ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRIỆU ĐỨC HẢI

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC
HÀNH, THÍ NGHIỆM CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH
HỌC TẾBÀO (SINH HỌC 10 - THPT)

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN, NĂM 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

TRIỆU ĐỨC HẢI

MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC THỰC
HÀNH, THÍ NGHIỆM CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC SINH
HỌC TẾBÀO (SINH HỌC 10 - THPT)

Ngành: Lý luận và Phương pháp dạy học bộ môn Sinh học
Mã ngành: 8140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Phúc Chỉnh

THÁI NGUYÊN, NĂM 2018

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018
Tác giả

Triệu Đức Hải

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.................................................................iv
DANH MỤC CÁC BẢNG .................................................................................. v
DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ ................................................................................. v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1. Lí do lựa chọn đề tài ........................................................................................ 1
2. Mục tiêu nghiên cứu ........................................................................................ 3
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu................................................................. 3
4. Giả thuyết khoa học ......................................................................................... 3
5. Nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................................... 3
6. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................
4
7. Những đóng góp của đề tài ..............................................................................
4
8. Cấu trúc của luận văn ...................................................................................... 4
Chương 1.CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀPHÁT TRIỂN NĂNG
LỰC THỰC HÀNH, THÍ NGHIỆMCHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC
........................................................................................... 5
1.1. Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực...........

THPT tỉnh Lạng Sơn ......................................................................................... 19
1.4.1. Mục đích điều tra .....................................................................................
19
1.4.2. Nội dung điều tra ..................................................................................... 19
1.4.3. Phương pháp điều tra ...............................................................................
19
1.4.4. Kết quả điều tra........................................................................................ 20
Chương 2.MỘT SỐ BIỆN PHÁP NHẰM PHÁT TRIỂN NĂNG LỰCTHỰC
HÀNH, THÍ NGHIỆM CHO HỌC SINH TRONGDẠY HỌC SINH HỌC TẾ BÀO
(SINH HỌC 10) ................................................ 27
2.1. Phân tích mục têu, nội dung chương trình môn Sinh học 10 ....................
27
2.1.1. Mục tiêu ................................................................................................... 27
2.1.2. Nội dung .................................................................................................. 28
2.2. Nội dung thực hành trong Sinh học 10....................................................... 30
2.3. Một số biện pháp nhằm phát triển năng lực thực hành, thí nghiệm cho
học sinh trong dạy học Sinh học tế bào - Sinh học 10 ...................................... 31
2.3.1. Thiết kế quy trình hướng dẫn thực hành Sinh học ..................................
31
2.3.2. Sử dụng thí nghiệm Sinh học để phát triển năng lực thực hành, thí
nghiệm cho học sinh trong dạy học Sinh học tế bào - Sinh học 10 .................. 34
2.3.3. Xây dựng và sử dụng bài tập thực nghiệm để phát triển năng lực thực
iv


hành, thí nghiệm cho học sinh trong dạy học Sinh học tế bào - Sinh học 10 ...
38
Chương 3.THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM........................................................ 56
3.1. Mục đích thực nghiệm ................................................................................ 56
3.2. Nội dung thực nghiệm ................................................................................ 56

Viết đầy đủ

1

ĐC

:

Đối chứng

2

GV

:

Giáo viên

3

HS

:

Học sinh

4

PPDH


TN

:

Thí nghiệm

9

Tn

:

Thực nghiệm

iv


DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 1.1. Kết quả điều tra về cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụcho
công tác thực hành, thí nghiệm bộ môn sinh học...........................
20
Bảng 1.2. Khảo sát mức độ nhận thức của GV về việc sử dụng thí nghiệm,
thực hành trong quá trình dạy học ở trường THPT ........................ 21
Bảng 1.3. Khảo sát một số nguyên nhân ảnh hưởngđến công tác tổ chức
thực hành, thí nghiệm của giáo viên trong dạy học Sinh học ở
trường phổ thông ............................................................................
22
Bảng 1.4. Khảo sát nhận thức của giáo viên về vấn đề phát triển năng lực
thực hành, thí nghiệm cho học sinh ở trường phổ thông................

được điều đó, nhất định phải thực hiện thành công việc chuyển từ PPDH nặng
về truyền thụ kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện
kỹ năng, hình thành năng lực và phẩm chất; đồng thời phải chuyển cách đánh
giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng
lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề chú trọng kiểm tra đánh giá trong quá
trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằm nâng cao chất lượng của các
hoạt động dạy học và giáo dục. Thế kỉ XXI được xem là thế kỉ của công nghệ
thông tn và truyền thông, sự phát triển như vũ bão của cuộc cách mạng khoa
học - công nghệ đã làm cho khối lượng tri thức của nhân loại tăng lên một cách
nhanh chóng. Để không bị tụt hậu trong chặng đường thế kỉ này, giáo dục cần
phải có sự đổi mới để tạo ra những con người năng động, sáng tạo đáp ứng
được yêu cầu của thời đại.
Báo cáo chính trị của Đảng tại Đại hội XI ghi rõ: “Đổi mới căn bản và toàn
diện về giáo dục, đào tạo,...Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy
và học, phương pháp thi, kiểm tra..., nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện,
đặc biệt coi trọng giáo dục lí tưởng..., đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kĩ
năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”[9]. Do đó,
nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo nói chung, chất lượnggiảng dạy phổ
thông nói riêng là vấn đề mang tính cấp thiết, là giải pháp quan trọng nhất để
1


nền giáo dục ở nước ta trong giai đoạn đầu thế kỷ XXI có thể tến kịp với sự
phát triển của khoa học trên thế giới, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế
hiện nay.

2


1.2. Xuất phát từ thực tế của việc dạy học thí nghiệm, thực hành trong các



Do vậy, để phát triển năng lực thực hành, thí nghiệm cho học sinh,
phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh, gắn lí thuyết
với thực tiễn, giúp học sinh hiểu rõ bản chất của các sự vật, hiện tượng
sinh học thì giáo viên cần thường xuyên sử dụng và sử dụng có hiệu quả các
thí nghiệm trong quá trình dạy học Sinh học. Việc phát triển năng lực thực
hành, thí nghiệm cho học sinh sẽ góp phần tích cực trong việc nâng cao chất
lượng dạy
học.
Do đó tôi chọn đề tài: "Một số biện pháp nhằmphát triển năng lực thực
hành, thí nghiệm cho học sinh trong dạy học Sinh học tế bào (Sinh học 10 THPT)".
2. Mục đích nghiên cứu
Đề xuất biện pháp nhằmphát triển năng lực thực hành, thí nghiệm cho
học sinh trong dạy học Sinh học tế bào để góp phần nâng cao chất lượng
dạyhọc Sinh học 10 ở trường trung học phổ thông.
3. Đối tượng và khách thể nghiên cứu
- Đối tượng nghiên cứu: Các TN phần Sinh học tế bào (Sinh Học 10).
- Khách thể nghiên cứu: Quá trình dạy học Sinh học 10.
4. Giả thuyết khoa học
Nếu đề xuất và sử dụng được một số biện pháp phát triển năng lực thực
hành, thí nghiệm sẽ nâng cao chất lượng dạyhọc Sinh học 10 ở trường trung
học phổ thông.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tễn của vấn đề phát triển năng lực
thực hành, thí nghiệm cho học sinh.
- Đề xuất một số biện pháp phát triển năng lực thực hành, thí nghiệm
cho học sinh trong dạy học Sinh học tế bào (Sinh Học 10) nhằm nângcao chất
lượng dạy học.
5


7


Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN
NĂNG LỰC THỰC HÀNH, THÍ NGHIỆM CHO HỌC SINH TRONG
DẠY HỌC
1.1. Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực
1.1.1. Một số quan điểm chỉ đạo đổi mới giáo dục
- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI về việc đổi mới:
“Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi,
kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi
trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối
sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức
trách nhiệm xã hội”[9].
- Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 - 2020 ban hành kèm
theo Quyết định 711/QĐ-TT ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ về việc
đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra đánh giá: "Tiếp tục đổi mới phương
pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính
tch cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; "Đổi
mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng
theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp
kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi"[20].
- Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/6/2014 Ban hành Chương trình hành
động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm
2013 Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn
bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại
hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội
nhập quốc tế: “Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết

như: năng lực tự học; năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề, năng lực sáng
tạo; năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin và
truyền thông... Để đạt được các mục têu đó, PPDH cần phải đổi mới phù hợp
với tiến trình nhận thức khoa học để HS có thể tham gia vào hoạt động tìm tòi
sáng tạo giải quyết vấn đề; góp phần đắc lực hình thành năng lực hành động,
phát huy tính tích cực, độc lập, sáng tạo của HS để từ đó bồi dưỡng cho HS
10


phương pháp tự học, hình thành khả năng học tập suốt đời.

11


- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Trong các phương
pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học. Nếu rèn luyện cho người học có
được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng
ham học, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người.
- Dạy học tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác:
Thông qua thảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ,
khẳng định hay bác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới.
- Dạy học có sự kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò: Trong
dạy học tích cực, GV không còn đóng vai trò đơn thuần là người truyền đạt
kiến thức, GV trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn các hoạt động độc
lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh nội dung học tập, chủ
động đạt các mục têu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương
trình. GV phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều
chỉnh cách học. Liên quan với điều này, GVcần tạo điều kiện thuận lợi để học
sinh được tham gia đánh giá lẫn nhau.
1.2. Năng lực và phát triển năng lực cho học sinh trung học phổ thông