BÀI DỰ THI
CUỘC THI VẬN DỤNG KIẾN THỨC LIÊN MÔN ĐỂ GIẢI QUYẾT CÁC TÌNH
HUỐNG THỰC TIỄN DÀNH CHO HỌC SINH TRUNG HỌC

- Tên tình huống: “Phân đạm, vai trò và tác hại”
- Môn học chính được sử dụng trong giải quyết tình huống: Môn Sinh
học
- Các môn tích hợp: Môn hóa, môn công nghệ, môn tin, môn văn.
- Thông tin về nhóm thí sinh:
1. Họ và tên:
Nguyễn Quỳnh Anh
Giới tính: Nữ
Ngày sinh:
23/9/2000
Lớp: 11A1
Điện thoại:
0975393878
Email:

2. Họ và tên:
Lê Thị Hà Trang
Giới tính: Nữ
Ngày sinh:
19/06/2000
Lớp: 11A1
Giáo viên hướng dẫn: Nguyễn Viết Trung

HÀ NỘ, THÁNG 12/ 2016

1



quả không an toàn, trong khi đó
là thành phần của phân đạm. Tuy nhiên,
trong thực tế phân đạm được sử dụng khá phổ biến. Hàng ngày, em vẫn thấy các
bác nông dân sử dụng phân đạm để bón cho cây trồng. Bố, mẹ em không trồng rau
nên phải mua ngoài chợ, mỗi lần mua rau và các sản phẩm thủy hải sản ở chợ về
rất lo lắng, sợ ăn vào bị ngộ độc thậm chí có thể bị ung thư vì cho rằng rau sử dụng
nhiều đạm, cá thịt bảo quản bằng đạm. Lúc đó em có hỏi bố mẹ vì sao dùng phân
đạm lại có thể bảo quản được cá, thịt; Vì sao khi sử dụng phân đạm để bón cho rau,
củ…nếu không đúng kĩ thuật có thể gây ngộ độc cho con người, thậm chí có thể bị
ung thư…Tuy nhiên, bố mẹ cũng không giải thích rõ cho em.
Vậy sử dụng phân đạm trong sản xuất có lợi hay có hại? Vì sao các nhà khoa học
khuyến cáo khi bón phân đạm cho cây cần phải để thời gian dài sau mới thu hoạch và
2

2


đem sử dụng? Vì sao nhiều bài báo phản ánh có nhiều bệnh nhân bị ngộ độc, thậm chí bị
ung thư do sử dụng loại thực phẩm có tồn dư nitơ trong cơ thể? Từ những băn khoăn,
thức mắc trên đây đã thôi thúc em quyết định chọn đề tài.
“Phân đạm, vai trò và tác hại”

• Về kiến thức: Qua đề tài em tiềm hiểu một số nội dung quan trọng
- Phân đạm là gì?
- Cây hấp thụ phân đạm như thế nào? Phân đạm có vai trò gì đối với hoạt
động sản xuất? Vì sao khi bón đạm cho cây, cây lại sinh trưởng và phát triển tốt?
- Phân đạm được tạo ra như thế nào?
- Sử dụng phân đạm có thể bảo quản được thủy, hải sản đúng hay sai? Việc làm
như vậy gây hậu quả gì?

thành như thế nào trong điều chế phân đạm.
• Kiến thức môn Sinh học:
- Vai trò của phân đạm đối với thực vật.
- Quá trình cố định nitơ khí quyển nhờ vi sinh vật.

), nitrit (

NO-2

- Quá trình biến đổi (phản nitrat) và đồng hóa nitơ (tổng hợp
thực vật.
Trên cơ sở đó tìm hiểu quá trình tạo ra (

NO-2

), (

NH +4

) được hình

NH +4

) trong mô

) trong cơ thể thực vật, từ

NO3-

NO-2

- Một số câu tục ngữ ca dao liên quan tới vai trò của phân đạm trong sản xuất

• Khảo sát sự hiểu biết của bạn bè và người thân về vai trò và tác hại của phân
đạm.
• Xây dựng dàn ý nội dung bài viết hướng tới các vấn đề thiết thực và có tính ứng
dụng cao.
• Tìm đọc các tài liệu liên quan từ sách báo, mạng Internet để lấy tư liệu viết bài.
4

4


• Vận dụng kiến thức các môn học để giải thích, làm rõ các thông tin liên quan tới
•
•
•
•

bài viết.
Tham khảo ý kiến đóng góp của các thầy cô giáo, các bạn, người thân...
Tiến hành viết bài.
Thuyết trình tuyên truyền: tại lớp, trường; gia đình; người thân; bạn bè.
Gửi đăng bài trên Website của trường.

5.1. Tìm hiểu thực trạng sử dụng phân đạm trong sản xuất nông nghiệp
Đơn vị: 1.000 tấn dinh dưỡng
Năm

N



Hình 1. Phân đạm

Hình 2. Bón đạm cho rau

Hình 4. Bón đạm cho cà phê
Hình 4. Bón đạm cho lúa
5.2. Tìm hiểu thực trạng hiểu biết của HS về vai trò và tác hại của phân đạm
• Xây dựng phiếu điều tra, tiến hành khảo sát, thu thập và phân tích số liệu
- Đối tượng là HS: 120 HS thuộc 3 khối 10, 11, 12 tại một trường THPT…
Câu hỏi
Trả lời
Trả lời
đúng
không đúng
1 Nguyên tố hóa học là thành phần chính của phân
60%
40%
đạm là nguyên tố nào?
2 Sử dụng phân đạm chỉ có lợi mà không có hại
65%
35%
đúng hay sai?
3 Rễ cây chỉ có thể hấp thu được nitơ ở hai dạng
NO3−
NH +4
40%
60%
và
4 Phân đạm chỉ có thể được tạo ra do con người

sức khỏe con người.
5.3. Viết bài tuyên truyền về vai trò và tác hại của phân đạm
Nội dung bài viết: “Phân đạm, vai trò và tác hại”
5.3.1. Phân đạm là gì?
Phân đạm là những phân bón có chứa nguyên tố dinh dưỡng nitơ (N), được gọi
là đạm, phân đạm được chia thành nhiều loại khác nhau.
Amôn clorua (NH4Cl)
Phân đạm hữu cơ

Amôn sunfat (NH4)2SO4

PHÂN ĐẠM

Các loại phân amôn

Urê [CO(NH2)2]
Amôn bicacbônat (NH4HCO3)
Diamôn phôphat (DAP)

Phân đạm vô cơ
Canxi nitrat [Ca(NO3)2]
Natri nitrat (NaNO3)
Các loại phân nitrat

Amôn nitrat: (NH4NO3)
Phân kali nitrat (KNO3)
Canxi-magiê nitrat

Hình 5. Sơ đồ các dạng phận đạm
5.3.2. Phân đạm được tạo ra như thế nào?

phân

Chât tiêu
biểu

Phân
đạm
amoni
Phân
đạm
nitrat

NH4Cl.
(NH4)2SO4,
NH4NO3...
NaNO3,
Ca(NO3)2...

Urê

NH2)2CO

PP điều chế

Tác dụng với
cây trồng

Cho amoniac tác dụng với dung dịch axit.
2NH3 + H2SO4 → (NH4)2SO4


lý và hóa học.
Con đường vật lý, hóa học:
8

8


Nhờ vào sấm sét (tia lửa điện) tạo ra sự phóng điện trong không khí, nhiệt độ
N ≡N

lúc này là khoảng 20000C. Trong điều kiện này liên kết
(bình thường rất bền) và nó phản ứng với O2 theo phương trình:

trong N2 bị phá vỡ

0

C
N 2 + O2 2000

→ 2 NO

(1)
- Khí NO lại phản ứng ngay với O2 tạo ra NO2 (khí có màu nâu):
2 NO + O2 → 2 NO2

(2)
- Khi đó có mưa thì sẽ có phản ứng tạo ra HNO 3 theo phương trình phản ứng
sau:
4 NO2 + O2 + 2 H 2 O → 4 HNO3

đậu, Anabaena azollae – cộng sinh ở bèo hoa dâu …) tiết enzim nitrogenaza biến đổi
nitơ phân tử sẵn có trong khí quyển ở điều kiện thường (trong điều kiện kị khí và có
NH +4

ATP và các lực khử mạnh) thành NH3 từ đây sẽ hình thành nên →
dàng hấp thụ theo sơ đồ:

,

NO3−

cây dể

H O
2H
2H
2H
→ NH4 +.
N≡N → NH=NH → NH2-NH2 → NH3 
2

9

9


Như vậy, nhờ có quá trình cố định nitơ phân tử bằng con đường sinh học mà
lượng nitơ bị mất hàng năm do cây lấy đi luôn được bù đắp lại đảm bảo nguồn cung
cấp dinh dưỡng nito bình thường của cây.
Để nói lên vai trò quan trọng của việc cố định nitơ nhờ vi sinh vật ca dao có

từ đất → TB lông hút → xuyên qua TBC của các tế bào vỏ rễ → TBC
của các tế bào nội bì → mạch gỗ rễ.

10

10


Hình 7. Một số nguồn cung cấp nitơ cho cây
5.3.4. Nitơ được biến đổi như thế nào trong mô thực vật?

Tuy rễ có thể hấp thụ được cả hai dạng
tại mô thực vật chỉ đồng hóa được dạng
amin

NO3− NH +4

,

NH +4 NH +4

,

nhưng khi vào trong có thể,

được sử dụng để tổng hợp các axit

Sự đồng hoá nitơ trong mô thực vật gồm 2 quá trình:
NO3−



-> Axit amin.

+ Chuyển vị amin: Axit amin + axit xêto -> amin mới + a. xêto mới
+ Hình thành amit: Là con đường liên kết phân tử NH 3 với axit amin
đicacboxilic. Axit amin đicacboxilic +
hiệu quả nhằm khử độc
cần)

NH +4

khi

NH +4

NH +4

-> amit (hình thành amit là con đượng

dư thừa và là nguồn cung cấp nitỏ cho cây khi

Toàn bộ quá trình cố định, hấp thụ và biến đổi nitơ trong mô thực vật được tóm
tắt qua sơ đồ sau:

11

11


Hình 8. Quá trình cố định khí quyển; hấp thụ và biến đổi nitơ trong mô thực vật

không gây ngộ độc. Nó chỉ gây hại khi hàm lượng đó vượt quá ngưỡng cho phép. Bởi
trong hệ tiêu hóa của con người khi hấp thụ

NO3−

. Từ

NO3−

nó chuyển thành

NO-2

(qua

NO-2

quá trình khử nitrat) mà
là một trong những chất chuyển biến Hemoglobin (chất
vận chuyển Oxi cho máu) thành Methahemoglobin (là chất không hoạt động), nếu ở
mức độ cao nó dẫn đến triệu chứng suy giảm hô hấp của tế bào và làm tăng phát triển
NO3−

của các khối u. Đặc biệt trong cơ thể con người, nếu hàm lượng
cao nó sẽ kết hợp
với amin bậc 2, 3 để trở thành Nitroamin là tiền đề gây ra bệnh ung thư. Vì vậy tổ chức
Y tế thế giới khuyến cáo hàm lượng N03- trong sản phẩm rau tươi sống không vượt quá
300mg/kg rau tươi. Tuy nhiên từng loại rau khác nhau thì hàm lượng N03- được phép
cũng khác nhau.
Nếu bón phân đạm mà thu hoạch và sử dụng ngay gây nên tác hại gì?

chưa được chuyển hóa thành

, quá trình này cần phải có thời gian, nếu lượng

NH +4

thì

NO −2

sử dụng với lượng lớn và thời gian dài,
ung thư.

NO−2

NO −2

chính là tác nhân gây ung thư. Khi người
tích lũy trong cơ thể có thể gây nên bệnh
NH +4

Mặt khác do thu hoạch ngay nên lượng
chưa được sử dụng để tổng hợp
nên các axit amin nên khi người ăn phải lượng lớn có thể gây ngộ độc.
Chính vì việc lạm dụng phân đạm, sử dụng không đúng cách, vì lợi nhuận trước
mắt của một bộ phân nhà sản xuất, đã cung cấp lương thực có lượng nitơ tồn dư cao ra
thị trường, đây có thể là một trong những nguyên nhân làm cho người Việt Nam nói
chung, người Hà Nội nói riêng mắc bệnh ung thư đứng hàng đầu thế giới.
• Ảnh hưởng xấu từ việc dùng phân đạm bảo quản thủy, hải sản
Tại sao một số ngư dân dùng phân đạm ure để bảo quản hải sản đánh bắt được

14


- Phân đạm và các chất trung gian này làm cho tổng lượng nitơ trong thực phẩm
tăng lên, làm mất cân bằng nitơ trong thực phẩm, ăn vào không có lợi. Khi dùng chúng
làm nước mắm, kiểm nghiệm có thể cho con số tổng lượng nitơ cao giả tạo (nhưng
không phải là lượng đạm có tính dinh dưỡng).
- Trong quá trình ướp có thể xảy ra quá trình phân hủy thối protein và sự có mặt
nitrit sẽ dễ tạo thành nitrosamine, một chất gây ung thư.
Do vậy nước ta cấm dùng phân đạm để bảo quản thực phẩm
• Ảnh hưởng tới môi trường nước
Tồn dư

NO3−

và

NH +4

ảnh hưởng như thế nào tới môi trường nước?

NO3−

Bón nhiều phân
có thể gây phù dưỡng cho lưu vực, anion NO 3- trong phân
bón có tính linh động cao nên dễ bị rửa trôi xuống các tầng sâu hoặc xuống các thủy
vực, ô nhiễm các mạch nước ngầm, thủy vực.
NH +4

Lượng

NH +4

ion này sẽ sinh thêm ion H+ theo phương trình

-> NH3 + H+, H+ kết hợp với các gốc axit như
tăng độ chua của đất.
• Góp phần gây nên hiện tượng mưa axit

SO 2-4

hoặc

CO32 −

tạo ra các axit làm

Trong quá trình điều chế phân đạm, nếu NO 2 thất thoát ra không khí nó sẽ góp phần
tạo ra lượng axít trong không khí, từ đó có thể gây ra hiện tượng mưa axít
3NO2 + H2O → 2HNO3 + NO, Axít nitric HNO3 chính là thành phần của mưa
axít.
• Bón thừa đạm gây ảnh hưởng như thế nào tới cây trồng
15

15


Nếu bón quá dư thừ phân đạm ảnh hưởng như thế nào tới cây trồng?
- Thừa đạm làm cho cây không chuyển hóa hết sang dạng hữu cơ, làm tích lũy
nhiều đạm vô cơ gây độc cho cây
- Thừa đạm làm cho cây sinh trưởng thái qúa, gây vóng. Các hợp chất cacbon


16


Hình 9. Máy đo hàm lượng nitrat, nitrit
Hàm lượng Nitrat cho phép trong một số loại rau quả theo tiêu chuẩn của Tổ
chức Y tế thế giới WHO (mg/kg sản phẩm)
Loại cây
Hàm lượng NO3
Loại cây
Hàm lượng NO3
Dưa hấu
60
Hành tây
80
Dưa bở
90
Cà chua
150
Ớt ngọt
200
Dưa chuột
150
Măng tây
200
Khoai tây
250
Đậu quả
200
Cà rốt


thể trở thành các tuyên truyền viên tác động tới bố mẹ, anh chị em, người thân trong
gia đình. Riêng với bản thân hai tác giả thực hiện bài viết này, chúng em đã thực hiện
việc tuyên truyền bằng hình thức dưới đây.
5.4. Thực hiện tuyên truyền sau khi viết bài
• Mục đích tuyên truyền:
- Cung cấp, phổ biến kiến thức nội dung bài viết tới toàn thể học sinh trong
trường, người thân trong gia đình.
- Tác động tới ý thức của học sinh thông qua đó làm lan tỏa tới mọi người thân
trong từng gia đình về vai trò và tác hại của phân đạm
- Phổ biến một số biện pháp cơ bản nhằm hạn chế ảnh hưởng xấu của phân đạm
tới môi trường và sức khỏe con người, cùng chung tay góp phần nâng cao ý
thức trước hết là của người thân về việc hạn chế tồn dư nitrat, nitrit trong rau củ
quả.
- Tuyên truyền sâu rộng tới từng học sinh nhằm nâng cao ý thức, thói quen vận
dụng kiến thức liên môn vào giải quyết các vấn đề thực tiễn.
• Nôi dung tuyên truyền:

Hình 10: Sơ đồ các nội dung tuyên truyền
• Hình thức tuyên truyền:
18

18


- Tuyên truyền tại trường thông qua các buổi hoạt động ngoại khóa, sinh
hoạt lớp
+ Tuyên truyền tại lớp học vào các buổi sinh hoạt lớp: Soạn thảo các
slide trên PowerPoint -> thuyết trình nội dung đề tài -> tổ chức thảo luận.
+ Tuyên truyền trước toàn thể học sinh vào buổi hoạt động ngoại khóa

Nội

• Đăng bài viết lên trang Website của nhà trường

Hình 15. Bài viết trên đăng trên Website của trường

21

21


- Qua việc thực hiện đề tài em đã có những hiểu biết cơ bản về vai trò và tác hại
của phân đạm, hiểu được vì sao trong sản xuất nông nghiệp không thể thiếu được đạm.
- Việc thực hành tìm hiểu, viết bài về vai trò và tác hại của phân đạm không chỉ
giúp em khắc sâu kiến thức đã học mà còn rèn cho em thói quen vận dụng kiến thức đã
học vào giải quyết các tình huống thực tiễn trong đời sống.
- Những kiến thức mà em tổng hợp được không chỉ giúp ích cho bản thân mà còn
giúp ích cho các bạn, người thân và những người xung quanh.
- Nhờ nhận thức đúng mức độ ảnh hưởng của phân đạm tới sức khỏe con người
và môi trường, em đã có kĩ năng tự bảo vệ bản thân, tuyên truyền cho người thân hiểu
từ đó có ý thức tốt hơn trong việc sử dụng phân đạm trong sản xuất.
- Chúng em cũng hiểu rằng, nếu sử dụng phân đạm để bảo quản thực phẩm có
thể gây ngộ độc cho con người, thậm chí gây ung thư. Vì vậy trước tiên em sẽ vận
động gia đình và người thân không được sử dụng phân đạm để bảo quản lương thực và
thực phẩm.
- Qua một số buổi tuyên truyền em cảm thấy tự tin hơn trong giao tiếp, phát
triển các năng lực như ngôn ngữ, vận động, tuyên truyền...
- Quan trọng hơn hết là qua việc thực hiện đề tài em đã nhận thức rõ hơn trách
nhiệm của mình, em thấy yêu các môn học hơn. Cũng từ đây làm cho em yêu các bộ
môn khoa học tự nhiên như lý, hóa, sinh. Em hứa cố gắng học tập tốt để sau này thi