BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

KHẢO SÁT VÀ ĐÁNH GIÁ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC
MÔI TRƯỜNG TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
NGÔ QUYỀN, THÀNH PHỐ BIÊN HÒA, TỈNH ĐỒNG NAI

Họ và tên sinh viên: NGUYỄN HOÀNG KHÁNH NGỌC
Ngành: QUẢN LÝ MÔI TRƯỜNG VÀ DU LỊCH SINH THÁI
Niên khóa: 2008 - 2012

Tháng 6/2012


KHẢO SÁT VÀ ĐÁNH GIÁ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG
TẠI TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG NGÔ QUYỀN
THÀNH PHỐ BIÊN HÒA, TỈNH ĐỒNG NAI

Tác giả

NGUYỄN HOÀNG KHÁNH NGỌC

Khóa luận được đệ trình để đáp ứng yêu cầu
cấp bằng Kỹ sư ngành
Quản lý môi trường và du lịch sinh thái

Giáo viên hướng dẫn:

TS.Hồ Văn Cử

sau:
- Nghiên cứu hiện trạng quản lý môi trường tại trường THPT Ngô Quyền.
- Nghiên cứu hoạt động GDMT tại trường THPT Ngô Quyền, TP. Biên Hòa.
- Nghiên cứu nhận thức môi trường của học sinh ở trường THPT Ngô Quyền
thành phố Biên Hòa.
- Đề xuất các giải pháp tăng cường công tác GDMT cho học sinh.
Các phương pháp Thu thập số liệu, Đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA) và
Thống kê đã được sử dụng trong đề tài. Các kết quả đạt được bao gồm:
- Hiện trạng quản lý môi trường: rác thải, nhu cầu sử dụng nước, không gian
trường học tại trường THPT Ngô Quyền.
- Công tác giáo dục môi trường: nguồn giáo viên, nội dung và chương trình giáo
dục môi trường, các phương pháp và hình thức tổ chức được áp dụng để giáo dục môi
trường, phương tiện phục vụ cho giáo dục môi trường tại trường THPT Ngô Quyền.
- Nhận thức của học sinh về môi trường, ô nhiễm môi trường và hậu quả của việc
ô nhiễm môi trường, sự tác động của môi trường đến con người và ngược lại. Thái độ
của học sinh khi học giáo dục môi trường và thái độ đối với môi trường sau khi học
giáo dục môi trường.

iii


MỤC LỤC
Trang tựa...........................................................................................................................i
Lời cảm ơn ...................................................................................................................... ii
Tóm tắt ........................................................................................................................... iii
Mục lục .......................................................................................................................... iv
Danh sách chữ viết tắt ................................................................................................. viii
Danh sách các bảng ....................................................................................................... ix
Danh sách các hình ..........................................................................................................x
CHƯƠNG 1. MỞ ĐẦU .................................................................................................1

2.2.4. Các yêu cầu của đánh giá ....................................................................................23
2.2.5. Các lĩnh vực đánh giá ..........................................................................................23
2.3. VẤN ĐỀ GDMT TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG ..................................24
2.4. TỔNG QUAN VỀ TRƯỜNG THPT NGÔ QUYỀN, TP. BIÊN HÒA .................26
2.4.1. Lịch sử hình thành ...............................................................................................26
2.4.2. Cơ cấu tổ chức .....................................................................................................27
2.4.3. Cơ sở vật chất - hạ tầng .......................................................................................28
2.4.4. Đặc điểm học sinh trường THPT Ngô Quyền .....................................................28
2.4.4.1. Quy mô học sinh ...............................................................................................28
2.4.4.2. Tình hình học tập trong năm học 2011 – 2012.................................................29
2.4.4.3. Các phong trào – hoạt động của học sinh .........................................................29
CHƯƠNG 3. NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU...........................31
3.1. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU ..................................................................................31
3.1.1. Nghiên cứu hiện trạng quản lý môi trường tại trường THPT Ngô Quyền .........31
3.1.2. Nghiên cứu hoạt động GDMT trong nhà trường ................................................31
3.1.3. Nghiên cứu nhận thức và thái độ của học sinh đối với công tác GDMT ...........31
3.1.4. Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao công tác GDMT .....................................31
3.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ..........................................................................31
3.2.1. Phương pháp thu thập số liệu ..............................................................................31
3.2.1.1. Phương pháp nghiên cứu tài liệu .....................................................................31
3.2.1.2. Phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA) ......................................32
3.2.1.3. Phương pháp quan sát ......................................................................................34
3.2.1.4. Tham khảo ý kiến chuyên gia ..........................................................................35
3.2.2. Phương pháp Xử lý số liệu..................................................................................35
v


CHƯƠNG 4. KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN..............................................................36
4.1. HIỆN TRẠNG QLMT TẠI TRƯỜNG THPT NGÔ QUYỀN ..............................36
4.1.1. Rác thải ................................................................................................................36

4.5.2.1. Những thuận lợi và khó khăn trong việc tổ chức các tour du lịch sinh thái kết
hợp với việc giáo dục môi trường trong trường THPT .................................................69
4.5.2.2. Thiết kế tour du lịch sinh thái cho trường học .................................................70
4.5.2.3. Hướng tổ chức một số tour du lịch sinh thái cho học sinh ...............................73
CHƯƠNG 5. KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ .................................................................84
5.1. KẾT LUẬN ............................................................................................................84
5.1.1. Về nội dung giáo dục môi trường cho học sinh trường THPT Ngô Quyền ........84
5.1.2. Về phương pháp và hình thức tổ chức được áp dụng để giáo dục môi trường cho
học sinh trường THPT Ngô Quyền ...............................................................................84
5.1.2.1. Phương pháp được áp dụng để GDMT cho HS trường THPT Ngô Quyền .....84
5.1.2.2. Hình thức được áp dụng để GDMT cho học sinh trường THPT Ngô Quyền ..85
5.1.3. Nhận thức và thái độ của HS trường THPT Ngô Quyền với công tác GDMT ...85
5.2. KIẾN NGHỊ............................................................................................................85
5.2.1. Đối với Sở Giáo dục – Đào tạo tỉnh Đồng Nai ...................................................85
5.2.2. Đối với trường THPT Ngô Quyền.......................................................................86
TÀI LIỆU THAM KHẢO...........................................................................................87
PHỤ LỤC ....................................................................................................................89 

vii


DANH SÁCH CHỮ VIẾT TẮT
BĐD

Ban đại diện

BT

Bí thư


Tổ chức bảo tồn thiên nhiên quốc tế (International Union for
Conservation of Nature)

MT

Môi trường

PHHS

Phụ huynh học sinh

PHT

Phó hiệu trưởng

PRA

Phương pháp đánh giá nhanh có sự tham gia của cộng đồng

PTBV

Phát triển bền vững

RNM

Rừng ngập mặn

TCV

Thảo cầm viên

Bảng 2.2: Phạm vi giáo dục môi trường .......................................................................15 
Bảng 2.3: Bảng thống kê số lượng công nhân viên chức của nhà trường ....................27 
Bảng 2.4: Quy mô học sinh ..........................................................................................28 
Bảng 2.5: Kết quả học tập năm học 2011 – 2012 .........................................................29 
Bảng 4.1: Bảng thể hiện ý kiến của học sinh về những môn học có lồng ghép giáo dục
môi trường .....................................................................................................................39 
Bảng 4.2: Bảng thể hiện các hình thức hoạt động ngoại khóa được áp dụng trong hoạt
động giáo dục môi trường ở trường THPT Ngô Quyền ................................................49 
Bảng 4.3: Bảng thể hiện ý kiến của học sinh về các kỹ năng được trang bị thông qua
hoạt động giáo dục môi trường......................................................................................58 
Bảng 4.4: Bảng thể hiện ý kiến của giáo viên về thái độ học tập của học sinh khi giáo
viên đề cập đến các vấn đề môi trường .........................................................................60 
Bảng 4.5: Bảng thể hiện thái độ của học sinh đối với môi trường sau khi học giáo dục
môi trường trong các môn học.......................................................................................61 
Bảng 4.6: Mối liên hệ giữa nội dung giáo dục môi trường, phương pháp giảng dạy đối
với thái độ học tập của học sinh lớp 10 .........................................................................62 
Bảng 4.7: Mối liên hệ giữa nội dung giáo dục môi trường, phương pháp giảng dạy đối
với thái độ học tập của học sinh lớp 11 .........................................................................63 
Bảng 4.8: Mối liên hệ giữa nội dung giáo dục môi trường, phương pháp giảng dạy đối
với thái độ học tập của học sinh lớp 12 .........................................................................63 
Bảng 4.9: Kế hoạch dạy và học ngoài thiên nhiên .......................................................73 
Bảng 4.10: Nội dung chương trình Giáo Dục Bảo Tồn và Bảo Vệ Môi Trường tại
Thảo Cầm Viên Sài Gòn................................................................................................74 

ix


DANH SÁCH CÁC HÌNH
Hình 2.1: Mô hình của việc dạy và học trong giáo dục môi trường .............................26 
Hình 4.1: Biểu đồ thể hiện ý kiến của Thầy/Cô khi được hỏi về việc nhà trường tạo

lồng ghép giáo dục môi trường......................................................................................59 
Hình 4.17: Biểu đồ thể hiện ý kiến của học sinh và giáo viên về việc làm bài tập về
nhà mà giáo viên giao có nội dung liên quan đến giáo dục môi trường........................60 

xi


Chương 1
MỞ ĐẦU
1.1. ĐẶT VẤN ĐỀ
Chất lượng cuộc sống ngày càng cao, nhu cầu xã hội ngày càng tăng, cũng là lúc
vấn đề môi trường và bảo vệ môi trường được thế giới nói chung và Việt Nam chúng
ta nói riêng đặc biệt quan tâm. Bảo vệ môi trường hơn bao giờ hết đã trở thành nhiệm
vụ cấp bách không chỉ của riêng một cá nhân nào, tổ chức nào, mà là của toàn xã hội.
Do đó, chúng ta cần phải có những hành động cụ thể để chung tay với thế giới góp
phần bảo vệ trái đất, môi trường sống của chúng ta.
Ngoài việc đưa ra Hiến pháp, Luật môi trường, các quy định, tiêu chuẩn... thì
việc giáo dục môi trường cũng đang là một trong những biện pháp phát triển trước
mắt, lâu dài và rất quan trọng của xã hội trên con đường phát triển bền vững. Ở nước
ta, vấn đề giáo dục môi trường cũng là mối quan tâm sâu sắc của Đảng, nhà nước và
hệ thống nhà trường. Ngày 31/01/2005, Bộ Giáo dục & Đào tạo đã ra Chỉ thị số
02/2005/CT-BGD-ĐT về: “Tăng cường công tác giáo dục và bảo vệ môi trường” xác
định nhiệm vụ trọng tâm cho giáo dục phổ thông là trang bị cho học sinh kiến thức, kỹ
năng về môi trường và bảo vệ môi trường bằng các hình thức phù hợp qua các môn
học và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, xây dựng nhà trường xanh – sạch – đẹp.
Giáo dục môi trường có thể được thông qua nhiều hình thức khác nhau, song
giáo dục môi trường ở trường phổ thông chiếm vị trí đặc biệt, vì đây là nơi đào tạo thế
hệ trẻ, những người chủ tương lai của đất nước, những học sinh đang ngồi trên ghế nhà
trường. Tại TP.Biên Hòa, trong những năm qua, nền kinh tế đã đạt được những
thành tựu đáng kể nhưng môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng bởi nhiều nguyên

- Đề xuất những giải pháp tăng cường công tác GDMT cho học sinh.
1.4. PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
1.4.1. Phạm vi nghiên cứu
- Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu các hoạt động GDMT tại trường THPT Ngô
Quyền, TP. Biên Hòa và khảo sát đánh giá nhận thức, thái độ, hành vi của học sinh.
2


- Đề tài được tiến hành nghiên cứu tại trường THPT Ngô Quyền – 328 đường
30/4, phường Trung Dũng, thành phố Biên Hòa.
1.4.2. Thời gian thực hiện
Với thời gian thực hiện đề tài không dài, chỉ thực hiện từ 02/2012 cho đến
06/2012, nên đề tài còn nhiều thiết sót trong quá trình nghiên cứu cũng như thực hiện
đề tài.
1.4.3. Đối tượng nghiên cứu
- Học sinh trường THPT Ngô Quyền.
- Giáo viên, ban giám hiệu trường THPT Ngô Quyền, TP.Biên Hòa.
- Hoạt động GDMT tại trường THPT Ngô Quyền, TP.Biên Hòa, tỉnh Đồng Nai.
1.5. Ý NGHĨA KHOA HỌC - THỰC TIỄN
- Góp phần vào công tác giảng dạy môn môi trường trong các trường trung học
phổ thông.
- Đây là một xu hướng chiến lược có tính chất lâu dài rất phù hợp với nhu cầu
thực tiễn.
- Muốn hoàn thành công tác bảo vệ môi trường thì rất cần sự quan tâm của
những người chủ tương lai của xã hội.

3


Chương 2

góp giải quyết các vấn đề môi trường ở tầm quốc gia và toàn cầu.
- Chú ý khía cạnh môi trường trong giáo dục phát triển (Đặng Thị Minh Sỷ,
2010).
2.1.3. Mục đích của giáo dục môi trường
(1) Mục đích chính của GDMT được xác định tại Hội nghị Tbilisi là:
- Tăng cường nhận thức và sự quan tâm đến các mối quan hệ phụ thuộc lẫn nhau
giữa các yếu tố kinh tế, xã hội, chính trị và sinh thái ở thành thị cũng như nông thôn.
- Tạo cơ hội cho mọi người tiếp thu những kiến thức, quan điểm về giá trị, thái
độ ý thức và kỹ năng cần thiết để bảo vệ và cải thiện môi trường.
- Tạo ra các mô hình về hành vi thân thiện với môi trường cho từng cá nhân,
cộng đồng và toàn xã hội.
- Khuyến khích, củng cố và phát huy những thái độ và hành vi tích cực đối với
môi trường hiện có.
(2) GDMT trong nhà trường nhằm đạt đến mục đích cuối cùng là người học
được trang bị:
- Một ý thức trách nhiệm sâu sắc đối với sự phát triển bền vững của Trái Đất,
- Một khả năng cảm thụ, đánh giá vẻ đẹp của nền tảng đạo lý môi trường,
- Một nhân cách được khắc sâu bởi nền tảng đạo lý môi trường.
Là một thực thể mang tính xuyên suốt trong các môn học, GDMT mang lại cơ
hội cho người học khám phá môi trường và hiểu biết về các quyết định của con người
liên quan đến môi trường. GDMT cũng tạo cơ hội để hình thành, sử dụng các kỹ năng
liên quan đến cuộc sống hôm nay và ngày mai của người học. Tất cả những điều này
cho chúng ta niềm hy vọng người học có nhiều ý tưởng sáng tạo và tham gia tích cực
vào quá trình phấn đấu cho một thế giới phát triển lành mạnh.

5


2.1.4. Mục tiêu của giáo dục môi trường
(1) Hội nghị Tbilisi đã thống nhất 5 nhóm mục tiêu của GDMT:



sinh. Làm cho các em có thái độ tích cực chống lại các hoạt động phá hoại môi trường,
làm ô nhiễm môi trường.
- Trang bị và xây dựng cho học sinh một số kỹ năng và giúp cho họ nắm bắt
được những biện pháp bảo vệ môi trường xung quanh khu vực mình đang sống. Từ đó
các em có thể đóng góp một cách có hiệu quả vào công cuộc xây dựng đất nước.
2.1.5. Nguyên tắc của giáo dục môi trường
(1) Hội nghị Tbilisi đã thống nhất 6 nguyên tắc của GDMT như sau:
- Coi môi trường là một tổng thể. Xem xét môi trường trên mọi khía cạnh tự
nhiên, nhân tạo, công nghệ và xã hội (kinh tế, kỹ thuật, lịch sử – văn hóa, đạo đức,
thẩm mỹ) như sau:
+ Tự nhiên: Các yếu tố hữu sinh như động thực vật và các yếu tố vô sinh như đất,
nước, không khí tác động qua lại lẫn nhau trong các hệ thống và thực hiện các chức
năng sinh thái hỗ trợ cho cuộc sống.
+ Xã hội: Những người sống cùng nhau, tác động lẫn nhau và hình thành nên
cách sống với nhiều quy tắc và cách ứng xử văn hóa khác nhau.
+ Kinh tế: Hệ thống có tính bền vững giúp con người có việc làm và thu nhập để
chi trả cho những nguồn lợi và những dịch vụ con người cần.
+ Chính trị: Môi trường cho phép đóng góp và tác động đến những quyết định về
tiếp cận tài nguyên thiên nhiên, kinh tế và cách thức con người sống cùng nhau.
Như vậy, cách nhìn nhận vấn đề, tham gia hành động và quản lý môi trường của
con người là trọng tâm của mọi hoạt động GDMT.
- GDMT là một quá trình liên tục và lâu dài, bắt đầu từ tuổi đến trường và tiếp
tục trong suốt thời kỳ trưởng thành ở tất cả các hệ đào tạo chính quy và không chính
quy.
- Phương pháp tiếp cận của GDMT là liên ngành dựa trên cơ sở nội dung riêng
của từng ngành, từng môn học để hình thành những quan điểm hoàn chỉnh, cân bằng
và có tính hệ thống.
- Xem xét những vấn đề môi trường cơ bản trên quan điểm của cấp địa phương,

1

Tên chủ đề

Nội dung cơ bản

Môi trường sống của - Khái niệm môi trường
chúng ta

- Môi trường tự nhiên
- Môi trường nhân tạo
- Tài nguyên thiên nhiên
- Các hệ sinh thái
8


2

Quan

hệ

giữa

con - Con người là một thành phần của môi trường

người và môi trường

- Vai trò của môi trường đối với con người và
tác động của con người đối với môi trường

- Giáo dục BVMT là một lĩnh vực giáo dục liên ngành, vì nội dung giáo dục có
thể tìm thấy trong nhiều môn học và hoạt động. Trong các chương trình giáo dục của
nhà trường Việt Nam hiện nay, giáo dục BVMT chưa phải là một môn học riêng mà
được triển khai bằng phương thức tích hợp vào các môn học và theo tinh thần xuyên
bộ môn. Điều đó có nghĩa là không thể thực hiện giáo dục BVMT chỉ qua một môn
học hoặc một hoạt động mà cần có sự liên kết giữa chúng trong quá trình giáo dục mới
có thể đảm bảo thực hiện được mục tiêu giáo dục BVMT.
- Giáo dục BVMT cần phải chú ý khai thác tình hình thực tế môi trường gần gũi
với học sinh, từ khuôn viên của nhà trường đến môi trường của địa phương, khu vực,
9


đất nước,… coi đó là chất liệu để giáo dục, là môi trường để giáo dục và là mục đích
cụ thể giáo dục BVMT, theo phương châm “Suy nghĩ toàn cầu, hành động địa
phương”. Giáo dục BVMT quan tâm đến cả môi trường toàn cầu và môi trường địa
phương. Một mặt giúp cho học sinh có cái nhìn toàn cầu đối với các vấn đề môi
trường, mặt khác coi trọng giáo dục BVMT ở địa phương. Đích cụ thể mà giáo dục
BVMT cần đạt tới là sự quan tâm đến môi trường địa phương, lời cam kết và những
hành động dù nhỏ nhưng thiết thực, góp phần cải thiện môi trường địa phương, tạo
thói quen ứng xử đúng đắn với môi trường.
- Phương thức tiếp cận cơ bản của GDMT là: Giáo dục về môi trường, trong môi
trường và vì môi trường, đặc biệt là giáo dục vì môi trường, coi đó là thước đo cơ bản
hiệu quả của giáo dục BVMT.
+ Giáo dục về môi trường: Trang bị các kiến thức về môi trường, các thành phần
môi trường và mối quan hệ giữa chúng với nhau, cung cấp những hiểu biết về hệ thống
tự nhiên và hoạt động của nó, những hiểu biết về tác động của con người tới môi
trường. Việc này giúp người học có thể đưa ra được những quyết định có thông tin đầy
đủ về cách ứng xử với môi trường.
+ Giáo dục trong môi trường: Xem môi trường thiên nhiên hoặc nhân tạo như
một địa bàn, một phương tiện để giảng dạy, học tập, nghiên cứu. Với cách tiếp cận

Hình thức dạy học ngoài trời là cơ hội thuận lợi để học sinh vừa tìm hiểu nội
dung bài học một cách sống động, vừa có điều kiện để rèn luyện kỹ năng quan sát,
phân tích tại thực địa, lại vừa giúp cho học sinh quan tâm đến môi trường. Để dạy có
hiệu quả với hình thức này, đòi hỏi người giáo viên phải sắp xếp thời gian, chuẩn bị
ngoài thực địa cẩn thận.
- Phương pháp dạy học GDMT
Muốn đạt được mục tiêu của GDMT là không chỉ giúp cho người học có được
kiến thức mà phải hình thành cho họ sự quan tâm, hành vi đối với môi trường thì
không thể dừng lại ở các phương pháp truyền thống mà nên kết hợp với việc sử dụng
các phương pháp mới sẽ nâng cao được chất lượng dạy học. Các phương pháp GDMT
có thể sử dụng là:
+ Phương pháp thuyết trình
+ Phương pháp đàm thoại (vấn đáp)
+ Phương pháp dạy học nhóm
+ Phương pháp dạy học theo dự án
+ Phương pháp dạy học nêu và giải quyết vấn đề
11


+ Phương pháp trò chơi
+ Phương pháp đóng vai
+ Phương pháp thực địa
Mỗi phương pháp dạy học nêu trên đều có ưu nhược điểm khác nhau. Nhưng khi
định nghĩa chung về phương pháp dạy học thì theo Nguyễn Gia Cầu (2008): “Phương
pháp dạy học là con đường, cách thức để đạt được mục tiêu dạy học” (trang 2).
Hay theo Nguyễn Thị Bích Hạnh (2004) cho biết: “Phương pháp dạy học là cách
thức hoạt động có trình tự, phối hợp, tương tác của giáo viên và học sinh” (tr 70).
Như vậy, phương pháp dạy học nói chung hay phương pháp dạy học GDMT nói
riêng là sự kết hợp giữa phương pháp dạy học của giáo viên và phương pháp học tập
của học sinh. Trong đó, phương pháp dạy học đóng vai chủ đạo, phương pháp học tập

phương
+ Tổ chức các câu lạc bộ môi trường: sinh hoạt theo các chủ đề về môi trường
như: ăn, uống, cây xanh, sử dụng năng lượng, rác thải, bệnh tật học đường…
+ Hoạt động trồng cây, xanh hóa nhà trường: tổ chức nhân dịp tết trồng cây, ngày
thành lập Đoàn 26/3, ngày Môi trường Thế giới 5/6.
(Nguyễn Phi Hạnh, Nguyễn Thị Hằng, 2002, trang 253-260)
Các hình thức hoạt động ngoại khóa trên đều nhắm đến mục tiêu: giúp cho học
sinh mở rộng hiểu biết về môi trường địa phương, đất nước, các biện pháp BVMT và
rèn luyện cho học sinh phương pháp thu thập tài liệu, khả năng diễn đạt bằng lời nói.
Đồng thời, phát triển năng lực tiềm ẩn trong các em như: khả năng viết, vẽ, sáng tác, tổ
chức các hoạt động tập thể.
2.1.9. Lợi ích từ giáo dục môi trường mang đến cho học sinh
(1) Về kiến thức và hiểu biết
Các hoạt động GDMT sẽ được thiết kế và thực hiện nhằm giúp học sinh làm
quen với các khái niệm sau đây:
- Bảo vệ và bảo tồn;
- Giảm tiêu thụ, tái sử dụng và tái chế;
- Các chu trình khép kín;
- Cái cần có và cái muốn có;
- Sự phụ thuộc lẫn nhau;
- Chi phí và lợi ích thu được;
- Tăng trưởng và suy thoái;
- Kiểm toán về tác động và sử dụng các nguồn cung cấp;
13