VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÝ THỊ THANH THOẢNG

PHẬT GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ
ĐẾN THỜI TRẦN Ở VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI, năm 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

LÝ THỊ THANH THOẢNG

PHẬT GIÁO VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ
ĐẾN THỜI TRẦN Ở VIỆT NAM
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 82 29 001

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. ĐỖ HƯƠNG GIANG

HÀ NỘI, năm 2018


Chương 1: KHÁI QUÁT CHUNG VỀ ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ TƯ TƯỞNG
HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN PHẬT GIÁO THỜI TRẦN ................................ 6
1.1. Khái quát điều kiện hình thành, phát triển Phật giáo thời Trần ........................... 6
1.1.1 Điều kiện Lịch sử ......................................................................................... 6
1.1.2 Điều kiện Kinh tế ......................................................................................... 7
1.1.3 Điều kiện Chính trị - Xã hội ...................................................................... 10
1.1.4 Điều kiện Văn hóa – Giáo dục .................................................................. 12
1.2. Những tiền đề tư tưởng hình thành, phát triển Phật giáo thời Trần ................... 14
1.2.1. Truyền thống yêu nước, tín ngưỡng bản địa và tư tưởng tam giáo.......... 14
1.2.2. Những nhà tư tưởng tiêu biểu của Phật giáo thời Trần ........................... 23
Kết luận chương 1 ..................................................................................................... 28
Chương 2: NỘI DUNG, ĐẶC ĐIỂM CỦA PHẬT GIÁO THỜI TRẦN VÀ
ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN THỜI KỲ NÀY Ở VIỆT NAMError! Bookmark
not defined.
2.1. Một số nội dung cơ bản và đặc điểm của Phật giáo Việt Nam thời Trần .......... 30
2.1.1. Nội dung cơ bản của Phật giáo thời Trần ................................................ 30
2.1.2. Đặc điểm của Phật giáo thời Trần ........................................................... 48
2.2. Ảnh hưởng của Phật giáo thời Trần đến Kinh tế, Chính trị, Văn hóa – Xã hội
của thời kỳ này ở Việt Nam ...................................................................................... 55
2.2.1. Ảnh hưởng của Phật giáo đến Kinh tế ..................................................... 55
2.2.2. Ảnh hưởng của Phật giáo đến Chính trị - Xã hội ..................................... 56
2.2.3. Ảnh hưởng của Phật giáo đến Văn hóa – Giáo dục ................................. 59
Kết luận chương 2 ..................................................................................................... 65
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 66


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Giáo sư Trần Văn Giàu từng nhận định: “Bình minh của dân tộc ta đã gắn liền
với Phật giáo. Phật giáo là ngọn đuốc văn minh ở xứ ta” [16, tr. 15]. Thật vậy, Phật

mang bản sắc riêng biệt của văn hoá Đại Việt đó là sự phát triển của Phật giáo lên
ngang tầm thời đại. Ngày nay, nếu chúng ta tiếp thu được những nét đẹp tuyệt vời
của Phật giáo nói chung và tư tưởng Phật giáo thời Trần nói riêng, chắc chắn Phật
giáo sẽ là ngọn đuốc soi đường cho nhân loại thoát khỏi những xung đột, hận thù, chiến
tranh, khổ đau để xây dựng một ngôi nhà chung an vui, hòa bình trên thế giới [27, tr. 311].
Vì vậy, việc tìm hiểu, nghiên cứu những giá trị văn hóa tinh thần của dân tộc
ta trong tiến trình lịch sử tư tưởng Việt Nam, trên cơ sở đó phát huy sức mạnh của
những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp và lâu đời của dân tộc trong cuộc sống
hôm nay là việc làm vừa có ý nghĩa lý luận lâu dài vừa có tính thời sự cấp bách.
Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam, Phật giáo thời Trần nổi lên như một dấu son, góp
phần khắc họa khá đậm nét bản sắc, cốt cách tâm hồn người Việt nói chung và đặc
trưng của triết học Phật giáo nói riêng trong suốt quá trình phát triển. Việc dung hợp
các nguồn tư tưởng từ quá khứ của dân tộc với triết lý phong phú, sâu sắc, thâm
trầm của Nho, Lão, đặc biệt là triết lý Phật giáo, bằng sự kế thừa có chọn lọc, các
nhà tư tưởng thời Trần đã xây dựng nên hệ tư tưởng Phật giáo hoàn chỉnh góp phần
kiến tạo nên mạch nguồn về vai trò của Phật giáo và sự đồng quy hài hòa giữa tam
giáo, làm nên những nét đẹp thiết yếu của bản sắc văn hóa trong chiều sâu tâm thức
dân tộc, để lại một ảnh hưởng sâu sắc, lâu dài đến các giai đoạn phát triển về sau
của dân tộc.
Do đó, tác giả đã chọn vấn đề: “Phật giáo và ảnh hưởng của nó đến thời
Trần ở Việt Nam” làm đề tài luận văn Thạc sĩ của mình.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu
Phật giáo nói chung và tư tưởng Phật giáo thời Trần nói riêng từ trước đến nay
đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm đến, với nhiều chủ đề và màu sắc, các vấn
đề nghiên cứu có thể được khái quát như sau:
Thứ nhất, đó là các công trình nghiên cứu về Phật giáo thời Trần trên phương
diện lịch sử. Tiêu biểu cho chủ đề này phải kể đến các tác phẩm lớn như: Đại Việt
sử ký toàn thư, tập 2, Nxb. Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1998; Đại cương lịch sử Việt

2

giáo Việt Nam thời kỳ này. Các công trình trên đã thể hiện nội dung của triết học

3


Phật giáo thời Trần qua việc phân tích hành trạng và tác phẩm của từng nhân vật
như: Trần Thái Tông, Tuệ Trung Thượng sĩ, Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền
Quang.
Quả thật, các công trình khoa học trên thực sự là những tài liệu bổ ích để tác
giả học tập, kế thừa, phát triển trong luận văn của mình. Tiếp tục thành quả của các
công trình nghiên cứu đó, trong phạm vi đề tài của mình, tác giả sẽ nghiên cứu sâu
hơn sự tác động của Phật giáo đến mọi mặt đời sống xã hội nhà Trần cũng như sự
phản ánh của cuộc sống đương thời đến việc hình thành những đặc điểm Phật giáo
riêng biệt chỉ có ở thời đại này.
3. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
Mục đích
Từ việc nghiên cứu nội dung, đặc điểm tư tưởng Phật giáo Việt Nam giai đoạn
1226 - 1400, phân tích ảnh hưởng của nó đến đời sống Kinh tế, Chính trị - Xã hội,
Văn hóa – Giáo dục thời Trần.
Nhiệm vụ
- Trình bày, phân tích các cơ sở xã hội và những tiền đề tư tưởng hình thành nên
tư tưởng Phật giáo Việt Nam thời Trần.
- Trình bày, phân tích những nội dung, đặc điểm của Phật giáo thời Trần và ảnh
hưởng của những tư tưởng đó đến các mặt của đời sống xã hội bấy giờ để chỉ ra giá
trị của Phật giáo đối với sự hình thành và phát triển của thời đại nhà Trần trong dòng
chảy của lịch sử dân tộc.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện mục đích và nhiệm vụ trên, luận văn dựa trên cơ sở thế giới quan
và phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.
Đồng thời, tác giả còn sử dụng tổng hợp các phương pháp sử học, hệ thống cấu trúc,

sinh viên và học viên cao học các ngành Triết học, Tôn giáo học, Văn hóa học, Sử
học trong các trường Cao đẳng và Đại học.
7. Kết cấu đề tài
Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn được kết cấu gồm 2
chương, 4 tiết và 11 tiểu tiết.

5


Chương 1
KHÁI QUÁT CHUNG
VỀ PHẬT GIÁO VIỆT NAM THỜI TRẦN
1.1. Khái quát về sự hình thành và phát triển của thời Trần ở Việt Nam
Trải qua bốn ngàn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc ta đã chứng minh
được rằng: để trường tồn và phát triển trên mảnh đất đầy hiểm họa xâm lăng và có
nguy cơ bị đồng hóa, ông cha ta phải dựa vào sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc
để thực hiện quyền độc lập, tự do của mình. Một trong những sức mạnh tổng hợp đó
chính là bản sắc văn hóa truyền thống, giá trị tinh thần dân tộc. Do đó, việc nghiên
cứu tư tưởng Phật giáo thời Trần chính là đi tìm một trong những khía cạnh bản sắc,
giá trị tinh thần của dân tộc để hiểu và tin tưởng vào truyền thống văn hóa tốt đẹp,
lâu đời của dân tộc ta. Trên cơ sở đó, biết chọn lọc để đáp ứng được nhiệm vụ mà
Đảng ta đã đề ra cho lĩnh vực văn hóa là: xây dựng một nền văn hóa tiên tiến, đậm
đà bản sắc dân tộc. Trong phạm vi đề tài, tác giả bắt đầu từ việc khái quát các điều
kiện hình thành của Phật giáo ở thời đại nhà Trần.
1.1.1 Điều kiện Lịch sử
Mùa đông năm 938, với chiến thắng quân Nam Hán của Ngô Quyền trên Bạch
Đằng giang đã chứng minh tinh thần yêu nước quật cường, sức đấu tranh bền bỉ và
mưu lược tài ba của quân, dân ta. Đánh dấu một trang sử mới – trang sử độc lập, tự
do của dân tộc. Tuy nhiên, một thực tế đáng lo ngại sau chặng đường đấu tranh hơn
mười thế kỷ nhằm thoát khỏi sự đô hộ của giặc phương Bắc là tài nguyên cạn kiệt,

Với sự khôn khéo của Trần Thủ Độ, chính quyền nhà Lý nhanh chóng chuyển
sang họ Trần như một tất yếu vốn có của lịch sử. Do sự suy thoái của nhà Lý, sự tiếp
nối của triều đại nhà Trần nhằm trả lời những câu đố mà lịch sử đặt ra cho con dân
Đại Việt như: giải quyết tình trạng cát cứ, ổn định tình hình xã hội, chăm lo phát triển
kinh tế, văn hóa – giáo dục. Và đó cũng chính là cơ sở quan trọng cho các nhà tư
tưởng tiêu biểu của Phật giáo thời Trần xây dựng một hệ thống tư tưởng hoàn chỉnh.
1.1.2 Điều kiện Kinh tế
Cũng như thời Lý, các vua Trần chú trọng đẩy mạnh sự phát triển kinh tế, đặc
biệt là chế độ sở hữu ruộng đất. Các hình thức sở hữu ruộng đất cơ bản thời kỳ nhà
Trần là ruộng đất thuộc sở hữu nhà nước và ruộng đất thuộc sở hữu tư nhân. Có hai
bộ phận cấu thành ruộng đất thuộc sở hữu nhà nước: Một là, ruộng đất do nhà nước

7


Luận vận đậy đu ở file:Luận vận Full