Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
MỤC LỤC
Trang
Phần Mở Đầu
A. Giới thuyết
I. Lý do chọn đề tài
Cũng như văn học Nga, Pháp, văn học Trung Quốc đang được nghiên
cứu rất nhiều ở Việt Nam. Từ lâu, những vần thơ hàm súc ý tại ngôn ngoại
trong Kinh Thi, Đường Thi đến những tiểu thuyết như Đông Chu liệt quốc,
Tam quốc diễn nghĩa, Thủy Hử, Hồng lâu mộng, Kim Bình Mai...đã làm cho
biết bao thế hệ độc giả say mê, yêu thích. Theo dòng chảy thời gian, vườn
hoa văn học Trung Quốc càng thêm tỏa hương, khoe sắc với những Lỗ Tấn,
Vương Mông, Giả Bình Ao, Mạc Ngôn, Trương Khiết, Trì Lợi...Còn Thiết
Ngưng, một nhà văn trẻ của văn học đương đại Trung Quốc chưa thật sự
được quan tâm đúng mức. Có lẽ bởi người đọc cảm thấy lạ lẫm trước một
ngòi bút quá thẳng thắn và bản lĩnh. Tuy nhiên, với những gì thể hiện và
cống hiến cho văn chương, các sáng tác của Thiết Ngưng xứng đáng có một
vị trí quan trọng trong giai đoạn văn học Trung Hoa đương đại.
Trong tất cả những tác phẩm của mình, Thiết Ngưng kêu gọi lòng
khoan dung, sự hy sinh cao cả đến không cùng. Bà được xem là đại diện cho
văn học nữ tính, đề cao chủ nghĩa nữ quyền, đòi quyền bình đẳng với nam
giới một cách quyết liệt và mạnh mẽ. Điều đó góp phần lý giải vì sao rất
hiếm nhân vật chính là nam giới trong tác phẩm của nhà văn.
Với những phát hiện mới mẻ trong văn chương cũng như đóng góp
cho nền văn học nước nhà, ngày 12/11/2006, bà là nhà văn “mỹ nữ” đầu tiên,
sau Mao Thuẫn và Ba Kim được bầu làm chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc
với 7.690 hội viên.
Những người đàn bà tắm có giá trị khá lớn trong sự nghiệp sáng tác
của Thiết Ngưng cũng như trong dòng văn học Trung Quốc đương đại. Tác
phẩm được dịch ra rất nhiều thứ tiếng trên thế giới như: Anh, Pháp, Đức,
Nhật, Nga, Tây Ban Nha, Áo, Đan Mạch, Nauy, Việt Nam...

Tài liệu tiếng Việt:
Trên các trang web: evan.com.vn; tienphongonline.com.vn; vnca.cand.com.vn;
vietbao.vn; tintuconline.vietnamnet gồm các bài viết:
* “Chúc mừng nhà văn Thiết Ngưng được bầu làm chủ tịch Hội Nhà
văn Trung Quốc” của nhà văn Hữu Thỉnh.2
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
* “Thiết Ngưng trở thành Chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc” của
Nhuệ Anh.
* “Nhà văn “mỹ nữ” được bầu làm chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc”
và “Cả làng văn Trung Quốc vui mừng vì chủ tịch Hội lấy chồng” của Thu
Thủy.
* “Nữ văn sĩ Thiết Ngưng – “Thiên vị” người cùng giới” của PGS.TS
Lê Huy Tiêu.
* “Cuộc chiến giữa lý trí và bản năng” của Đỗ Phước Tiến.
* “Thiết Ngưng: “Viết không phải là sứ mệnh” của Thanh Huyền.
* “Suốt đời cần nỗ lực học tập” của T.B.
* “Nữ nhà văn Trung Quốc đương đại” Bài trả lời phỏng vấn của Dịch
giả Sơn Lê.
* “Thiết Ngưng - Tiểu thuyết là những món quà tôi dành tặng độc giả”
của Mỹ Duyên.
* “Trung Quốc bình chọn các gương mặt văn học tiêu biểu”.
* Ngoài ra còn có bài viết của nhà nghiên cứu Vương Trí Nhàn (Lời
bạt Những người đàn bà tắm) và hai khóa luận tìm hiểu về hình tượng người
kể chuyện của Vũ Thị Hạnh; quan hệ giữa dòng ý thức và kết cấu trong
Những người đàn bà tắm của Phạm Thị Thanh Huyền thực hiện. Như vậy,
ngoài những khái quát chung chung thì chưa có tác giả nào đi sâu nghiên cứu
về tác giả Thiết Ngưng và tiểu thuyết Những người đàn bà tắm một cách cụ

- Tiểu thuyết của Thiết Ngưng chủ yếu trần thuật ở ngôi thứ nhất và
thứ ba nhưng thường nhà văn vẫn nghiêng về người dẫn chuyện ở ngôi thứ
nhất đặc biệt là từ góc nhìn Nữ tính như Chiếc áo màu đỏ không cài cúc.
-Khát vọng của nhà văn là muốn thông qua lịch sử gia đình thể hiện
những bước đi lớn của lịch sử Trung Quốc trong kỷ nguyên đầy biến đổi
này. Bà tin rằng mục đích của văn học không chỉ là thể hiện những niềm vui
nỗi buồn cá nhân mà còn phản ánh được nhịp đập của cuộc sống hiện đại
thông qua trải nghiệm của cá nhân.
- Tai họa đè lên số phận mỗi người thì nhân loại không có nơi nào
không có. Nhưng tại họa ở đất nước Trung Quốc, theo kiểu tiếp nhận của
người Trung Quốc, và ít ra là trong tiểu thuyết của Thiết Ngưng, có những
điểm hơi khác theo nghĩa bao quát. “Bệnh tật, tai họa càng đè nặng thì quyết
tâm hưởng đời càng mạnh mẽ. Cho nên bệnh tật, tai họa càng trở nên nặng
nề hơn” (Đỗ Phước Tiến).
- Năm 2003, Thiết Ngưng được độc giả tạp chí “Tiểu thuyết chọn lọc”
bầu chọn là một trong “Mười nhà văn nổi tiếng nhất thế kỷ”.
- Nhìn chung, những tài liệu trên đều nói về quan điểm sống, phong
cách nghệ thuật mạnh mẽ, dữ dội nhưng không kém phần nữ tính, quyến rũ 4
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
của nhà văn. Đó là những cuộc vật lộn hồi sinh nhằm khẳng định cái tôi một
cách trung thực, hết mình nhất. Bất cứ một kỳ tích nào cũng có thể thấy ở
Thiết Ngưng, bởi trong nhiều năm qua, bà như một thầy phù thuỷ có sức cảm
thụ nhạy bén, đầu óc tưởng tượng phong phú, khả năng khám phá sâu sắc,
trình độ hiểu biết và phân tích hiếm có cùng kỹ xảo tinh tế đã liên tiếp cho
người đọc những tác phẩm ưu tú với những sắc màu và vẻ đẹp khác nhau, có
sức hấp dẫn mạnh mẽ. Từ những sáng tác thời kỳ đầu như: Ôi Hương Tuyết,
Tấm áo đỏ không cài cúc, tiếp theo là Cửa hoa hồng, Thành phố không

Cửa hoa hồng, Thành phố không mưa; tập truyện ngắn Chơi vơi trời chiều)
của Thiết Ngưng.
Để giải quyết một cách tốt nhất những yêu cầu của luận văn đặt ra, người
viết sử dụng phương pháp nghiên cứu thi pháp học, ngoài ra có sự kết hợp
các phương pháp:
- Phương pháp thống kê, phân loại
- Phương pháp so sánh, đối chiếu
- Phương pháp phân tích
- Phương pháp tiếp cận xã hội - lịch sử
IV. Đóng góp mới của đề tài
Đây là lần đầu tiên vấn đề Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà
tắm của Thiết Ngưng được đặt thành đề tài để nghiên cứu. Từ đề tài này,
người viết muốn tìm hiểu những đóng góp mới của nhà văn trong nghệ thuật
tự sự của văn học Trung Quốc đương đại và văn học thế giới.
V. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và phần Phụ lục, luận văn gồm 3 chương:
Chương I: Người kể chuyện
Chương II: Không gian - Thời gian tự sự
Chương III: Ngôn ngữ và giọng điệu
* Một số quy định trong cách trình bày luận văn
- In nghiêng: Phần trích dẫn, nhấn mạnh
- In nghiêng đậm: Tên tác phẩm
- In đậm: Các luận điểm được nhấn mạnh.
B.Tác giả, tác phẩm và giới thuyết khái niệm
I. Tác giả, tác phẩm
1.Tác giả Thiết Ngưng6
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng

hệ phụ nữ, bà muốn phơi bày những mặt xấu xa, bỉ ổi và đẫm máu trong
cuộc sống. Đó là cái nhìn sâu sắc hơn về cuộc sống với tất cả nỗi bi ai và tàn 7
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
khốc. Hầu hết các tác phẩm của Thiết Ngưng giai đoạn hai này đều u ám,
nặng nề, đặc biệt là hình tượng người đàn ông bị phê phán, châm biếm mạnh
mẽ; những vấn đề nóng bỏng của xã hội được nhà văn dũng cảm bóc trần
một cách “lộ thiên” nhất.
* Tuy nhiên, những năm 90 trở đi, bắt đầu “đối diện” trước sự biến động
lớn của đất nước và thế giới, nhà văn hiểu nhân tính một cách sâu sắc hơn. Ý
thức nữ quyền trỗi dậy trong bà. Thời kỳ này, từng bước, Thiết Ngưng trở lại
phong cách ban đầu vừa mới mẻ, thanh bình, vừa thâm trầm, nữ tính. Đó là
sự trở về của cái tôi sau cơn bão táp. Có thể nói, nhà văn ít dùng thủ pháp
nghệ thuật biểu hiện của trào lưu mới mà duy trì thủ pháp chất phác, trong
sáng đượm chất phương Đông như: Người đàn bà chửa và con bò, Chơi vơi
trời chiều, Hà Mị tìm tình yêu, Bươm bướm cũng phải bật cười...
Đặc biệt vào năm 2000, nhà văn cho ra đời cuốn tiểu thuyết dài mới nhất
Những người đàn bà tắm (Đại dục nữ ) miêu tả số phận và sự trưởng thành
về thế giới tinh thần của một phụ nữ, được độc giả hoan nghênh nhiệt liệt
khiến tên tuổi Thiết Ngưng đã vượt ra khỏi biên giới Trung Quốc.
Năm 2006, bà giới thiệu với độc giả tác phẩm Bát hoa. Bát Hoa đánh dấu
sự thay đổi phong cách quen thuộc của nhà văn. Bát Hoa kể về lịch sử của
miền quê mà tác giả lấy để đặt tên cho tiểu thuyết, kéo dài từ cuối thời nhà
Thanh cho đến đầu những năm dân quốc. Bát Hoa thuộc hạng văn đọc chậm
theo kiểu truyền thống, một phong cách đã được coi nhẹ từ rất lâu. Và từ
năm 2006 đến nay, bà là chủ tịch Hội Nhà văn Trung Quốc.
Đến nay, gia tài văn học của Thiết Ngưng gồm có: bốn tiểu thuyết
(Thành phố không mưa, Cửa hoa hồng, Những người đàn bà tắm, Bát

bà tắm vào Tiểu thuyết tâm lý; Tiểu thuyết ái tình và cũng có thể đây là
tiểu thuyết về sự trưởng thành của con người; về chủ nghĩa nữ tính...Từ
“dục” trong Đại dục nữ có nghĩa “tắm gội” nhưng việc “tắm gội” này không
phải chìm đắm trong sự hoan lạc của tuổi thanh xuân, không phải “tắm gội”
bình thường theo lẽ tự nhiên mà nó mang ý nghĩa hết sức tượng trưng, ám
ảnh. Nhân vật trong tác phẩm phải trải qua “cuộc tắm gội lớn” cả về thể xác
lẫn tinh thần; “tắm gội” trong ánh sáng của đau thương và hạnh phúc, phải
trả giá bằng tuổi thanh xuân và cái chết mới hoàn toàn được “lột xác”, được
“tái sinh”.
Những người đàn bà tắm dài 472 trang, gồm lời dẫn và 10 chương kể
về một gia đình trí thức Bắc Kinh trong khoảng thời gian hai mươi năm,
sống ở thời kỳ cao điểm và sau khi kết thúc “Cách mạng văn hóa”. Cuối 9
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
những năm 60, bố mẹ của Doãn Tiểu Khiêu là Doãn Xích Tầm và Chương
Vũ bị điều từ Bắc Kinh về nông trường Vĩ Hà ở Phúc An cải tạo lao động.
Trong một lần về thành phố chữa bệnh, Chương Vũ đã ngoại tình với Bác sĩ
Đường và sinh ra Doãn Tiểu Thuyên. Giận mẹ, ghét em nên hai chị em Tiểu
Khiêu và Tiểu Phàm đã cùng đẩy bé Thuyên vào chỗ chết. Cái chết này
không ngừng ám ảnh quãng đời về sau của hai cô gái nên Doãn Tiểu Phàm
đã chạy trốn sang Mỹ, riêng Khiêu vật lộn với lương tâm tại quê nhà. May
mắn thay trong cuộc sống, Khiêu có hai người bạn thân để sẻ chia là Đường
Phi và Mạnh Do Do. Và khi Đường Phi từ giã cõi đời vì căn bệnh ung thư,
sự thật về cái chết của bé Thuyên mới được hé lộ. Là người con gái xinh đẹp,
tinh tế, Khiêu cũng có những chàng trai theo đuổi như Phương Kăng, Mark,
Trần Tại nhưng rồi cuối cùng hạnh phúc cũng không mỉm cười với cô. Có
chăng là sau những biến động thăng trầm của cuộc sống, Khiêu ngộ ra được
hạnh phúc của cuộc đời không chỉ là sự nhận về mà còn là cách cho đi. Và

Điều đó chứng tỏ sự lĩnh hội về nghệ thuật tự sự muộn màng biết chừng nào”
[44, 7].
Hiện nay, tự sự học đang trở thành một lĩnh vực được đông đảo các nhà
khoa học trên thế giới quan tâm. Trong các vấn đề của văn học, vấn đề lý
thuyết tự sự ngày càng được quan tâm phổ biến. Từ chủ nghĩa hình thức
Nga, ngôn ngữ học Saussure, trường phái Praha, trường phái Tân Aristote,
triết học phân tích, kí hiệu học, hậu cấu trúc chủ nghĩa...không trường phái
nào là không quan tâm tới vấn đề trần thuật trong tiểu thuyết. Người ta càng
ngày càng nhận ra rằng nếu thiếu kiến thức cơ bản về tự sự học thì các phán
đoán trong các ngành nghiên cứu trên rất dễ phạm những sai lầm rất sơ đẳng
và các kết luận có thể chỉ là những lâu đài xây trên cát. Lý thuyết tự sự học
có thể coi như một bộ phận không thể thiếu của hành trang nghiên cứu văn
học hôm nay, và nói theo ngôn ngữ của Thomas Kuhn, thì đó là một bộ phận
cấu thành của hệ hình (paradigme) lý luận hiện đại.
Tự sự học hiện đại manh nha từ cuối thế kỷ XIX và có thể chia sự phát
triển của nó làm ba thời kỳ. Thời kỳ trước Chủ nghĩa cấu trúc: nghiên cứu
các thành phần và chức năng của tự sự (ngôn từ trần thuật, tính đối thoại,
điểm nhìn, dòng ý thức). Thời kỳ của Chủ nghĩa cấu trúc: nghiên cứu bản
chất ngôn ngữ và ngữ pháp của tự sự nhằm tìm một cách đọc mà không cần
đến sự đối chiếu giữa tác phẩm tự sự và hiện thực khách quan. Thời kỳ hậu
Chủ nghĩa cấu trúc: tự sự học gắn liền với ký hiệu học và siêu ký hiệu học, 11
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
hình thức tự sự được coi là phương tiện biểu đạt ý nghĩa tác phẩm. Nhà lý
luận tự sự Mĩ Gerald Prince đã chỉ ra đối tượng của “tự sự học” chính là
nghiên cứu cấu trúc sự kiện và cấu trúc lời văn của tác phẩm.
Vậy tự sự học là gì?
Tự sự học là khoa học nghiên cứu về tự sự. Nó được xác lập dựa trên lý

được nhiều thành tựu rực rỡ, được bạn đọc Trung Quốc và thế giới đón nhận
nồng nhiệt.
Trước kia thủ pháp nghệ thuật và hình thái biểu hiện của chủ nghĩa hiện
thực cổ điển Trung Quốc, của chủ nghĩa hiện thực phê phán châu Âu, của
chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa của Liên Xô trở thành phương pháp tự
sự chính thống trong văn tự sự cũng như thơ trữ tình của Trung Quốc và các
nước xã hội chủ nghĩa. Mãi đến thập niên 80 của thế kỷ XX, nhờ có sự giải
phóng tư tưởng, các nhà văn Trung Quốc mới thấy có nhu cầu đổi mới tư
duy tiểu thuyết nói riêng và tư duy văn học nói chung
Tiểu thuyết Trung Quốc có một lịch sử phát triển lâu dài với nhiều tiểu
loại tự sự. Từ thần thoại, tản văn Tiên Tần, đến Chí nhân – Chí quái thời
Ngụy Tấn, truyền kỳ đời Đường, thoại bản Tống Nguyên và đỉnh cao là tiểu
thuyết chương hồi Minh Thanh. Tuy nhiên do ảnh hưởng của quan niệm
“văn - sử - triết bất phân”, người kể chuyện chủ yếu là những người thiên về
“truyền kỳ”, “giảng sử” hay “ thuyết thư” nên truyền thống tự sự Trung Hoa
chủ yếu là tự sự ở ngôi thứ ba. Người kể chuyện là “người biết tuốt” với
“điểm nhìn toàn tri” đứng ra kể lại mọi chuyện.
Trong thời kỳ đổi mới, cùng với sự cách tân về tiểu thuyết là sự ra đời của
những quan niệm mới về tiểu thuyết. Các nhà văn không còn coi trọng sự
kiện như trước nữa mà bắt đầu tiến đến lối “tự sự lạnh lùng”, “tự sự độ
không”, “tự sự hàm hồ”.
Phan Văn Các trong “Tiểu thuyết Trung Quốc cuối thế kỷ XX” đã khái
quát được xu hướng mới của tiểu thuyết (cũng là tự sự học Trung Quốc):
“Quan niệm mới của tiểu thuyết chống lại nguyên tắc mĩ học kinh điển là
trọng tự thuật, khinh miêu tả, coi tự thuật là bản thể, là đích cuối cùng. Họ
thực thi quan niệm tạo ra “tính du hí của tự thuật” [40]. PGS. Lê Huy Tiêu
nhận thấy “góc nhìn tự sự đa nguyên, góc nhìn tự sự phức điệu và cách thức
trần thuật mới” là đặc điểm của tiểu thuyết thời kỳ mới [Dẫn theo 21, 5].
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm sẽ chịu ảnh hưởng sâu
sắc của dòng chảy văn học Trung Quốc đương đại đó.

tạo thế giới tưởng tượng...Không thể có trần thuật thiếu người kể chuyện”
[44, 116]. Người kể chuyện không nói như các nhân vật tham thoại khác mà
kể chuyện. Như vậy, kết hợp đồng thời trong mình cả nhân vật và người kể, 14
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
nhân vật mà nhân danh nó cuốn sách được kể có một vị thế hoàn toàn đặc
biệt. Trên cơ sở lý thuyết giao tiếp, lý thuyết “giọng” và “lời người khác” của
M.Bakhtin, qua thực tế nghiên cứu cấu trúc và chức năng của diễn ngôn, vấn
đề người kể chuyện được đặt ra trong mối quan hệ với người đọc giả định,
với vấn đề “điểm nhìn”, các loại hình, cấp độ và tình huống trần thuật. [Dẫn
theo Đỗ Hải Phong, 44, 117].
Chính vì thế, người kể chuyện có vai trò hết sức quan trọng trong tác
phẩm tự sự.
2. Vai trò của người kể chuyện
Nói như Michel Butor “Tiểu thuyết là một hình thức đặc biệt của trần
thuật”. Tam giác tự sự ba chiều “tác giả - nhân vật - độc giả” dần được thay
thế bởi sự huyền diệu và phức tạp hơn của tứ giác tự sự với “tác giả - người
tự sự - nhân vật - độc giả” [13, 32]. Ý kiến đó đã bao quát được tầm quan
trọng của nghệ thuật kể chuyện với các tác phẩm tự sự nói chung và tiểu
thuyết nói riêng. Mỗi tác phẩm đến với người đọc qua “vai trò trung gian
giữa chủ thể sáng tạo và tác phẩm đồng thời vừa là đại diện của tác giả” –
đó chính là hình tượng người kể chuyện, người tự sự hay còn gọi là người
trần thuật. Cho dù hiểu như thế nào thì đó cũng là hình tượng đóng vai trò
“thuật lại câu chuyện”...
Ngay từ buổi sơ khai của văn học, chúng ta đã chìm đắm trong những
trang cổ tích huyền bí hay những dòng thần thoại kỳ ảo bằng lối kể chuyện
hấp dẫn và lôi cuốn. Với các tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc, người tự sự
luôn xuất hiện với tư cách là người kể chuyện (thuyết thư) lôi kéo người đọc

gốc rễ của nhân sinh, của nhân tình thế thái. Chính phong cách này đã tạo
cho Thiết Ngưng luôn mới mẻ, bí ẩn, cuốn hút trong một loạt tiểu thuyết
như: Những người đàn bà tắm, Cửa hoa hồng, Thành phố không mưa...
II. Người kể chuyện trong Những người đàn bà tắm
Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng là cuốn tiểu thuyết Trung
Quốc đương đại giàu tính cách tân. Tính cách tân trong tiểu thuyết thể hiện
rõ nhất ở phương thức tự sự của tác phẩm đó là lối tường thuật xen kẽ giữa
ngôi thứ nhất, thứ hai, thứ ba của nhân vật và sự di chuyển linh hoạt giữa các
điểm nhìn. Theo lối kể chuyện phức tạp và phong phú này, ý thức đạo đức
mạnh mẽ của tác giả (thay vì ý thức chính trị) làm thăng hoa ước vọng cá
nhân và hồi sinh lịch sử, quá khứ.
1. Đa dạng người kể chuyện
Người kể chuyện trong các tiểu thuyết cổ đại Trung Quốc luôn xuất hiện
với tư cách là người dẫn chuyện (thuyết thư nhân), đây là hình thức người 16
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
đứng bên ngoài kể chuyện. Nó tựa như một cuốn phim sống động xuất hiện
trước mắt độc giả nhưng họ lại không thể tham gia vào “bộ phim” đó. Bởi lối
kể chuyên này tuy nói rõ về thời điểm phát sinh của câu chuyện, nhưng lại
tạo ra khoảng cách giữa nhân vật và tác giả, giữa nhân vật trong tiểu thuyết
và người tự sự. Người dẫn chuyện tựa như một vị Thượng đế ngự trị phía
trên thế giới tiểu thuyết. Vị Thượng đế ấy hiểu rõ như lòng bàn tay mọi khía
cạnh, mọi tình huống của tiểu thuyết và ngoại hình, nội tâm của mọi nhân
vật. Để lôi cuốn độc giả, tác giả không ngay lập tức nói toạc ra tất cả những
điều mình đã biết. Chính vì thế, rất khó tránh khỏi sự công thức, rập khuôn
giữa các bộ tiểu thuyết. Ngày nay, trong tiểu thuyết hiện đại đã xuất hiện
những kết cấu, cách thức hết sức đa dạng và phong phú. Và để bộc lộ những
suy tư trăn trở, những vật lộn giằng xé, không gì hữu hiệu hơn bằng phương

sẻ chia cảm nhận với người đọc những băn khoăn, giằng xé nội tâm của nhân
vật. Với những dòng tự thuật của Khiêu, có lúc nỗi đau được đẩy đến tận
cùng, có lúc niềm hạnh phúc được thăng hoa rực rỡ, lúc ghê sợ, lúc thích thú,
lúc xót xa, lúc thương cảm đến nao lòng... Nói tóm lại, những hỉ, nộ, ái, ố, bi,
ai..cuồn cuộn trong tác phẩm khiến người ta liên tưởng đây là cuốn tiểu
thuyết cảm giác? Tiểu thuyết tự thú? - tiểu thuyết của nỗi đau ám ảnh
trong suy nghĩ, trong vô thức và trong cả những cơn mộng mị của nhân
vật.
M. Jahn cho rằng: Trần thuật ngôi thứ nhất (first – person narrative)
được kể bởi một người kể chuyện hiện diện trong tác phẩm với tư cách một
nhân vật; đó là một câu chuyện về những sự kiện mà bản thân nhân vật ấy
trải nghiệm, một câu chuyện về sự trải nghiệm của cá nhân. Cá nhân hành
động như là một người kể chuyện (cái “tôi” kể chuyện), hoặc là một nhân vật
(cái “tôi” trải nghiệm) ở cấp độ hành động. Trong trần thuật ngôi thứ nhất,
đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất vừa chỉ người kể chuyện (cái “tôi” kể chuyện
hoặc người tự kể chuyện) hoặc một nhân vật trong câu chuyện (cái “tôi”
trong câu chuyện). Nếu người kể chuyện là nhân vật chính, thì đó là cái “tôi”
vai chính, nếu người kể chuyện là nhân vật phụ thì đó là cái “tôi” - chứng
nhân.
Xét về điểm nhìn trần thuật ở ngôi thứ nhất thì câu chuyện được kể
xuất phát từ nhận thức về cái “tôi” kể chuyện (quan điểm diễn ngôn điển
hình: Tôi từng biết khi đó tôi biết gì) hoặc từ cấp độ giản đơn và giới hạn
trong sự hiểu biết của cái “tôi” trải nghiệm (người quan sát bên trong). Về
mặt nhận thức luận, những người kể chuyện ngôi thứ nhất bị giới hạn bởi
những giới hạn con người: họ không thể ở hai nơi cùng một lúc, không biết
điều gì trong tương lai sẽ xảy ra, trong hoàn cảnh bình thường họ không thể 18
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng

em nhưng mẹ lại đan áo cho bác sĩ Đường...có bao nhiêu thời gian, mẹ đều
dành cho ông ấy, con thật không hiểu ra sao nữa!...Bố đọc xong thư này hãy
về với chúng con, con không thể chịu đựng được nữa rồi” [5, 98].19
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
Tình cảm của Phương Kăng đối với Tiểu Khiêu cũng như thế, hoàn
toàn qua thư từ. Và chúng ta cũng chỉ biết được cốt cách, quan niệm, đời tư
của hai con người đang yêu qua 68 bức thư mà anh ta gửi cô. Mở đầu bằng lá
thư khởi điểm cho một tình yêu và kết thúc cũng là những dòng chữ “không
còn gì vương vấn” giữa Khiêu và Phương Kăng. Đây là một trong những
biểu hiện của lối kết cấu đóng. Tuy nhiên nó chưa đủ sức mạnh để cuốn trôi
cuộc đời nhân vật. Hình thức thư chỉ đánh lừa độc giả về mặt rút gọn thời
gian, về một kiểu tiểu thuyết tình cảm thông thường trên văn bản tác phẩm.
Vì thế, nếu xem xét thư tín trên góc độ kết cấu tác phẩm ta sẽ không thấy có
gì đặc biệt, bởi mọi dụng công nghệ thuật của Thiết Ngưng ở hình thức thư
tín này giành cả cho mục đích thể hiện cái “tôi” nhân vật.
Tìm hiểu Những người đàn bà tắm nhận thấy rằng, nhân vật luôn tự
nói với bản thân, tự ngẫm nghĩ về những “màu sắc’’, “âm thanh” của cuộc
sống. Đó là dấu hiệu tự truyện hết sức quan trọng thường xuất hiện trong
trần thuật ngôi thứ nhất. Chẳng hạn khi thấy Mạnh Do Do nói về cách mạng
với thái độ hồn nhiên, trẻ thơ, Khiêu thầm nghĩ “Do oi, đằng ấy thông minh
và đáng yêu quá!”, hay khi thấy Phi tự nhận mình hạnh phúc như những diễn
viên trên màn ảnh, Khiêu ngỡ ngàng, lạ lẫm “Mình đã sống như trên phim
ảnh rồi, thật là to gan, ngang tàng, trên đời này không có gì làm Đường Phi
phải sợ. Những người con gái có người yêu, phải chăng đều ngang tàng, bất
chấp tất cả như Đường Phi?” [5, 144]. Ngay cả khi có những giây phút rạo
rực bên Mark ở xứ người, Khiêu vẫn không thôi chất vấn bản thân “Mark
không hiểu, làm sao anh có thể hiểu được. Tất cả của tôi làm sao anh hiểu

chẳng phải giấu giếm làm gì, cứ đàng hoàng đi chữa…Ở những nơi như thế,
tớ vẫn tỏ ra khác người, tớ khác người vì tớ đâu sợ khi nói về bệnh tình dục.
Tớ còn mong rằng, bệnh đe dọa con người như vậy, thì cứ để tớ sống như
bệnh, để tớ sống như bệnh…không, sống như bệnh có lẽ không thực, mà nên
nói rằng tớ là bệnh, tớ là bệnh hoạn!” [5, 370,371].
Dựa trên cái cớ là những ký ức của nhân vật, Thiết Ngưng đã dẫn dắt
câu chuyện, làm cho mạch trần thuật cứ thế tuôn chảy theo dòng ý thức của
nhân vật. Nhờ có sự hồi tưởng về ký ức, sự đảo lộn và “nhảy cóc” của thời
gian mà các sự kiện cách xa nhau hàng mấy chục năm có thể ồ ạt hiện về
trong hiện tại. Những người đàn bà tắm là một tiểu thuyết tâm lý tiêu biểu
với lối kết cấu dòng ý thức. Kết cấu tâm lý đã mở rộng khả năng đưa các
nhân vật vào trong tác phẩm với vai trò là người trần thuật. Nói cách khác,
trong tác phẩm, Thiết Ngưng đã để các nhân vật tự sự (người trần thuật là
nhân vật trong tác phẩm). Những nhân vật này, đặc biệt là Doãn Tiểu Khiêu
– nhân vật chính – đã thuật lại những sự kiện, tình huống mà bản thân mình
đã trải qua, phần lớn sử dụng ngôi nhân xưng thứ nhất và thường xuyên sử
dụng các hình thức như tự truyện, đối thoại, độc thoại nội tâm, thư tín, điện 21
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
tín..Trong Những người đàn bà tắm, Thiết Ngưng không chỉ trao vai trò kể
chuyện cho nhân vật chính mà còn chia sẻ “niềm hạnh phúc” ấy với hầu hết
các nhân vật khác. Tuy với tần suất khác nhau, nhưng các nhân vật được góp
“tiếng nói riêng” vào sự hoàn chỉnh cho bức tranh của tác phẩm. Sự “hỗ
trợ”của các nhân vật trong quá trình tự sự đã làm cho hình tượng người kể
chuyện trong Những người đàn bà tắm hiện lên sinh động và đa dạng hơn.
Các nhân vật như Khiêu, Phàm, Đường Phi đều được dành một
khoảng thời gian để suy ngẫm về cuộc sống, con đường mình lựa chọn. Đặc
biệt trích đoạn tự truyện giữa Khiêu và Trần Tại là minh chứng thuyết phục
22
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
ta bắt (...). Anh đã trông thấy tôi với
dáng vẻ không ra sao, anh đã nhìn tôi
trong bao lâu? Ngay từ khi tôi đến
bên thùng thư thì anh đã bắt đầu theo
dõi tôi hay anh mới phát hiện và hỏi
tôi ngay? Tôi rất không muốn tình
huống thứ nhất, bởi anh theo dõi tôi
hồi lâu thì anh sẽ biết tôi định lấy
trộm thư, một việc mà không thể,
không thể nói với ai, việc tôi tự đấu
tranh với mình. Có lẽ anh đã bất chợt
trông thấy tôi, câu nói “em làm sao
thế” thật sự quan tâm, giống như
người lớn hỏi han tôi vậy. Biết đâu
tôi không kìm giữ nổi tiếng khóc và
sao đó cầu khẩn anh giúp tôi moi lá
thư từ trong thùng thư ra. Anh không
phải là người thân của tôi. Việc tôi
đấm lên thùng thư kia có tác dụng gì
đâu. Khi đầu óc tôi tỉnh táo lại thì
mới hay vào lúc đó, trong thùng thư
còn đâu lá thư của tôi nữa (...).
người em, bóng đen trên người em,
thật lạ kỳ tôi cảm nhận được nỗi đau
sâu sắc chưa từng gặp (...). Nỗi đau
chân chính không bao giờ bộc lộ ra

tôi, nửa khuôn mặt em đầy mồ hôi và
lấm đất. Tôi muốn nói tôi yêu khuôn
mặt lọ lem kia của em, tôi yêu dáng
đi khập khiễng nhưng giả vờ nhẹ 23
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
hôm ấy nói với tôi “em làm sao thế”.
Vào lúc anh đi xe đạp qua, anh trông
thấy tôi ngã. Điều ấy làm tôi bực
lắm, bực anh, bực tôi. Tôi vừa bực
vừa vội vã đứng dậy, nén đau giả vờ
như không việc gì, đi thẳng về nhà
như không gặp ai, bước vào cửa còn
véo von hát nữa chứ, không muốn để
anh biết, đừng nghĩ rằng tôi ngã, ngã
không đau nhé, tôi cứ ngã thế đấy,
muốn nhảy được “bậc ba” thì phải
ngã (...)
nhàng vì sĩ diện của em, tôi yêu hình
bóng có bím tóc phất phơ hoảng hốt
bỏ chạy của em, thậm chí tôi còn nhớ
khi đó em còn khẽ hát (...). Đầu gối
em chảy máu, vừa chạy về nhà vừa
hát, không để tôi được thăm hỏi.
Nhưng có sao đâu, tôi yêu em là việc
của tôi. Trông thấy người em lấm
lem bụi đất, hốt hoảng bỏ chạy tôi có
dự cảm xa vời, em làm tôi cảm nhận

hơn. Tôi không thể bày tỏ tình yêu
của mình khi tình yêu của em vừa
mất, như thế tôi sẽ tỏ ra tiểu nhân lợi
dụng lúc em đang gặp bất hạnh. Từ
trước đến nay em vẫn là người thao
túng khoảng cách giữa tôi và em,
chúng ta chỉ có thể gần như thế và xa
như thế. Tôi không biết mình phải
giữ kín tình yêu trong bao lâu, nhưng
tôi không mong mãi mãi phải xa em,
tôi mong thường xuyên, thường
xuyên nhìn thấy em, khi em cần tôi 24
Nghệ thuật tự sự trong Những người đàn bà tắm của Thiết Ngưng
hiện vào những lúc như thế. Nhưng
tôi không còn sợ anh hoặc ra vẻ giấu
giếm trước mặt anh như hồi nào tôi
nhảy dây chun bị ngã (...). Không
hiểu tại sao tôi lại trút tất cả mọi nỗi
phiền muộn và đau buồn lên một
người mà tôi chưa hiểu, năm tháng
đã làm tôi dần hiểu, thật không công
bằng, nhưng số phận là thế.
gắng sức giúp em.
Đoạn tự truyện được tổ chức dựa trên một hình thức kết cấu song song:
đoạn đầu Khiêu tự kể về mình còn đoạn sau là Trần Tại. Dòng cảm xúc tâm
lý song song nhưng lại đan cài vào nhau. Cách thay đổi vai trò trần thuật như
vậy rất hiệu quả, đặc biệt đắc dụng trong việc hé mở những tâm tư sâu kín