i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của bản thân
tôi, công trình được thực hiện trong thời gian từ năm 2014 đến 2015. Các số
liệu và kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là hoàn toàn trung thực
và chưa hề sử dụng cho bảo vệ một học vị nào.
Mọi sự giúp đỡ cho việc hoàn thành luận văn đã được cảm ơn. Các
thông tin tài liệu trong luận văn đã được ghi rõ nguồn gốc.
Thái Nguyên, tháng 12 năm 2015
Tác giả luận văn

Lý Văn Đàm


ii

LỜI CẢM ƠN
Để hoàn thành luận văn này ngoài sự nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận
được rất nhiều sự giúp đỡ của các cá nhân và tập thể. Do vậy tôi muốn bày
tỏ lòng cảm ơn tới tất cả các cá nhân, đơn vị đã giúp đỡ tôi trong quá trình
thực hiện luận văn.
Trước tiên tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Đàm Văn Vinh,
TS. Đặng Kim Tuyến. Thầy cô đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt
quá trình thực hiện luận văn này.
Ngoài ra trong suốt quá trình thực hiện luận văn tôi còn nhận được sự
giúp đỡ nhiệt tình của Trạm Bảo vệ thực vật huyện Văn Quan, các anh chị Bộ
môn Chẩn đoán Giám định Dịch hại và Thiên địch - Viện Bảo vệ thực vật.
Nhân dịp này, cho phép tôi được cảm ơn những sự giúp đỡ quý báu đó.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô đã truyền đạt kiến thức cho tôi
trong suốt quá trình học tập. Xin cảm ơn Ban giám hiệu nhà trường, Phòng

2.1.3. Thời gian nghiên cứu........................................................................... 26
2.2. Nội dung nghiên cứu .............................................................................. 27
2.3. Phương pháp nghiên cứu ........................................................................ 27
2.3.1. Khảo sát địa bàn nghiên cứu và điều tra thành phần sâu hại ................. 27
2.3

............ 29

2.3.3. Đánh giá mức độ gây hại của Bọ cánh cứng hại tán lá .......................... 32
2.3

.... 32

2.3.5. Phương pháp tnh toán ......................................................................... 35
2.3.6. Đề xuất một số biện pháp phòng trừ bọ cánh cứng hại cây Hồi ............. 37


iv

CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .......................... 38
3.1. Kết quả khảo sát khu vực nghiên cứu và điều tra thà
(Coleoptera) trên cây Hồi tại huyện Văn Quan tỉnh Lạng Sơn .. 38
3.1.1. Kết quả khảo sát khu vực nghiên cứu ................................................... 38
3.1.2. T

(Coleoptera) trên cây Hồi, xác định loài bọ

cánh cứng gây hại chính tại huyện Văn Quan tỉnh Lạng Sơn ...................................
40
3.2. Đặc điểm sinh học, sinh thái của bọ cánh cứng hại cây Hồi ở huyện Văn Quan,


http://www.lrc.tnu.edu.vn


v
2. Đề nghị ..................................................................................................... 68
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................. 69

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


vi

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT VÀ KÝ HIỆU

Chữ viết tắt

Chữ viết đầy đủ

BCC

: Bọ cánh cứng BTTV

: Bảo vệ thực vật CNH

:



: Quốc lộ

TTCN

: Tiểu thủ công nghiệp

TP

: Trước phun

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


vi
i

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 3.1. Diện tch, năng suất và độ tuổi của rừng Hồi tại khu vực nghiên cứu .....38
Bmảng 3.2. Diện tích Hồi bị bọ cánh cứng hại năm 2014, 2015 ..............................39
Sơn, 2014 - 2015 .......................................................................................................42
Bảng 3.4.

của

b
B

Bảng 3.10: Kết quả điều tra tình hình phân bố Bọ cánh cứng hại Hồi tại khu vực
nghiên cứu
.................................................................................................................57
Bảng 3.11. Kết quả điều tra mức độ hại của bọ cánh cứng đối với cây Hồi tại khu
vực nghiên cứu
..........................................................................................................57
Bảng 3.12. Kết quả phòng trừ bọ cánh cứng bằng biện pháp kỹ thuật lâm sinh tại xã
Khánh Khê, Văn Quan, Lạng Sơn, 2015 ..................................................................59
Bảng 3.13. Kết quả phòng trừ bọ cánh cứng bằng biện pháp cơ giới vật lý tại Văn
Quan, Lạng Sơn, 2015...............................................................................................60
Bảng 3.14.

b
....................................................61

Bảng 3.15
-

b
.................................................63

Bảng 3.16.

b

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


Hình 3.15: Ổ trứng không bị ong ký sinh .................................................................53
Hình 3.16: Ong ký sinh bọ cánh cứng.......................................................................53
Hình 3.17. Sự lựa chọn thức ăn thích hợp của bọ cánh cứng
hại Hồi tại huyện Văn Quan ......................................................................................54
Hình 3.18: Ảnh hưởng của nhiệt độ và ẩm độ đến mật độ
bọ cánh cứng hại Hồi tại huyện Văn Quan ...............................................................56
Hình 3.19. Sâu non tuổi 2 tập trung gây hại với mật độ lớn .....................................58
Hình 3.20. Bọ cánh cứng trường thành tập trung gây hại với
mật độ
lớn...................................................................................................................58
Hình 3.21: Cây Hồi bị bọ cánh cứng gây hại nặng ...................................................58
Hình 3.22: Cây Hồi bị bọ cánh cứng gây hại nhẹ .....................................................58
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


vii
Hình 3.23: Căng nilon hứng bọ cánh cứng ...............................................................60

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


viii
Hình 3.24: Hồi ra quả sau khi phòng trừ được bằng biện pháp lâm sinh .................60
Hình 3.25: Phòng trừ bọ cánh cứng bằng biện pháp hóa học

, Hồi phân bố nhiều ở các tỉnh biên giới Việt -

Trung như Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn, Quảng Ninh. Nhưng lập địa thích
hợp nhất để phát triển cây Hồi chỉ thấy ở một số huyện của tỉnh Lạng Sơn như
Văn Quan, Văn Lãng, Bình Gia, Cao Lộc và Tràng Định. Lạng Sơn là tỉnh có
diện tích Hồi lớn nhất cả nước, với diện tích rừng Hồi trên 33.000 ha (chiếm
khoảng 71 % tổng diện tích Hồi của cả nước).
Huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn là “vựa” Hồi lớn nhất của tỉnh với
diện tích 8.830 ha Hồi [15], chiếm gần1/3 diện tch Hồi toàn tỉnh. Cây Hồi
được coi là cây chủ lực trong việc xóa đói giảm nghèo của bà con các dân tộc
trên địa bàn huyện.
Tuy nhiên, trong những năm gần đây (2011-2014), cây Hồi trên địa bàn
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


2

“Bọ ánh kim” hay "Bọ cánh cứng". Đây là loại sâu hại có tốc độ sinh trưởng
và phát tán rất nhanh, đến thời điểm hiện tại đã có 1264,88 ha [23] rừng
Hồi bị bọ cánh cứng gây hại, tập trung ở các xã Đồng Giáp, Tràng Các, Khánh
Khê, Chu Túc, Tân Đoàn, Tràng Phái, Yên Phúc, Tràng Sơn,...
, lá non làm cây xơ xác, sinh trưởng, phát triển kém và
rụng quả, nếu
hại trên diện rộng, làm ảnh hưởng nghiêm trọ ng đến năng suất và
chất lượng Hồi trên địa bàn huyện.
Theo số liệu báo cáo tổng kết công tác BVTV các năm 2011, 2012,
2013 [22] và báo cáo 6 tháng công tác BVTV năm 2014 [23] của Trạm Bảo

việc nghiên cứu và đề xuất các biện pháp quản lý sâu hại một cách hợp lý.
3.2. Ý nghĩa trong thực tiễn sản xuất
Kết quả nghiên cứu đề tài sẽ giúp người dân địa phương và cán bộ quản
lý sâu hại rừng huyện Văn Quan, tỉnh Lạng Sơn có biện pháp nhằm dự tính
dự báo, ngăn chặn và phòng trừ kịp thời loài bọ cánh cứng đang gây hại
tại các rừng Hồi góp phần tăng năng suất, sản lượng và chất lượng Hồi.
Áp dụng các biện pháp đề xuất của đề tài vào việc phòng trừ loài bọ
cánh cứng hại Hồi tại địa bàn nghiên cứu nói riêng và các vùng lân cận thuộc
huyện Văn Quan nói chung giúp cho rừng Hồi sinh trưởng phát triển tốt hơn.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


4

CHƯƠNG 1
TỔNG QUAN TÀI LIỆU NGHIÊN CỨU
1.1. Cơ sở khoa học của vấn đề nghiên cứu
Cây Hồi là loài cây đặc hữu không chỉ có ý nghĩa về mặt kinh tế, khoa
học, y học mà nó còn mang ý nghĩa về mặt sắc thái văn hóa của địa phương.
Cũng như những loài thực vật khác trên trái đất, trong quá trình sinh
trưởng và phát triển cây Hồi cũng bị những loài côn trùng gây hại làm ảnh
hưởng đến khả năng sinh trưởng và phát triển của chúng. Những loài côn
trùng gây hại này không chỉ ảnh hưởng trực tếp đến đời sống của cây mà nó
còn làm ảnh hưởng đến hiệu quả kinh tế của con người. Vì vậy, việc nghiên
cứu về những loài côn trùng gây hại này để hiểu rõ về chúng và tìm ra các
biện pháp phòng trừ hiệu quả là rất cần thiết.


loài nhất định, gần nhau về phân loài thực vật, những loài này rất dễ
phát thành dịch và gây hại lớn đối với sản xuất nông lâm nghiệp. Ví dụ: Sâu
róm thông, sâu xanh ăn lá bồ đề, ong ăn lá mỡ...
Khi các yếu tố sinh thái thuận lợi, đặc biệt là thức ăn, nhiệt độ và ẩm
độ nơi loài sâu hại sống sẽ làm cho chúng sinh trưởng phát triển rất nhanh.
Trên thực tế các trận dịch xảy ra là do sự phát sinh hàng loạt của loài. Tuy
nhiên các trận dịch lại không xảy ra một cách đột ngột. Sự phát sinh hàng
loạt chính là sự tăng số lượng loài sâu. Nguyên nhân của nó, ngoài các yếu tố
ngoại cảnh còn có nguyên nhân bên trong, chủ yếu là quá trình phát triển
của loài như khả năng sinh sản lớn, vòng đời ngắn, sức sinh trưởng nhanh,…
Để hạn chế thiệt hại do côn trùng gây ra con người đã mất rất
nhiều thời gian và chi phí cho việc phòng trừ các loại sâu hại đối với sản xuất
nông lâm nghiệp.
Hiện nay có rất nhiều biện pháp phòng trừ nhưng chúng ta có thể chia
thành các nhóm sau:
- Nhóm các biện pháp cơ giới vật lí: Dùng trực tiếp sức người hay các
phương tiện các yếu tố vật lí để têu diệt sâu hại. Gồm các biên pháp sau: bắt
giết trứng, sâu non, nhộng, ngăn chặn bằng cách dùng vòng dính, vòng độc ở
thân cây, dùng nhiệt độ, ánh sáng, tia cực tím, tia X, mồi thử …
- Nhóm các biện pháp kỹ thuật lâm sinh: Áp dụng các biện pháp kỹ
thuật trong quá trình sản xuất kinh doanh để hạn chế sâu hại như kỹ
thuật chọn giống, gieo trồng, bón phân, chăm sóc cây trồng…
- Nhóm các biện pháp hoa học: Sử dụng các chất độc hóa học
thông qua tiếp xúc hoặc xâm nhập vào cơ thể côn trùng nhằm làm đảo lộn
những hoạt động sống bình thường và làm cho sâu hại chết.
- Nhóm các biện pháp sinh học: Là lợi dụng các thiên địch của sâu và
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN


sâu Róm Thông, Ong ăn lá Mỡ, Ong ăn lá Thông, sâu ăn lá Muồng đen, sâu
xanh ăn lá Tếch…
- Đa phần loại sâu ăn lá cây rừng đều có chu kì gồm 4 pha: Sâu trưởng
thành, sâu non, trứng, nhộng.
- Phần lớn chúng thuộc nhóm côn trùng hẹp thực: Chỉ ăn một số
loại cây gần nhau trong phân loại thực vật như sâu Róm Thông chỉ ăn các loại
thuộc Pinus (Trần Công Loanh, Nguyễn Thế Nhã,1997) [12].
- Có vòng đời ngắn.
+ Sâu xanh ăn lá Bồ đề một năm có tới 7 - 8 vòng đời (Trần Công
Loanh, Nguyễn Thế Nhã, 1997) [12].
+ Sâu Róm Thông một năm có tới 3 - 5 vòng đời.
+ Ong ăn lá thông một năm có tới 5 -6 vòng đời (Trần Minh Đức,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


9

2007) [9].

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


10


http://www.lrc.tnu.edu.vn


11

càng nhiều (Dẫn theo Trần Công Loanh, 1997) [12]

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN

http://www.lrc.tnu.edu.vn


12

Năm 1965, Viện hàn lâm khoa học Nga đã xuất bản 11 tập phân loại
côn trùng phần thuộc châu Âu, trong đó có tập thứ 5 chuyên về phân loại Bộ
Cánh cứng (Coleoptera) trong tập này đã xây dựng bảng tra 1350 giống thuộc
Họ Bọ lá Chrysomelidae.
Năm 1910 – 1940, Volka và Sonklinh đã xuất bản một tài liệu về côn
trùng thuộc Bộ cánh cứng (Coleoptera) gồm 240.000 loài trong 31 tập. Trong
đó đã đề cập đến hàng nghìn loài cánh cứng thuộc bọ lá Chrysomelidae
(Bey
– Bienko G.A, 1965) [40]
lĩnh vực côn trùng ở Bắc châu
Mỹ thuộc Mêhicô của Donald.J.Borror và Richard. E. White (1970 - 1978) đã
đề cập đến đặc điểm phân loại của 9 họ phụ thuộc Họ Bọ lá
Chrysomelidae. Đó là điểm qua về một số mốc lịch sử nổi bật sự phát triển
nghiên cứu về côn
tr

14

loài nhiều nhất, chúng tương ứng là 27 giống, 124 loài (Hughes, 1944) [31].
Số loài thuộc họ Chrysomelidae ở Đài Loan ghi nhận được chưa nhiều, chỉ có
43 loài thuộc 36 giống của 10 họ phụ được giám định với 5 loài được ghi
nhận lần đầu tiên cho hệ côn trùng Đài Loan. Trong số đó, họ phụ
Galerucinae có số lượng loài nhiều nhất (19 loài) (Kimoto, 1965) [35]. Khi
nghiên cứu về thành phần các loài thuộc họ Bọ cánh cứng ở vùng Châu Á
Thái Bình Dương tác giả Kimoto và Gressitt (1963) [34] đã thống kê và giám
định được 1.249 loài thuộc 5 họ phụ, bổ sung 178 loài mới thuộc côn trùng
họ ánh kim cho khu hệ côn trùng Trung Quốc và Hàn Quốc. Trong cuốn
sách này có loài Oides leucomelaena được ghi nhận gây hại trên cây có
dầu ở Trung Quốc trong một phạm vi rất hẹp, những thông tin về loài này
cũng rất hạn chế. Ở vùng Thái Lan và Đông Dương, tác giả đã ghi nhận được
188 loài thuộc 36 giống của 5 họ phụ, trong đó họ phụ Cryptocephalinae có
số loài nhiều nhất với 81 loài, 16 loài mới đã được bổ sung cho danh
sách các loài côn trùng họ ánh kim ở Thái Lan và Đông Dương
(Kimoto và Gressitt (1981) [36].
b. Nghiên cứu về thành phần sâu hại cây Hồi
Cây Hồi nói chung và giống Hồi I. verum nói riêng có sự phân bố rất
hẹp, chúng chỉ sống trên núi cao của một số nước trên thế giới cho nên
những nghiên cứu về sâu hại Hồi trên thế giới khá hiếm hoi. Còn tác giả Hook
lại nhận định rằng trên giống đại Hồi I. verum, các loài nấm gây hại là vấn đề
cần phải quan tâm bởi cây Hồi sinh trưởng trong điều kiện độ ẩm cao, rất
thuận lợi cho các loài nấm bệnh phát triển (Agroforesty database 4.0) [30].
Những ghi nhận về sâu bệnh hại trên cây Hồi nơi là quê hương của cây Hồi
(Trung Quốc) cũng khá hiếm. Trong một nghiên cứu của Yuelan (2004) [38] về
cây Hồi đã phát hiện ra loài sâu hại mới Pseudodoniella sp. gây hại trên cây
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu –
ĐHTN