MỤC LỤC
Nội dung

Trang

Phần I: Đặt vấn đề……………………………………………………… 2
Phần II: Giải quyết vấn đề……………………………………………… 4
1. Cơ sở lý luận…………………………………………………………. 4
2. Thực trạng của việc giải toán có lời văn……………………………… 5
3. Các biện pháp giải quyết vấn đề……………………………………… 6
4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm……………………………….. 14
Phần III: Kết luận ……………………………………………………… 15
Tài liệu tham khảo……………………………………………………… 16

1


PHẦN I: ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong dạy - học toán ở tiểu học, việc giải toán có lời văn chiếm một vị
trí quan trọng. Trong giải toán, học sinh phải tư duy một cách tích cực và
linh hoạt, huy động tích cực các kiến thức và khả năng đã có vào những tình
huống khác nhau. Trong nhiều trường hợp, phải biết phát hiện những dữ kiện
hay điều kiện chưa được nêu ra một cách tường tận và trong chừng mực nào
đó, phải biết suy nghĩ năng động, sáng tạo. Vì vậy có thể coi giải toán có lời
văn là một trong những biểu hiện năng động nhất của hoạt động trí tuệ ở học
sinh .
Ở học sinh lớp 5, kiến thức toán đối với các em không còn mới lạ, khả
năng nhận thức của các em đã được hình thành và phát triển ở các lớp trước,
tư duy đã bắt đầu có chiều hướng bền vững và đang ở giai đoạn phát triển.
Vốn sống, vốn hiểu biết thực tế đã bước đầu có những kỹ năng nhất định.
Tuy nhiên trình độ nhận thức của các em không đồng đều, yêu cầu đặt ra khi

em khắc phục và phát huy .
b) Việc kết hợp học với hành, kết hợp giảng dạy với đời sống được thực
hiện thông qua việc cho học sinh giải toán, các bài toán liên hệ với cuộc sống
một cách thích hợp giúp học sinh hình thành và rèn luyện những kỹ năng
thực hành cần thiết trong đời sống hàng ngày, giúp các em biết vận dụng
những kỹ năng đó trong cuộc sống.
c) Việc giải toán góp phần quan trọng trong việc xây dựng cho học sinh
những cơ sở ban đầu của lòng yêu nước, thế giới quan duy vật biện chứng:
Việc giải toán với những đề tài thích hợp, có thể giới thiệu cho các em những
thành tựu trong công cuộc xây dựng đất nước, góp phần giáo dục các em ý
thức bảo vệ môi trường, phát triển dân số có kế hoạch v.v... Việc giải toán
còn có thể giúp các em thấy được nhiều khái niệm toán học, ví dụ: các số,
các phép tính, các đại lượng v.v... đều có nguồn gốc trong cuộc sống hiện
thực, trong hoạt động của con người, thấy được các mối quan hệ giữa các dữ
kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm v.v..

3


d) Việc giải toán góp phần quan trọng vào việc rèn luyện cho học sinh
năng lực tư duy và những đức tính tốt của người lao động mới. Khi giải một
bài toán, tư duy của học sinh phải hoạt động một cách tích cực vì các em cần
phân biệt cái gì đã cho và cái gì cần tìm, để các em thiết lập mối liên hệ giữa
các dữ kiện, giữa cái đã cho và cái phải tìm. Để từ đó các em suy luận, nêu ra
những phán đoán, rút ra những kết luận, thực hiện những phép tính cần thiết
để giải quyết vấn đề đặt ra v.v... Hoạt động trí tuệ có trong việc giải toán góp
phần giáo dục cho các em ý chí vượt khó, đức tính cẩn thận, làm việc có kế
hoạch, thói quen xem xét có căn cứ, thói quen tự kiểm tra kết quả công việc
mình làm sau khi đã hoàn tất, sự độc lập suy nghĩ và sự sáng tạo v.v...
2. Thực trạng của việc giải toán có lời văn

- Phần đã cho, hay còn gọi giả thiết của bài toán.
- Phần phải tìm , hay còn gọi kết quả của bài toán.
Ngoài ra, tôi cũng hướng dẫn các em tìm hiểu mối quan hệ giữa phần
đã cho và phần phải tìm hay thực chất là mối quan hệ phụ thuộc vào giả thiết
và kết quả của bài toán.
Bên cạnh đó tôi yêu cầu học sinh phải nắm bắt được quy trình giải
toán có lời văn qua các bước như sau :
- Nghiên cứu kỹ đề bài: Trước hết tôi yêu cầu học sinh đọc kỹ đề
toán , suy nghĩ về nội dung bài toán, ý nghĩa của bài toán, đặc biệt chú ý đến
câu hỏi bài toán .
- Thiết lập mối quan hệ giữa các số đã cho: Yêu cầu học sinh diễn đạt
lại nội dung bài toán hoặc tóm tắt bài toán bằng lời, hoặc minh hoạ bằng sơ
đồ, hình vẽ,…
- Lập kế hoạch giải toán: Yêu cầu học sinh phải suy nghĩ xem để trả
lời câu hỏi của bài toán thì phải thực hiện phép tính gì? Suy nghĩ xem từ số
đã cho và điều kiện của bài toán có thể biết gì? có thể làm tính gì? phép tính
đó có thể giúp ta trả lời câu hỏi của bài toán hay không? Dựa trên các cơ sở
đó, để các em suy nghĩ rồi thiết lập trình tự giải bài toán .

5


- Thực hiện phép tính theo trình tự đã thiết lập để tìm đáp số: Quá
trình thực hiện phép tính, tôi yêu cầu học sinh cần phải kiểm tra lại kết quả
đã tính đúng chưa? Phép tính được thực hiện có dựa trên các giả thiết đã cho
hay không ?...
- Giải xong bài toán, tôi yêu cầu các em cần phải thử lại để xem đáp số
tìm được có trả lời đúng câu hỏi của bài toán không ? có phù hợp với các
điều kiện của bài toán không ? Trong một số trường hợp, tôi khuyến khích
các em tìm thêm cách giải khác của bài toán để các em có điều kiện so sánh


Có ? chai nước mắm


Tóm tắt trên chính là chỗ dựa cho học sinh tìm ra trình tự giải và phép
tính tương ứng.
- Thiết lập trình tự giải: Tôi lại đặt câu hỏi:
+ Muốn biết có bao nhiêu chai nước mắm, em làm thế nào ?
+ Học sinh trả lời: Trước hết ta phải tìm tổng số lít nước mắm có ở cả
hai thùng; sau đó mới tìm tổng số chai chứa hết số lít nước mắm đó.
- Tìm phép tính và thực hiện phép tính: Tôi yêu cầu học sinh nêu các
bước tính, sau đó mới nhận xét – bổ sung, rồi yêu cầu học sinh thực hiện đặt
lời giải và thực hiện giải. Cuối cùng tôi nhận xét đánh giá và sửa sai nếu các
em có sai sót.
Bài giải
Tổng số lít nước mắm ở cả hai thùng có là:
21 + 15 = 36 (lít )
Số chai chứa hết số lít nước mắm của cả hai thùng là:
36 : 0,75 = 48 ( chai)
Đáp số: 48 chai.
+ Tôi lại nêu câu hỏi: Ngoài cách giải đó, em còn có cách giải nào
khác không ?
+ Nếu các em không nêu được tôi sẽ gợi ý như sau :
- Số 21 và số 15 có chia hết cho số 0,75 không? Để từ đó các em suy
nghĩ và có định hướng là: phải tìm số chai chứa hết số lít nước mắm của mỗi
thùng, sau đó cộng số chai chứa hết số nước mắm của 2 thùng lại thì sẽ trả
lời được câu hỏi của bài toán .
Và tôi yêu cầu các em làm thêm cách này vào ngoài giờ lên lớp để rèn
luyện thêm.
* Trong quá trình dạy học sinh giải toán có lời văn, tôi đã vận dụng

thấy được mối quan hệ phụ thuộc giữa các đại lượng để tạo ra hình ảnh cụ
thể, giúp các em suy nghĩ tìm tòi cách giải.

8


Muốn phân tích được tình huống của bài toán, lựa chọn được lời giải
và phép tính thích hợp, tôi gợi mở để giúp các em nhận thức được: cái gì đã
cho, cái gì cần tìm, mối quan hệ giữa cái đã cho và cái phải tìm trong bài
toán. Trong bước đầu giải toán: việc nhận thức và lựa chọn lời giải, phép tính
thích hợp đối với các em là một việc khó.
Để giúp các em khắc phục khó khăn này, cần dựa vào các hoạt động
cụ thể của các em với vật thật, với mô hình, dựa vào hình vẽ, các sơ đồ toán
học.... giúp các em hiểu khái niệm “gấp” với phép nhân, khái niệm “một
phần ...” với phép chia, trong mối quan hệ của bài toán .
Đối với toán có lời văn ở lớp 5, chủ yếu là các bài toán hợp, giải bài
toán hợp cũng có nghĩa là giải quyết các bài toán đơn. Mặt khác, các dạng
toán đều đã được học ở các lớp trước, bao gồm hai nhóm chính như sau :
a) Nhóm 1: Các bài toán hợp mà quá trình giải không theo một
phương pháp thống nhất cho các bài toán đó.
b) Nhóm 2: Các bài toán điển hình, các bài toán mà trong quá trình
giải có phương pháp riêng cho từng dạng bài toán.
Chương trình toán 5 có những dạng điển hình sau:
- Tìm số trung bình cộng.
- Tìm hai số khi biết tổng và hiệu của hai số đó.
- Tìm hai số khi biết tổng và tỉ của hai số đó.
- Tìm hai số khi biết hiệu và tỉ số của hai số đó.
- Bài toán liên quan đến đại lượng tỉ lệ .
- Giải toán về tỉ số phần trăm .
- Giải toán về hình học .

10 người làm xong một công việc phải hết 7 ngày. Nay muốn làm xong
công việc đó trong 5 ngày thì cần bao nhiêu người ?(Mức làm của mỗi
người như nhau)

10


Để giải được bài toán này tôi cho các em phải đọc kỹ đề bài, xác lập
được quan hệ giữa 2 đại lượng: ngày làm và số người làm, để từ đó lập được
tóm tắt như sau :
Tóm tắt : 7 ngày :
5 ngày :

10 người
…. người?

Qua tóm tắt các em dễ dàng nhìn thấy đại lượng ngày làm đã giảm đi
(5 ngày ít hơn 7 ngày là 2 ngày ).
Với vốn hiểu biết từ thực tế, các em hiểu được ngay là làm ít ngày thì số
người làm sẽ tăng lên. Để từ đây các em suy luận ra : Muốn biết số người
làm trong 5 ngày thì phải tìm trong 1 ngày làm cần bao nhiêu người, mà số
người làm trong 7 ngày đã biết nên các em dễ dàng tìm được.
Như vậy là các em đã xác định được dạng toán đại lượng tỷ lệ và giải
bài toán theo cách rút về đơn vị.
Việc tiếp theo là hướng dẫn các em dựa vào phép toán đã định hướng (
phép toán đó dùng tìm cái gì ?) để thiết lập lời giải vừa ngắn gọn và vừa đủ
ý. Việc còn lại là kỹ năng tính toán của các em .
Bài giải
Muốn làm xong công việc trong 1 ngày cần:
10 x 7 = 70 ( người )

thạo.
Đối với những đối tượng học sinh đã giải được và giải một cách thành
thạo các bài toán cơ bản theo yêu cầu về kiến thức kĩ năng. Thì việc đưa ra
hệ thống bài tập nâng cao là rất quan trọng và hết sức cần thiết để cho học
sinh có điều kiện phát huy năng lực trí tuệ của mình, vượt ra khỏi tư duy cụ
thể chỉ mang tính ghi nhớ và áp dụng một cách máy móc trong công thức và
nhằm phát triển trí thông minh cho học sinh.

12


4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Qua thời gian nghiên cứu và thử nghiệm một số biện pháp giải toán có
lời văn của lớp 5, tôi nhận thấy việc thực hiện giải toán có lời văn của học
sinh lớp tôi phụ trách ngày càng tiến bộ. Số lượng học sinh ham thích giải
toán có lời văn ngày càng tăng. Các em tự tin hơn trong việc giải toán và
kết quả ngày càng cao hơn .
* Kết quả đạt được của môn toán lớp 5 trong năm học 2011-2012 như sau :

Kết quả
Thời gian

Tổng số

kiểm tra học sinh
Giữa kỳ I
31
Cuối kỳ II
31


Yếu
SL
%
4
0

12,9

Từ những kết quả đạt được nêu trên, tôi thấy dạy học giải toán có lời
văn ở lớp 5 không những chỉ giúp cho học sinh củng cố vận dụng các kiến
thức đã học, mà còn giúp các em phát triển tư duy, sáng tạo trong học toán
và biết vận dụng vào thực tiễn cuộc sống.

13


PHẦN III: KẾT LUẬN
Việc hướng dẫn và giúp học sinh giải toán có lời văn nhằm giúp các
em phát triển tư duy trí tuệ, tư duy phân tích và tổng hợp, khái quát hoá, trừu
tượng hoá, rèn luyện tốt phương pháp suy luận lôgic. Bên cạnh đó, đây là
dạng toán rất gần gũi với đời sống thực tế.
Do vậy, việc giảng dạy toán có lời văn một cách hiệu quả nhằm giúp
các em trở thành những con người linh hoạt, sáng tạo, làm chủ trong mọi
lĩnh vực và trong cuộc sống thực tế hàng ngày.
Những kết quả mà tôi đã thu được trong quá trình giảng dạy không
phải là cái mới so với kiến thức chung về môn toán ở bậc tiểu học, song lại
là cái mới đối với bản thân tôi, với mỗi khóa học sinh lớp 5. Trong quá trình
giảng dạy, tôi đã phát hiện và rút ra nhiều kinh nghiệm lý thú và bổ ích về
phương pháp dạy học giải toán có lời văn ở bậc tiểu học. Tôi tự thấy mình
được bồi dưỡng thêm lòng kiên trì, nhẫn nại, sự ham muốn, say mê với công

………………………………………………………………………………
Chủ tịch Hội đồng

16