2.3.4. Ăn uống như là quy luật sống
Quan trọng hơn cả, đó là nguời Việt thường đánh giá trị con người qua miếng
ăn, cách thế ăn. Nói cách khác, quy luật xã hội thường được người Việt diễn tả
qua lối ăn uống: ăn uống phản ánh phạm trù sống, phương thức sống, cách thế
sống và phép tắc sống. Và từ đây, ta có thể nói, quy luật, phép tắc ăn uống cũng
phản ánh một phần lớn phép tắc sống. Ta thấy trong các câu ca dao tục ngữ
như sau:
- Ăn nói lên quy luật sống
Ăn cây nào rào cây nấy
- Ăn nói lên bổn phận sống:
Ăn qủa nhớ kẻ trồng cây
Uống nước nhớ nguồn
- Ăn nói lên phương cách sống
Ăn có nơi làm có chỗ
2.3.5. Miếng ăn nói lên tấm lòng sống:
Nhưng quy luật sống chỉ được tuân thủ, nếu nó phản ánh, giúp và giải quyết
những vấn nạn trong cuộc sống. Và nhất là nó phát xuất từ chính tấm lòng của
con người. Đây là một lý do quan trọng giải thích vai trò quan trọng của ăn uống
trong nền văn hóa Việt. Bài thơ của Nguyễn Khuyến sau đây được người Việt ưa
thích, chính vì nó nói lên tâm tình chung của dân Việt:
“Đã bấy lâu nay bác tới nhà
Trẻ thời đi vắng chợ thời xa
Ao sâu nước cả không chài cá
Vườn rộng rào thưa khó đuổi gà
…..
Bác đến chơi đây ta với ta.”
2.3.6. Ăn biểu hiện tính cộng đồng, xã hội
Trong tập Cơ Sở Văn Hóa Việt Nam, Trần Ngọc Thêm nhận định, chính những
đặc tính như tổng hợp, cộng đồng và mực thước thấy trong nghệ thuật ăn uống
mới là những nguyên lý cốt lõi của văn hóa Việt.[16] Nhận định trên qủa thật có
một cơ sở khá chắc chắn. Nơi đây, chúng tôi xin bàn thêm về tính chất cộng

trong phần trên, ta có thể nhận ra một cách dễ dàng cái đạo và cái lý của ăn
uống. Nền đạo lý này gần như đồng nhất với nền đạo lý sống của họ. Khi dùng
hai từ đạo và lý, chúng tôi muốn nhấn mạnh tới bản chất và lý do của sinh hoạt
ăn uống. Nếu ăn uống biểu tượng cho cuộc sống toàn diện. Phần này, chúng tôi
xin trình bày một cách khái quát, ngắn gọn nền đạo lý này.[21]
3.1. Nguyên Lý Mẹ: Sống, Sống Lâu, Sống Đẹp
Là một bản chất, ăn uống gắn chặt với cuộc sống. Cuộc sống không thể có,
cũng không thể tồn tại, và càng không thể đem lại vui thú nếu không có ăn uống.
Nói một cách rõ hơn, ăn uống theo ba nguyên lý căn bản, tạo ra cái mà chúng tôi
gọi là đạo ăn. Những lối nói, những câu ca dao tục ngữ, đồng dao và những
nhân thoại về sự tích bánh giầy bánh chưng, dưa hấu (tây qua)…đều chỉ ra
những 3 nguyên lý, được diễn tả trong những đặc tính như sau đây:
Thứ nhất, ăn uống đem lại sự sống.
Thứ hai, ăn uống giúp ta bảo vệ cuộc sống, nối dài cuộc sống.
Thứ ba, ăn uống đem lại niềm vui.
Thứ tư, nền đạo lý ăn uống gắn liền với nền đạo đức xã hội.
Thứ năm, ăn uống biểu lộ và phát huy tình cảm
Chúng tôi sắp xếp những nguyên lý này theo tầm quan trọng của con người: con
người sống như một sinh vật (homo brutus và homo erectus), con người sống
lao động (homo laborans) và ý thức (lý trí, homo sapiens), con người sống cảm
tính (hay nghệ thuật, homo ludens), con người sống xã hội (homo socialis). Thực
ra, chúng tôi ý thức việc người Việt không phân biệt và không muốn tách biệt
những nguyên lý trên một cách riêng rẽ như thấy nơi chủ thuyềt duy lý. Tuy
nhiên, để tiện việc thảo luận, tôi nghĩ, một thứ tự như vậy giúp ta dễ dàng nhận
ra những nguyên lý đàng sau đạo ăn uống. Nguyên lý “có thực mới vực được
đạo” cũng như “dĩ thực vi tiên”, và nhất là “hết gạo chạy rông, nhất nông nhì sĩ”
vẫn là cái đạo lý căn bản nhất. Nó nói lên bản chất thiết yếu của tồn tại, cũng
như tính chất thiết yếu của sinh hoạt con người. Nguyên lý thứ tới, đó chính là
duy trì và phát triển cuộc sống. Nguyên lý này nằm sau những tác động ăn ở, ăn
nằm, ăn học, vân vân. Qua ăn ở, con người mới có thể sống lâu hơn. Qua ăn