BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
----------------------------------

ĐẶNG THANH TÙNG

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ NHÀ SÀN
TRUYỀN THỐNG CỦA DÂN TỘC TÀY TẠI
HUYỆN BA BỂ TỈNH BẮC KẠN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KIẾN TRÚC

Hà Nội – 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ XÂY DỰNG

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KIẾN TRÚC HÀ NỘI
----------------------------------

ĐẶNG THANH TÙNG

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ NHÀ SÀN
TRUYỀN THỐNG CỦA DÂN TỘC TÀY TẠI
HUYỆN BA BỂ TỈNH BẮC KẠN
LUẬN VĂN THẠC SĨ

thực và có nguồn gốc rõ ràng.

Học viên

Đặng Thanh Tùng


MỤC LỤC
Lời cảm ơn.
Lời cam đoan.
Mục lục.
Danh mục các bảng, biểu.
Danh mục các hình vẽ, đồ thị.

A. PHẦN MỞ ĐẦU............................................................................................... 1
* Lý do chọn đề tài .................................................................................................... 1
* Mục đích của đề tài. ............................................................................................... 2
* Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. ........................................................................... 2
* Phương pháp nghiên cứu. ..................................................................................... 2
* Nội dung nghiên cứu. ............................................................................................. 3
Sơ đồ luận văn ........................................................................................................... 5
B. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ............................................................................. 6
CHƯƠNG I: TỔNG QUAN KIẾN TRÚC NHÀ SÀN TRUYỀN THỐNG CỦA
DÂN TỘC TÀY TỈNH BẮC KẠN. ...................................................................... 6
1.1 Giới thiệu chung về dân tộc Tày tỉnh Bắc Kạn. ........................................... 6
1.1.1. Nguồn gốc xuất xứ ................................................................................................ 6
1.1.2. Đặc điểm tự nhiên ................................................................................................. 7
1.2 Đặc điểm về kiến trúc nhà sàn truyền thống dân tộc Tày tỉnh Bắc Kạn ....16
1.2.1. Nguồn gốc hình thành......................................................................................... 16
1.2.2 Đặc điểm chung của nhà sàn dân tộc Tày........................................................... 17

3.1.2. Xu hướng biến đổi kiến trúc nhà sàn truyền thống dân tộc Tày ....................... 73
3.1.3. Những tích cực và hạn chế trong công tác bảo tồn hiện nay ............................. 75
3.2.

Yêu cầu, nguyên tắc bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc.....................76


3.2.1. Yêu cầu ................................................................................................................ 76
3.2.2. Nguyên tắc........................................................................................................... 77
3.3.

Phương án và giải pháp bảo tồn kiến trúc nhà sàn dân tộc Tày tại

huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn. ....................................................................................78
3.3.1. Giải pháp về tổ chức không gian quy hoạch ...................................................... 78
3.3.2. Giải pháp về khuôn viên khu đất ngôi nhà ở...................................................... 81
3.3.3. Giải pháp về không gian chức năng nhà ở ......................................................... 82
3.3.4. Giải pháp về phương pháp thi công và vật liệu xây dựng ................................. 83
3.3.5 Giải pháp về chính sách quản lý phát triển nhà ở dân tộc Tày ........................... 85
3.4. Phát huy giá trị kiến trúc nhà sàn dân tộc Tày tại huyện Ba Bể tỉnh Bắc
Kạn. ..........................................................................................................................88
3.4.1. Phát huy giá trị về văn hóa.................................................................................. 88
3.4.2. Phát huy giá trị về đời sống sinh hoạt của người dân tộc Tày ........................... 89
3.4.3. Phát huy giá trị về du lịch.................................................................................... 89
3.5. So sánh đặc điểm cấu trúc nhà sàn truyền thống dân tộc Tày và Nùng ở
tỉnh Bắc Kạn. ...........................................................................................................90
3.6.

Thiết kế thực nghiệm..................................................................................94



Sơ đồ phân khu chức năng

Sơ đồ 3.5

Sơ đồ tổ chức không gian trong nhà sàn

Hình vẽ 1.1

Cấu tạo mái nhà sàn người Tày

Hình vẽ 1.2

Cấu trúc nhà sàn dân tộc Tày


DANH MỤC HÌNH ẢNH MINH HỌA
Số hiệu hình

Tên hình

Hình 1.1

Bản đồ huyện Ba Bể

Hình 1.2

Hồ Ba Bể

Hình 1.3


Hình 1.11

Cấu trúc mặt bằng sinh hoạt loại đặt bàn thờ giữa nhà

Hình 1.12

Bàn thờ ở gian tiếp giáp bên ngoài gian giữa nhà

Hình 1.13

Bàn thờ để ở gian trong cùng

Hình 1.14

Mặt bằng sinh hoạt chia theo chiều dọc, bàn thờ sát vách

Hình 1.15

Cấu tạo mái nhà sàn người Tày

Hình 1.16

Cấu tạo mái nhà sàn người Tày

Hình 1.17

Cấu tạo mái nhà sàn người Tày



Vì kèo 5 cột biến thể thành 4 cột

Hình 1.26

Vì kèo 7 cột

Hình 1.27

Vì kèo 3 cột biến thể

Hình 1.28

Vì kèo 7 cột biến thể 4 cột

Hình 1.29

Vì kèo 4 cột biến thể

Hình 1.30

Vì kèo 7 cột biến thể 6 cột

Hình 1.31

Cấu tạo thang nhà sàn người Tày

Hình 1.32

Cấu tạo thang nhà sàn người Tày



Người dân làng cổ luôn đối mặt với khó khăn trong sinh hoạt

Hình 2.3

Làng cổ Đường Lâm

Hình 3.2

Nhà sàn người Tày bản Noọng huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Hình 3.3

Nhà sàn người Tày bản Noọng huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Hình 3.4

Nhà sàn người Tày bản Noọng huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Hình 3.5

Nhà sàn người Tày bản Noọng huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Hình 3.6

Nhà sàn người Tày bản Noọng huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Hình 3.7

Nhà sàn người Tày bản Noọng huyện Ba Bể (Bắc Kạn)

Nhà sàn người dân tộc Tày mang nét văn hóa đặc trưng riêng khác với các
dân tộc khác như dân tộc Giarai, Êđê, Tày, Thái, v.v. Người Tày có truyền thống
văn hoá rất đặc sắc, đặc trưng, rõ nét và ít bị hoà lẫn với tộc người khác. Nhà sàn là
một trong những thành tố của văn hóa vật chất, là nơi thể hiện của văn hóa người
Tày, là nơi có những nét riêng truyền thống và bản sắc riêng của tộc người. Nhà sàn
của người Tày mang một giá trị truyền thống quý giá, được các thế hệ truyền lại cho
nhau, gìn giữ như một niềm tự hào.


2

Trong tình hình hiện nay, việc xây dựng nhà ở của đồng bào các dân
tộc thiểu số nói chung đã dần chuyển sang các loại nhà hiện đại. Đặc biệt ở
các vùng thấp, gần thành thị thì xu hướng này càng nhanh chóng. Đối với
người Tày, tình trạng đó càng xày ra mạnh mẽ và ở mọi lúc mọi nơi do vậy đề
tài “Bảo tồn và phát huy giá trị nhà sàn của dân tộc Tày ở huyện Ba Bể
tỉnh Bắc Kạn” là cần thiết và cấp bách, mang tính thực tiễn để góp phần bảo
tồn và phát huy giá trị nhà ở truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số
nói chung và của dân tộc Tày nói riêng và tạo lập nền tảng cho việc bảo tồn,
tôn vinh các di sản vật thể của nước ta.
* Mục đích của đề tài.
- Xác định đặc điểm kiến trúc và ý nghĩa của nhà sàn sàn trong đời
sống dân tộc Tày
- Đánh giá giá trị bản sắc nhà sàn truyền thống dân tộc Tày
- Đề xuất phương án bảo tồn và giải pháp nhằm gìn giữ và phát huy giá
trị văn hóa truyền thống của nhà sàn đối với đời sống của dân tộc Tày.
* Đối tượng, phạm vi nghiên cứu.
- Đối tượng nghiên cứu: Giá trị và bản sắc Nhà sàn dân tộc Tày
- Phạm vi nghiên cứu: xã Phúc Lộc huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn
* Phương pháp nghiên cứu.

vật thể bao gồm di vật, hiện vật lịch sử, các công trình hay địa điểm có dấu
tích cũ cả địa điểm xảy ra các sự kiện lịch sử điển hình.


4

 Di sản văn hóa phi vật thể: là giá trị lịch sử, văn hóa thuộc lĩnh vực
sáng tạo tinh thần của thời đại trước truyền lại cho thời đại sau: ngôn ngữ,
phong tục, tín ngưỡng, văn hóa, ẩm thực,…
 Di tích lịch sử văn hóa: là tài sản văn hóa quý giá của mỗi địa phương,
mỗi dân tộc, mỗi đất nước, ở đó chứa đựng tất cả những gì thuộc về truyền
thống tốt đẹp, những tinh hoa trí tuệ, tài năng, giá trị văn hóa nghệ thuật của
mỗi quốc gia.
* Cấu trúc luận văn.
Luận văn có cấu trúc như sau:
- Phần mở đầu
- Phần nội dung: gồm 3 chương
+ Chương 1: Tổng quan kiến trúc nhà sàn truyền thống của dân tộc Tày
tại huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn.
+ Chương 2: Cơ sở khoa học về bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc nhà
sàn truyền thống của dân tộc Tày tại huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn.
+ Chương 3: Phương án, giải pháp bảo tồn và phát huy giá trị kiến trúc
của nhà sàn.
- Phần kết luận


5

Sơ đồ luận văn


Đ/c: Km 10 – Nguyễn Trãi – Thanh Xuân Hà Nội.
Email:

TRUNG TÂM THÔNG TIN THƯ VIỆN


97

C. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
Kết luận
Nhà sàn truyền thống dân tộc Tày là tài sản vô giá mà nền văn hóa dân
tộc Tày ở tỉnh Bắc Kạn đã để lại cho chúng ta. Ngày nay mặc dù về hình thái cư
trú, quy hoạch bản làng không bị thay đổi nhiều, tuy nhiên bên cạnh đó hình
thức kiến trúc ngôi nhà sàn, mặt bằng sinh hoạt, khuôn viên lại có sự biến đổi,
chuyển hóa sâu sắc làm mất dần nét truyền thống, bản sắc vốn có của dân tộc
Tày.
Chịu nhiều yếu tố ảnh hưởng, tác động nhà sàn người dân tộc Tày đang
dần bị mai một hoặc thay thế bằng các vật liệu hiện đại như sắt thép hay xi
măng. Mặc dù có những yếu tố tích cực nhưng nảy sinh nhiều vấn đề bất cập và
ảnh hưởng đến không gian sống truyền thống. Đề xuất phương thức tạo một chu
trình khép kín để người dân tự tạo nguồn vật liệu, gia công lắp dựng tại chỗ để
xây dựng nên ngôi nhà ở.
Giữ gìn và phát huy các giá trị trong kiến trúc dân gian dân tộc Tày không
chỉ là bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống dân tộc Tày trong nền văn hóa Việt
Nam mà còn góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của người dân.
Chúng ta sẽ không kết hợp giữa cái truyền thống với hiện đại một cách bất hợp lí
mà sẽ là phải thấu hiểu tường tận và sâu sắc những nguồn gốc hình thành nên
kiến trúc truyền thống ở bất cứ đâu, kiến trúc truyền thống cũng được tạo dựng
thông qua điều kiện tự nhiên, khí hậu, tập quán sinh hoạt của con người mà có
được không gian, tỷ lệ và hình thức thích hợp. Đó chính là cái hồn của kiến trúc

99

TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1. Đảng cộng sản Việt Nam – Hỏi đáp về các chính sách dân tộc của
Đảng – NXB Sự Thật – Năm 1983
2. Đàm Thị Uyên – Phong tục và tín ngưỡng tôn giáo người Tày ở Cao Bằng
- NXB. Văn hóa dân tộc Hà Nội - Năm 2012.
3. Hà Đình Thành – Văn hóa dân tộc Tày, Nùng ở Việt Nam - NXB. Đại học
quốc gia Hà Nội.
4. Lê Bá Thảo - Việt Nam - Lãnh thổ và Địa lý, Nhà xuất bản Thế giới – Năm
2007
5. Lý Tùng Hiếu - Các vùng văn hóa Việt Nam - NXB. Đại học quốc gia Tp.
HCM - Năm 2011.
6. Ma Ngọc Dung – Nhà sàn truyền thống của người Tày vùng Đông Bắc
Việt Nam – NXB. Thời đại - Năm 2013.
7. Nguyễn Thị Yên – Đời sống tín ngưỡng của người Tày ven biên giới Hạ
Lạng, Cao Bằng - NXB. Đại học quốc gia Hà Nội - Năm 2010.
8. Nguyễn Khắc Tụng – Nhà ở cổ truyền các dân tộc Việt Nam – Hội khoa
học lịch sử Việt Nam, Trung tâm nghiên cứu kiến trúc- Năm 1994.
9. Nguyễn Khắc Tụng – Nhà cửa các dân tộc trung du Bắc Bộ Việt Nam –
NXB. Khoa học Xã hội - Năm 1978
10. Phương Đình, Nguyễn Văn Siêu - Đại Việt địa dư toàn biên – Viện sử học
– Năm 1997
11. Việt Nam hình ảnh cộng đồng 54 dân tộc- Thông tấn xã Việt Nam phát
hành- Nhà xuất bản văn hóa dân tộc Hà Nội năm 2000.
12. Kiến trúc dân gian truyền thống- Chu Quang Trứ- Nhà xuất bản mỹ thuật
1999.




26. Bộ Xây Dựng – Viện Kiến trúc, Quy hoạch đô thị và nông thôn - Báo cáo
điều tra, khảo sát kiến trúc nhà ở truyền thống các dân tộc miền núi phía Bắc
và Tây Nguyên, đề xuất bảo tồn và khai thác giá trị kiến trúc nhà ở truyền
thống.
27. Cộng đồng các dân tộc Việt Nam (5/2010), Tài liệu Đại hội đại biểu các
dân tộc thiểu số Việt Nam lần thứ nhất, NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội.


102

PHỤ LỤC HIỆN TRẠNG
Gia đình ông Lương Văn Pong huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn


103

Mặt đứng chính nhà sàn

Mặt đứng bên nhà sàn


104

Mặt bằng phân chia công năng nhà sàn

Gia đình ông La Quảng Phúc huyện Ba Bể tỉnh Bắc Kạn