LỜI CAM ĐOAN

Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi
cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không
vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2017

Tác giả luận án

Phí Văn Trọng


LỜI CẢM ƠN

Luận án này được hoàn thành là kết quả của những nỗ lực nghiên cứu bền bỉ,
nghiêm túc của tác giả sau bốn năm học tập, nghiên cứu cùng với sự giúp đỡ cả về
vật chất và tnh thần, những lời động viên vô cùng đáng quý của gia đình, bạn bè, cơ
quan.
Trước hết, tác giả xin chân thành cảm ơn các thầy, cô Viện Kế toán – Kiểm toán
trường Đại học Kinh tế Quốc dân, những đồng nghiệp đã luôn nhiệt tình cung cấp
cho tôi tài liệu chuyên môn bổ ích cũng như các ý kiến vô cùng đáng quý để tôi hoàn
thành luận án này. Đặc biệt, tôi vô cùng biết ơn thầy giáo hướng dẫn, thầy đã giúp tôi
có định hướng nghiên cứu rõ ràng và tư duy khoa học vững vàng trong suốt thời gian
thực hiện luận án này.
Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn các chuyên viên của Công ty Stoxplus và
các cán bộ tại Ủy ban Chứng khoán Nhà nước đã cung cấp cho tôi bộ số liệu rất quan
trọng để tôi hoàn thành luận án này.

...........................................................................................4
1.6. Kết cấu Luận án
..............................................................................................6
Kết luận Chương 1
....................................................................................................8
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ
ẢNH HƯỞNG ĐẾN VIỆC LỰA CHỌN CHÍNH SÁCH VÀ ƯỚC TÍNH KẾ TOÁN TRONG CÁC
DOANH NGHIỆP ...............................................9
2.1. Chính sách kế toán và vai trò đối với quản trị doanh nghiệp .......................9
2.1.1. Khái niệm và đặc trưng của chính sách kế toán ..........................................9
2.1.2. Vai trò của chính sách kế toán .................................................................. 10
2.2. Các mục tiêu của doanh nghiệp ảnh hưởng đến việc xây dựng chính sách
kế toán
.................................................................................................................. 11
2.2.1. Mục têu lợi nhuận của doanh nghiệp ....................................................... 11
2.2.2. Mục têu về thuế thu nhập doanh nghiệp ..................................................
12
2.3. Lựa chọn chính sách kế toán và ước tính kế toán trong công tác kế toán tại


doanh nghiệp
........................................................................................................ 13
2.3.1. Lựa chọn chính sách kế toán và ước tnh kế toán liên quan đến hàng
tồn
kho.....................................................................................................................
13
2.3.2. Lựa chọn chính sách kế toán liên quan đến nợ phải thu ............................
15
2.3.3. Lựa chọn chính sách kế toán và ước tnh kế toán liên quan đến tài
sản cố


YẾT

TRÊN

THỊ

TRƯỜNG

CHỨNG

KHOÁN

VIỆT

NAM............................................................................................... 58
4.1. Đặc điểm thị trường chứng khoán Việt Nam và các công ty phi tài chính
của Việt Nam niêm yết trên thị trường chứng khoán ........................................ 58
4.1.1. Đặc điểm thị trường chứng khoán Việt Nam ............................................ 58
4.1.2. Đặc điểm hoạt động kinh doanh của các công ty phi tài chính niêm yết
trên thị trường chứng khoán Việt Nam
...................................................................... 60
4.2. Thống kê mô tả dữ liệu .................................................................................


62
4.3. Kiểm định giả thuyết .....................................................................................
66
4.4. Phân tích hồi quy...........................................................................................
78

5.3. Đóng góp của luận án ....................................................................................
96
5.3.1. Đóng góp về mặt lý luận........................................................................... 96
5.3.2 Đóng góp về mặt thực tiễn.........................................................................
97
5.4. Những hạn chế của luận án ..........................................................................
98
5.5. Một số gợi ý nghiên cứu trong tương lai ......................................................
98
KẾT LUẬN ............................................................................................................
100
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ .................. 101
PHỤ LỤC...............................................................................................................
109


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

TT

Chữ viết tắt

Ý nghĩa

1

BCĐKT

Bảng cân đối kế toán


7

HĐKD

Hoạt động kinh doanh

8

HN

Hà nội

9

HNX

Sở giao dịch chứng khoán Hà nội

10

HOSE

Sở giao dịch chứng khoán thành phố Hồ Chí Minh

11

LIFO

Phương pháp Nhập sau - xuất trước


17

TB

Trung bình

18

TNDN

Thu nhập doanh nghiệp

19

TP.HCM

Thành phố Hồ Chí Minh

20

TSCĐ

Tài sản cố định

21

TTCK

Thị trường chứng khoán


họ.
Một lượng lớn các thất bại kinh doanh đã được quy cho sự bất lực của các nhà
quản lý tài chính trong việc lập kế hoạch và kiểm soát đúng các tài sản hiện hành và
các khoản nợ ngắn hạn của doanh nghiệp. Các yếu tố chính góp phần vào sự
thành công hay thất bại của doanh nghiệp được phân loại như các yếu tố bên trong và
bên ngoài. Các yếu tố bên ngoài bao gồm tài chính (ví dụ như sự sẵn có của
nguồn tài chính), điều kiện kinh tế, cạnh tranh, quy định của chính phủ, công nghệ và
các yếu tố môi trường. Các yếu tố nội bộ là kỹ năng quản lý, nguồn nhân lực, hệ thống
kế toán và phương thức quản lý tài chính. Các bộ phận kế toán nói chung được xem
như là một đơn vị dịch vụ để hỗ trợ hoạt động của các doanh nghiệp bằng cách cung
cấp thông tn về chi phí và các chỉ số hiệu suất.
Tài sản trong doanh nghiệp bao gồm nhiều chỉ têu, mỗi chỉ têu có tác dụng
khác nhau đến người sử dụng thông tin tài chính. Ví dụ: Khoản nợ của doanh nghiệp ở
mức cao, để tạo lòng tin đối với các tổ chức tín dụng, nhà quản lý thường che đậy
bằng cách cố gắng tăng lợi nhuận của doanh nghiệp. Hoặc lợi nhuận của doanh
nghiệp ở mức cao, để tránh sự kiểm soát của chỉnh phủ (thắt chặt các ưu đãi, kiểm
soát chặt chẽ hoạt động,…) thì nhà quản lý doanh nghiệp thường che đậy bằng
việc tm ra các phương thức để giảm lợi nhuận doanh nghiệp. Một trong các phương
thức đó là vận dụng hợp lý chính sách kế toán.
Các đối tượng sử dụng thông tn kế toán luôn muốn có các thông tn trung thực
1


và khách quan về tình hình tài chính và kết quả hoạt động của doanh nghiệp, tuy nhiên
họ có thể không đạt được kỳ vọng đó do kế toán có thể “bóp méo” thông tn vì
nhiều

2



Câu hỏi 1: Những nhân tố nào ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán
trong các doanh nghiệp niêm yết trên sàn chứng khoán Việt Nam?
Câu hỏi 2: Mức độ sử dụng chính sách kế toán với chiến lược tăng giảm lợi
nhuận của công ty niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam như thế nào?
1.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Luận án:
Luận án này nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn chính sách
kế toán và ước tnh kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam. Các nhân tố có thể
là quy mô của doanh nghiệp, tnh hình tài chính (khủng hoảng, tnh hình tài sản,…), tỷ
lệ sở hữu của ngân hàng trong doanh nghiệp; tỷ lệ sở hữu của nhà quản lý không
điều hành, mức độ rủi ro thị trường của doanh nghiệp,…. Chính sách và ước tnh kế
toán bao gồm chính sách và ước tnh liên quan đến hàng tồn kho, khấu hao, dự
phòng,…
Phạm vi nghiên cứu
Thứ nhất, về nội dung: Luận án xem xét các nhân tố được cung cấp trên các
Báo cáo tài chính của các công ty có quy mô lớn niêm yết trên Sở giao dịch chứng
khoán TP.HCM (HOSE), Hà Nội (HNX) (lợi nhuận từ HĐKD, doanh thu, khấu hao TSCĐ,
5


hàng tồn kho, các khoản phải trả, tổng tài sản, nguồn vốn chủ sở hữu,…). Luận án
không tnh đến các thông tin như thời gian hoạt động, thời gian niêm yết, … của
công ty đó.

6


Thứ hai, về không gian: Luận án tập trung nghiên cứu các công ty phi tài chính
niêm yết trên Sở giao dịch chứng khoán TP.HCM (HOSE), Hà Nội (HNX). Các công ty
tài chính như ngân hàng, tổ chức tn dụng do có những đặc thù trong HĐKD tương

1.5. Khung nghiên cứu
Để thực hiện các nội dung nghiên cứu của đề tài luận án, khung nghiên cứu của
Luận án được thể hiện qua Sơ đồ 1.1 dưới
đây:
Trên cơ sở lí luận về lý thuyết kế toán thực chứng, kết hợp với tổng quan
các công trình nghiên cứu có cùng chủ đề về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa
chọn chính sách kế toán, Luận án đã chỉ ra các khoảng trống nghiên cứu và xây
dựng các giả thuyết nghiên cứu, từ đó xây dựng mô hình dự báo các nhân tố ảnh
hưởng đến việc lựa chọn chính sách kế toán. Luận án sử dụng phương pháp nghiên
cứu định lượng, hồi quy bình phương nhỏ nhất thông thường (OLS). Để lựa chọn mô
hình nghiên cứu, luận án sử dụng kiểm định Stepwise. Dựa trên kết quả thu thập được
sau khi xử lý dữ liệu, Luận án tến hành thảo luận kết quả và đưa ra các khuyến nghị,
đề xuất cho các đối tượng như: nhà quản trị doanh nghiệp, nhà đầu tư và cơ quan
Nhà Nước về khả năng sử dụng các thông tin kế toán trên Báo cáo tài chính cho việc
7


lựa chọn chính sách kế toán nhằm giúp các đối tượng đưa ra các quyết định kinh
doanh, đầu tư.

8


Khung lý thuyết, tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài luận án

Khoảng trống nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng đến việc
lựa chọn chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam

Giả thuyết nghiên cứu


Tỷ lệ SH ngân hàng

Quản trị lợi nhuận
Vốn ngân sách

% NQL không điều
hành

Mức độ sử dụng vốn

Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận
Sơ đồ 1.1: Khung nghiên cứu của luận án
(Nguồn: Tác giả xây dựng)

1
0


1.6. Kết cấu Luận án
Luận án gồm có 5 Chương:
Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu
Trong Chương 1, Luận án trước hết trình bày lý do lựa chọn đề tài nghiên cứu và
xác định mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu. Các
mục têu nghiên cứu được cụ thể hóa bằng các câu hỏi nghiên cứu, giả thuyết
nghiên cứu. Bên cạnh đó, Luận án trình bày khái quát mô hình nghiên cứu và các
kết quả nghiên cứu dự kiến sẽ đạt được.
Chương 2: Cơ sở lí luận và tổng quan nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng
đến việc lựa chọn chính sách kế toán
Trong Chương 2, Luận án trình bày các vấn đề lý luận về lý thuyết kế toán thực
chứng và chính sách kế toán trong doanh nghiệp và tổng quan các công trình

Chương I Luận án đã trình bày những lý do cơ bản để lựa chọn đề tài. Mục têu
nghiên cứu của luận án là nghiên cứu các nhân tố ảnh hưởng đến lựa chọn chính
sách kế toán tại các doanh nghiệp trên cơ sở lý thuyết kế toán thực chứng, từ đó
giúp nhà quản trị có căn cứ khách quan để lựa chọn chính sách kế toán phù hợp, giúp
người sử dụng thông tn kế toán nhận biết được xu hướng tăng, giảm lợi nhuận trong
doanh nghiệp. Trên cơ sở mục tiêu nghiên cứu, luận án đưa ra hai câu hỏi nghiên
cứu và mười sáu giả thuyết nghiên cứu. Số liệu của luận án được lấy trên báo cáo
tài chính của các công ty đã được kiểm toán do công ty Stockplus cung cấp do đó
rất đáng tn cậy. Trên cơ sở các giả thuyết và câu hỏi nghiên cứu, luận án đưa ra khung
nghiên cứu, từ đó xây dựng mô hình dự báo các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa
chọn chính sách kế toán. Kết cấu của luận án được chia thành 05 chương:
Chương 1: Giới thiệu đề tài nghiên cứu
Chương 2: Cơ sở lí luận và tổng quan nghiên cứu về các nhân tố ảnh hưởng
đến việc lựa chọn chính sách kế toán
Chương 3: Xây dựng giả thuyết khoa học và phương pháp nghiên cứu
Chương 4: Kết quả thực nghiệm về các nhân tố ảnh hưởng đến việc lựa chọn
chính sách kế toán trong các doanh nghiệp Việt Nam
Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu, các khuyến nghị và kết luận


CHƯƠNG 2
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN
VIỆC LỰA CHỌN CHÍNH SÁCH VÀ ƯỚC TÍNH KẾ TOÁN TRONG CÁC DOANH NGHIỆP
2.1. Chính sách kế toán và vai trò đối với quản trị doanh nghiệp
2.1.1. Khái niệm và đặc trưng của chính sách kế toán
2.1.1.1. Khái niệm
Theo chuẩn mực kế toán quốc tế (IFRS), các chính sách kế toán đưa ra các
nguyên tắc phải tuân theo trong việc lựa chọn các chính sách kế toán và nội dung
chi tết cần thiết để giúp người sử dụng hiểu các chính sách kế toán áp dụng và các
công ty đã thực hiện chính sách kế toán như thế nào.

10
10