của stress tiêu cực trong hoạt động học tập theo tín
chỉ và kĩ năng ứng phó theo hƣớng coi KN là thao tác (mặt kĩ thuật hành động).
- Nghiên cứu biểu hiện và mức độ của các nhóm kĩ năng thành phần trong
KNƢP với stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP (Nhóm kĩ
năng nhận diện tác nhân gây stress và biểu hiện của stress trong học tập theo tín
chỉ; Nhóm kĩ năng xác định các phƣơng án ứng phó với stress trong học tập theo
tín chỉ; Nhóm kĩ năng thực hiện các phƣơng án ứng phó nhằm giảm stress và giải
quyết vấn đề trong học tập theo tín chỉ) và các yếu tố ảnh hƣởng đến KN này.
- Nghiên cứu ảnh hƣởng của các yếu tố: Chủ quan (nền tảng kiến thức của
SV, kinh nghiệm sống của SV, hứng thú học tập của SV và khí chất của SV) và


6



7

- Phƣơng pháp nghiên cứu điển hình;
- Phƣơng pháp nghiên cứu sản phẩm hoạt động;
- Phƣơng pháp thực nghiệm tác động;
- Phƣơng pháp thống kê toán học.
8. NHỮNG ĐÓNG GÓP MỚI CỦA ĐỀ TÀI
- Phân tích và hệ thống hoá các khái niệm cơ bản về kĩ năng ứng phó với
stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP: kĩ năng, ứng phó, kĩ năng ứng
phó, stress, stress trong hoạt động học tập theo tín chỉ, kĩ năng ứng phó với stress
trong hoạt động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP.
- Chỉ ra đƣợc các nhóm kĩ năng thành phần của KNƢP với stress trong hoạt
động học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP: Nhóm kĩ năng nhận diện tác nhân gây stress
và biểu hiện của stress trong học tập theo tín chỉ; Nhóm kĩ năng xác định các phương
án ứng phó với stress trong học tập theo tín chỉ; Nhóm kĩ năng thực hiện các phương
án ứng phó nhằm giảm stress và giải quyết vấn đề trong học tập theo tín chỉ.
- Phát hiện thực trạng mức độ, biểu hiện của KNƯP với stress trong hoạt
động học tập theo tín chỉ ở SV ĐHSP và các yếu tố ảnh hưởng đến kĩ năng này.
- Đề xuất đƣợc các biện pháp tác động tâm lý-sƣ phạm nhằm nâng cao kĩ
năng ứng phó với stress trong học tập theo tín chỉ của SV ĐHSP: Cung cấp tri
thức để nâng cao hiểu biết của SV ĐHSP về kĩ năng ứng phó với stress trong học
tập theo tín chỉ của SV ĐHSP và tổ chức rèn luyện kĩ năng theo qui trình đã xác
lập thông qua lớp tập huấn kĩ năng.
9. CẤU TRÚC CỦA LUẬN ÁN
Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, luận
án bao gồm 3 chƣơng: Chƣơng 1. Cơ sở lí luận, Chƣơng 2. Tổ chức nghiên cứu,
Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu thực trạng và thực nghiệm.


nghiệm khác đƣợc ra đời. Đó là trắc nghiệm “Ứng phó” của Carver, Sheiner, và


9

Weintraub (1989). Các tác giả đƣa ra 5 thang đo về cách ứng phó tập trung vào
vấn đề, 5 thang đo về cách ứng phó tập trung vào cảm xúc, 3 thang đo về cách ứng
phó không tích cực.
Bên cạnh những thang đo đƣợc liệt kê ở trên còn có nhiều trắc nghiệm,
thang đo khác nhƣng ít đƣợc dùng hơn.
+ Ảnh hƣởng của KNƢP đến thể chất và tinh thần:
Nhiều nghiên cứu trên thế giới khẳng định những hạn chế về KNƢP với
các hoàn cảnh khó khăn trong cuộc sống của vị thành niên ảnh hƣởng tiêu cực
đến thể chất và tinh thần của họ.
Nezu và Ronan (1988) nghiên cứu về kĩ năng ứng phó của trẻ vị thành
niên. Họ chỉ ra rằng nếu vị thành niên không có kĩ năng phòng ngừa những tác
động của hoàn cảnh có thể dẫn đến stress, trầm cảm và lo âu. Để giải quyết đƣợc
các vấn đề, vị thành niên cần có niềm tin dựa vào năng lực, xác lập đƣợc những
KNƢP với những hoàn cảnh khó khăn của bản thân. [67, tr1]
Kovacs (1989) lại cho rằng, có nhiều vấn đề về tâm thần của trẻ em liên
quan đến sự hiểu biết của các em về các kĩ năng xã hội. Đây là một trong những
nguyên nhân làm tăng ý tƣởng và hành vi tự sát. [67, tr2]
Các tác giả khác nhƣ: Carver, Scheiner và Weintraub (1989) thì cho rằng:
Hành vi ứng phó có tính chất ổn định và đƣợc coi là xu hƣớng ứng xử. Theo các
tác giả, con ngƣời có cách ứng phó nhất định trong nhiều tình huống khác nhau.
Cách ứng phó của cá nhân ảnh hƣởng đến chính cá nhân đó. [58]
Nhƣ vậy, những tác giả trên chủ yếu quan tâm đến KNƢP với hoàn cảnh
khó khăn ở tuổi vị thành niên và những ứng dụng vào thực tiễn nhằm nâng cao
kĩ năng này cho các em.
+ Cách ứng phó liên quan đến những trải nghiệm sớm của cá nhân:

+ Ảnh hƣởng của các vấn đề tâm lí cá nhân và xã hội đến hành vi ứng phó
và cách ứng phó:
Cảm giác về một chỗ dựa tinh thần và vật chất, thông tin và cảm xúc ở
con ngƣời là một cảm giác dƣơng tính, chi phối hoàn toàn đến cách ứng xử với
ngƣời khác, với môi trƣờng xã hội cũng nhƣ với những tình huống khó khăn.
Đây là nghiên cứu về sự ủng hộ xã hội của các tác giả: Cobb .S (1976), Cohen và
Wills (1985), Cohen và Syme (1985), Kirkham, Schilling, Norelius, Schinke,


11

Yablin (1986), Zick và Temoshok (1987), Cohen S (1988), Hays, Turner và
Coats (1992). Các tác giả đều nhấn mạnh sự ủng hộ của xã hội là nhân tố trung
gian thúc đẩy sự vững tin của con ngƣời, khích lệ con ngƣời thực hiện những
hành động hiệu quả trong những tình huống khó khăn.
Bandura (1977), Thomson S.C (1981), Wallston K.A, Wallston, Smith, và
Dobbins (1987), Cohen S và Edwards (1989), Taylor S.E, Helgeson, Reed và
Skokan (1991) đã nghiên cứu mối quan hệ giữa kiềm chế tâm lí và cách ứng phó
có hiệu quả.
Nghiên cứu khác lại đánh giá những đặc điểm của nhân cách là nguồn lực
chính của hành vi ứng phó. Những đặc điểm đó là: tính tự tin, tính tự chủ, tính có
trách nhiệm, biết đồng cảm với ngƣời khác, tính sẵn sàng trải nghiệm,… Đây là
nghiên cứu của Holahan và Moos (1987, 1990, 1991), Worden và Sobel (1978),
Friedman (1993).
Terry D.J. (1991); Lees M.C., Neufeld R.W.J. (1999) nghiên cứu mối liên
quan đánh giá về tình huống khó khăn, nhận diện về các khía cạnh khác nhau
của stress với hành vi ứng phó. Theo họ, việc con ngƣời ứng xử nhƣ thế nào
trong hoàn cảnh khó khăn thƣờng chịu ảnh hƣởng của việc họ đánh giá về chính
hoàn cảnh đó, tình huống đó. [90]
Segersform S.C, Taylor S.E, Kemeny M.E, Fahey J.L (1998); Horowwitz,