LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ và lòng biết ơn sâu sắc đến TS. Nguyễn Văn Ninh, người đã tận tình
hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận của mình.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, đặc biệt các thầy cô
trong bộ môn Lý luận và Phương pháp dạy học Lịch sử đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp
đỡ em trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Khoa và Trường.
Em xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng 4 năm 2017
Sinh viên

Nguyễn Văn Vương

1


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU....................................................................................................................... 4
1. Lý do chọn đề tài...................................................................................................4
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề....................................................................................4
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài.........................................................10
4. Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài........................................................11
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu...............................................11
6. Ý nghĩa khoa học của đề tài................................................................................12
7. Cấu trúc của đề tài..............................................................................................12
NỘI DUNG.................................................................................................................14
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TƯ
LIỆU GỐC ĐỂ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG TƯ DUY LỊCH SỬ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG..................................14
1.1. Cơ sở lí luận......................................................................................................14
1.1.1. Tư liệu gốc trong dạy học lịch sử...................................................................14
1.1.2. Kĩ năng tư duy lịch sử trong dạy học..............................................................25

KN TDLS
GV
HS
Nxb
SGK
THPT
TLG
DHLS

Giải thích
Tư duy lịch sử
Kĩ năng tư duy lịch sử
Giáo viên
Học sinh
Nhà xuất bản
Sách giáo khoa
Trung học phổ thông
Tư liệu gốc
Dạy học lịch sử

MỞ ĐẦU

3


1. Lý do chọn đề tài
Những năm gần đây, môn Lịch sử nhận được sự quan tâm của đông đảo các
chuyên gia, giáo viên(GV) và học sinh(HS). Sự quan tâm đến từ thực trạng chất
lượng của môn học này ngày càng giảm sút. Hầu hết các nhà giáo dục lịch sử đều
thừa nhận rằng, lịch sử cần được dạy nhằm phát triển năng lực người học, thay vì

tư duy lịch sử cho HS.
Xuất phát từ những đòi hỏi của cuộc sống và xã hội về chất lượng nguồn nhân
lực, mục tiêu, vị trí, vai trò bộ môn; thực tiễn DHLS ở trường THPT, chúng tôi lựa
chọn vấn đề: “Sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho học
sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) THPT - Chương trình
chuẩn” làm đề tài khóa luận của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Vấn đề sử dụng tư liệu lịch sử nói chung trong DHLS đã được nhiều nhà khoa học,
giáo dục, nhiều học giả trong và ngoài nước quan tâm. Tính đến thời điểm hiện tại đã
có rất nhiều các công trình nghiên cứu đề cập đến vấn đề này. Dưới đây xin điểm lại
một số công trình nghiên cứu tiêu biểu.
2.1. Tài liệu nước ngoài
* Tài liệu về tư liệu gốc
Bài nghiên cứu “Nghiên cứu những nguồn tư liệu về lịch sử ở Liên Xô” của
M.Tchernomoski. Trong bài nghiên cứu này tác giả đã đề cập đến nguyên tắc phân loại
các nguồn tư liệu. Theo tác giả dựa vào những phương pháp và những hình thức phản
ánh hiện thực, về tổng thể những nguồn tư liệu lịch sử có thể được đem chia thành các
nhóm hoặc loại hình rất riêng biệt: Vật chất, viết, tượng hình và nói.
Tiếp theo là công trình nghiên cứu của Ivan Koval Tchenko in trong Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử số 5 năm 1985 với nhan đề “Nguồn tư liệu lịch sử dưới ánh sáng
của lý luận thông tin”, đã đề cập đến vai trò của nguồn tư liệu lịch sử, nếu không lưu
hành những nguồn tư liệu mới, không đi sâu vào phân tích, phê phán chúng,… sẽ
không thể nâng cao chất lượng và hiệu quả của những công trình nghiên cứu lịch sử.
Đồng thời, tác giả khẳng định tư liệu lịch sử là những phương tiện vận chuyển những
điều cho biết về quá khứ, bản chất xã hội của chúng…
* Tài liệu về giáo dục lịch sử
Cuốn “Các phương pháp dạy học hiệu quả” (năm 2011) của tác giả
Robert.J.Marzano-Debra J.Pikering-Jane E.Pollock, người dịch Nguyễn Hồng Vân,
gồm 13 chương, đã đưa ra ví dụ về một số phương pháp dạy học hiệu quả nhằm mục
đích phát huy cao độ khả năng học tập của học sinh cùng thực tế việc vận dụng chúng

đường cho lĩnh vực nghiên cứu tư duy lịch sử ở Nhật Bản.
2.2. Tài liệu trong nước
Ở Việt Nam có rất nhiều công trình nghiên cứu về lịch sử và sử dụng tư liệu
lịch sử trong dạy học bộ môn.
* Tài liệu giáo dục học và tâm lý học

6


Giáo trình “Tâm lí học đại cương”, Nguyễn Quang Uẩn (chủ biên)(1998), đã đi
sâu vào phân tích sự chuyển hóa bên trong quá trình nhận thức của học sinh và so sánh
sự khác biệt trong quá trình nhận thức, giải quyết vấn đề của HS THPT với các nhà
khoa học. Trong đó, tác giả khẳng định muốn phát triển tư duy của HS trong dạy học
cần phải đặt HS vào các tình huống có vấn đề. Với cách thức này quá trình nhận thức
của HS không đơn giản diễn ra thụ động một chiều, mà biến thành quá trình tự chiếm
lĩnh tri thức thông qua việc giải quyết vấn đề HS sẽ lĩnh hội được tri thức mới.
Trong cuốn “Giáo dục học” tập 1 của Hà Thế Ngữ, Đặng Vũ Hoạt (Nxb GD, Hà
Nội, 1987) và giáo trình “Giáo dục học” tập 1 của Trần Tuyết Oanh chủ biên (2009)
Nxb ĐHSP Hà Nội, đã đi sâu nghiên cứu về tư duy và quy trình dạy học để phát triển
tư duy. Tác giả đề cập tới những phương pháp hữu hiệu nhằm kích thích quá trình tư
duy độc lập, sáng tạo của học sinh. Ngoài ra, các tác giả khẳng định quá trình nhận
thức độc lập của học sinh phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác nhau của quá trình dạy học.
* Tài liệu giáo dục lịch sử
Liên quan tới vấn đề sử dụng tư liệu gốc trong DHLS để phát triển KN TDLS
cho HS có một số tác phẩm, bài viết, công trình tiếp cận trên những khía cạnh khác
nhau có thể kể đến các công trình như sau:
Trước hết, trong cuốn giáo trình “Phương pháp dạy học lịch sử”, tập II, Phan
Ngọc Liên (cb) Nxb ĐHSP Hà Nội tái bản qua các năm 1996, 2010, 2012, đã đề cập đến
vấn đề sử dụng tài liệu tham khảo trong DHLS. Các tác giả đã nhắc đến tư liệu gốc và vai
trò của nó là dùng để làm dẫn chứng minh họa cho các sự kiện được trình bày.

liệu tin cậy, chính xác và có hệ thống. Bên cạnh đó, việc phân loại các nguồn sử liệu sẽ
giúp cho các nhà nghiên cứu có điều kiện tiếp cận và sử dụng một cách phổ biến,
chính xác, chủ động.
Tác giả Trần Viết Thụ trong bài viết “Về việc sử dụng các tài liệu gốc trong dạy
học lịch sử ở trường phổ thông” (In trong tập san của Hội khoa học Lịch sử Việt Nam,
1996), đã chỉ ra khái niệm tài liệu gốc và khẳng định vai trò của tài liệu gốc có ý nghĩa
quan trọng trong DHLS, giúp học sinh tái hiện hình ảnh của quá khứ, đồng thời gây
hứng thú học tập cho các em. Nhưng bài viết chưa đề cập tới khả năng của việc sử dụng
tư liệu này cho HS đánh giá các vấn đề lịch sử xung quanh tư liệu.
Trong bài viết “Kinh nghiệm thực hành giờ học lịch sử của Kato Kimiaki ở
trường phổ thông Nhật Bản” của tác giả Nguyễn Thị Côi và Nguyễn Quốc Vương
(Tạp chí nghiên cứu Giáo dục, Số 290 năm 2012), sau khi nêu quan niệm về “giờ học
lịch sử bằng tư duy phê phán” của nhà giáo dục Nhật Bản Kato Kimiaki, đã đưa ra ví
dụ tiến hành kiểu giờ học này và đã đi đến rút ra một số kinh nghiệm tiến hành giờ học
ở trường phổ thông. Đó là, “Trong quá trình tiến hành giờ học GV phải coi trọng và

8


phát huy tính chủ thể của HS. Trong giờ học GV phải làm cho HS cảm nhận được sự
thú vị hấp dẫn của việc học tập lịch sử. GV phải có năng lực tổ chức hướng dẫn cho
HS tiến hành các hoạt động nhận thức một cách tích cực… [11;64].
Bài viết “Thử phát triển nhận thức lịch sử khoa học và phẩm chất công dân cho
HS lớp 8 qua thực tiễn DHLS ở trường THCS và THPT Nguyễn Tất Thành (trong Kỷ
yếu Hội thảo khoa học cán bộ trẻ (4/2013), Khoa Lịch sử, ĐHSP Hà Nội) của tác giả
Nguyễn Quốc Vương đã chỉ rõ sự cần thiết và khả năng của sử dụng tư liệu gốc trong
DHLS để phát triển “nhận thức khoa học lịch sử” cho HS.
Các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp của sinh viên cũng
đề cập tới vấn đề sử dụng tài liệu lịch sử trong DHLS nói chung và tư liệu gốc nói
riêng như:

chung và TLG nói riêng là nguồn thông tin quan trọng giúp bài giảng thêm phong phú,
HS có biểu tượng cụ thể, có hứng thú học tập và có tác dụng giáo dục, phát triển rất
lớn. Mặc dù, các công trình nghiên cứu trên đã đưa ra một số phương pháp khai thác
và sử dụng tài liệu tham khảo nói chung và tư liệu gốc nói riêng vào trong DHLS.
Song, việc xây dựng một hệ thống tư liệu gốc cần thiết trong DHLS và vận dụng các
PPDH với sự hỗ trợ của tư liệu gốc trong DHLS nhằm nâng cao hiệu quả bài học, phát
triển năng lực HS khi dạy học lịch sử Việt Nam (1858 – 1918) còn chưa được đi sâu
nghiên cứu.
Như vậy, có thể thấy những công trình, tác phẩm, bài viết trên mới chỉ đề
cập tới một khía cạnh nào đó của vấn đề mà đề tài đề cập. Các tác phẩm, bài viết
liên quan tới tư liệu gốc mới chỉ đề cập tư liệu gốc trong nghiên cứu và học tập lịch
sử nói chung, có một số công trình mở ra khả năng phát triển năng lực cho HS khi
làm việc với tư liệu gốc như phát triển năng lực đánh giá của tác giả Đồng Thị Bay.
Các công trình liên quan tới kĩ năng tư duy lịch sử còn ít. Vấn đề sử dụng tư liệu gốc
để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử cho HS chưa có một công trình, một bài viết nào đề
cập tới, nhất là trong dạy học lịch sử Việt Nam (1858 – 1918), THPT - Chương trình
chuẩn. Vì vậy, những tác phẩm, công trình, bài viết trên chính là cơ sở quan trọng giúp
chúng tôi thực hiện đề tài này.
3. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu của đề tài
Đối tượng nghiên cứu của đề tài: là quy trình sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ
năng tư duy lịch sử cho học sinh trong DHLS ở trường THPT.
Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Đề tài tập trung đi sâu vào một số biện pháp sử
dụng TLG để phát triển kĩ năng tư duy phản biện cho HS khi dạy học Lịch sử Việt
Nam giai đoạn 1858 – 1918 (SGK lớp 11 – Chương trình chuẩn). Do khả năng và thời
gian thực hiện đề tài không cho phép, nên chúng tôi giới hạn việc đi sâu khai thác và

10


sử dụng những tư liệu gốc thành văn trong giờ học nội khóa để phát triển kĩ năng tư


Nam giai đoạn 1858 – 1918.
-

Xác định một số biện pháp sử dụng TLG để phát triển kĩ năng tư duy lịch sử

cho HS khi dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn 1858 – 1918 (SGK lớp 11 – Chương
trình chuẩn).
-

Tiến hành thực nghiệm sư phạm và đánh giá kết quả của những biện pháp sư

phạm đề ra, từ đó rút ra kết luận khoa học liên quan đến đề tài.
5. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
Phương pháp luận
Dựa trên quan điểm chủ nghĩa Mác – Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, quan điểm,
đường lối của Đảng và Nhà nước về giáo dục đào tạo nói chung, dạy học lịch sử nói

11


riêng.
Lý luận về tâm lý học, giáo dục học và phương pháp dạy học lịch sử của các nhà
khoa học và giáo dục học lịch sử.
Phương pháp nghiên cứu
-

Nghiên cứu các nguồn tư liệu của các tác giả nghiên cứu về giáo dục học, lý

luận dạy học; phân tích, so sánh, tổng hợp các tư liệu trong giai đoạn lịch sử Việt Nam

12


năng tư duy lịch sử cho học sinh trong dạy học lịch sử ở trường THPT.
Chương 2: Một số biện pháp sử dụng tư liệu gốc để phát triển kĩ năng tư duy lịch
sử cho học sinh trong dạy học lịch sử Việt Nam (1858 – 1918), THPT – Chương trình
chuẩn).

13


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC SỬ DỤNG TƯ
LIỆU GỐC ĐỂ PHÁT TRIỂN KĨ NĂNG TƯ DUY LỊCH SỬ CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Tư liệu gốc trong dạy học lịch sử
1.1.1.1. Quan niệm về “tư liệu gốc”
Hiện nay, chưa có sự thống nhất tuyệt đối về cách định nghĩa của khái niệm “tư
liệu gốc”(TLG). Có nhiều cách hiểu khác nhau về khái niệm này, việc khảo sát một số
cách tiếp cận tiêu biểu sẽ giúp chúng ta thống nhất cơ bản về bản chất của khái niệm
này.
Trong bài viết “Về việc sử dụng các tài liệu gốc trong giảng dạy lịch sử ở trường
phổ thông”, tác giả Trần Viết Thụ đưa ra khái niệm TLG “là những văn kiện, tư liệu có
liên quan trực tiếp đến sự kiện, ra đời vào thời điểm xảy ra các sự kiện như các văn tự
cổ, các hiệp ước, điều ước, tuyên ngôn…”[8;245]. Trong khái niệm này, có hai điểm
chính mà tác giả muốn nhắc tới : TLG là tư liệu tham gia trực tiếp vào sự kiện và xảy
ra cùng thời gian diễn ra sự kiện ; tài liệu gốc là các văn kiện, tài liệu thành văn.
Tuy nhiên, hai điểm trên có một vài hạn chế. Thứ nhất, có một số tài liệu không
tham gia trực tiếp và không diễn ra cùng thời điểm như hồi kí, tự truyện…những vẫn

những tư liệu liên quan trực tiếp đến chủ đề.
Ngoài ra, việc xác định xem tư liệu có phải là TLG hay không phụ thuộc vào chủ
đề muốn tìm hiểu bởi như tác giả đã nhận mạnh trong một số nghiên cứu tư liệu này có
thể được sử dụng như là một TLG, tuy nhiên ở nghiên cứu khác nó chỉ được coi là tài
liệu tham khảo.
Ví dụ khi nghiên cứu về chế độ ruộng đất, một tờ giấy bán ruộng có thể được coi là
TLG để tìm hiểu sự phát triển của ruộng tư trong một giai đoạn lịch sử. Ngược lại tờ
giấy đó chỉ là tài liệu thảm khảo khi nghiên cứu về văn tự giai đoạn lịch sử đó, bởi vì
đối với chủ đề văn tự, giá trị của tờ giấy bán ruộng không thực sự quan trọng nhất. Vì
để nghiên cứu văn tự không chỉ dựa trên mỗi văn bản của tờ giấy đó mà phải sử dụng
nhiều loại văn bản khác. Tóm lại, cách định nghĩa trên mở rộng đối tượng của TLG và
lưu ý việc trở thành một TLG phụ thuộc vào mục đích của nghiên cứu.
Một số học giả khác thì cho rằng “thông tin của TLG cung cấp những tường
thuật đầu tiên về các sự kiện, hoạt động hoặc hoàn cảnh cho một chủ đề nghiên cứu.
Nói chúng, đó là những tài liệu được tạo ra bởi những nhân chứng hoặc những người
ghi chép đầu tiên về các sự kiện trong thời gian chúng diễn ra, và bao gồm nhật kí,
15


thư từ, các bản báo cáo, hình ảnh, hồ sơ tài chính, sổ nhớ, và các bài báo… TLG cũng
bao gồm các tường thuật đầu tiên được ghi lại sau khi sự kiện đó diễn ra như: tự
truyện, hồi kí hoặc lịch sử truyền miệng. Tuy nhiên, TLG đáng tin cậy nhất là những tư
liệu được tạo ra gần nhất với giai đoạn đang được nghiên cứu”[15].
Cách định nghĩa này mở rộng đối tượng của TLG, theo đó TLG có thể là tư liệu
diễn ra cùng thời gian diễn ra sự kiện như: nhật kí, thư từ, báo..và cũng có thể diễn ra
sau thời gian mà sự kiện đó diễn ra như: hồi kí, tự truyện hoặc lịch sử truyền miệng.
Điều quan trọng mà định nghĩa này nhấn mạnh không phải nó thuộc loại tư liệu nào
mà quan trọng giá trị nó mang lại và độ tin cậy của tư liệu mới là điều cần thiết. Trong
nhiều trường hợp, những tư liệu càng gần thời điểm diễn ra sự kiện càng có độ tin cậy
và giá trị sử học cao hơn.

Thẻ khiêu vũ, trong đó ghi lại những bạn nhảy của một người tại các sự kiện xã hội có thể được coi là
một tư liệu cá nhân
(Nguồn: http://www.library.illinois.edu/village/primarysource/mod1/pg4_dance_card.htm)

b. Tư liệu tổ chức
Mỗi tổ chức hoặc đoàn thể đều tạo ra tư liệu trong quá trình hoạt động hàng ngày
của mình và dùng nó để ghi lại các hoạt động, giao dịch, và chức năng của tổ chức
đó. Một số ví dụ về tư liệu tổ chức như: báo cáo tài chính, các báo cáo, biên bản cuộc
họp, thư điện tử, sổ ghi nhớ, tài liệu công khai, các ấn phẩm nội bộ như bản tin.

17


Trang đầu tiên của một biên bản cuộc họp của một tổ chức vào ngày 26 tháng 5 năm 1948
(Nguồn: http://www.library.illinois.edu/village/primarysource/mod1/pg7_iub_minutes.htm)

c. Tư liệu quan trọng
Tính quan trọng của loại tư liệu này là bởi nó đóng vai trò tất yếu cho sự vận
hành của đời sống cá nhân và tổ chức. Giấy khai sinh, giấy chứng tử, và giấy đăng kí
kết hôn được xem là giấy tờ quan trọng cho xã hội, chúng được duy trì trong một thời
gian dài trong các cơ quan hành chính và sử dụng để nghiên cứu phả hệ (nghiên cứu
lịch sử gia đình) cũng như các nghiên cứu khác. Trong tiến trình của một đời người,
bất kì tư liệu mà có thời gian tồn tại dài và có giá trị quan trọng có thể được coi là tư
liệu quan trọng.

18


Một bằng tốt nghiệp vào năm 1929
(Nguồn: http://www.library.illinois.edu/village/primarysource/mod1/pg1_diploma_big.htm)

cấp thông tin về các kế hoạch tổ chức sự kiện văn hóa và chính trị.

Một áp phích quảng cáo một bài thuyết trình dự kiến vào ngày 13 tháng 3 năm 2003
(Nguồn: http://www.library.illinois.edu/village/primarysource/mod1/pg9_wghs_poster.htm)

g. Hiện vật
Là các đối tượng được con người tạo ra hoặc thiết kế mà nó có thể được sử dụng để
hiểu về con người, tổ chức, hoặc văn hóa của quá khứ. Ví dụ, nếu bạn muốn tìm hiểu
về kĩ thuật luyện kim thời cổ đại, bạn có thể quan sát những chiếc trống đồng. Những
ví dụ khác như đồng xu, mặt hàng quần áo, dụng cụ cá nhân, biển hiệu, và đồ nội thất
có thể được coi là TLG.

20


Kính mắt thuộc một bộ sưu tập hiện vật tại trung tâm lưu trữ. Các hiện vật có thể giúp bạn tìm hiểu
về cuộc sống và văn hóa của sinh viên trong những thời kì trước.
(Nguồn: http://www.library.illinois.edu/village/primarysource/mod1/pg10.htm)

h. Lịch sử truyền miệng
Đây là loại tư liệu có giá trị, đặc biệt đối với những giai đoạn lịch sử xa xưa.
Nhưng khi sử dụng chúng như TLG, điều quan trọng phải xem xét là những ghi nhớ có
thể nhầm lẫn hoặc thiếu sót. Trải qua năm tháng, giữa các sự kiện và sự thuật lại của
nhân chứng, nhân chứng có thể chịu ảnh hưởng bởi các thuật lại của người khác cũng
như sách hoặc thậm chí là những bộ phim về các sự kiện liên quan đến câu hỏi phỏng
vấn. Nói chung với TLG, thời gian gần hơn với sự kiện mà tường thuật kể lại sẽ đáng
tin cậy hơn.
Một dạng đặc biệt của tư liệu lịch sử truyền miệng là hồi kí và tự truyện. Đây là
những tường thuật bằng văn bản cá nhân về các sự kiện diễn ra trong cuộc sống của
tác giả. Có nhiều mức độ khác nhau mà ở đó tác giả tìm cách để kể lại quá khứ với độ

thế nào, họ phản biện các công trình hoặc cách tiếp cận trước đó của vấn đề ra sao.
Có thể liệt kê một vài ví dụ về tài liệu tham khảo như: bách khoa toàn thư, các
cuốn tiểu sử, chuyên khảo(sách hoặc bài viết về một chuyên ngành), hầu hết các tạp
chí(trừ những tạp chí được viết cùng thời gian diễn ra sự kiện), từ điển, sách giáo
khoa, công trình nghiên cứu…
1.1.1.3. Các đặc trưng của tư liệu gốc
Rất khó để đưa ra những đặc điểm cơ bản của TLG mà có sự đồng thuận tuyệt đối.
Bởi cách hiểu khác nhau về TLG sẽ quy định cách hiểu về những đặc trưng của loại tư
liệu này. Tác giả sẽ căn cứ vào cách định nghĩa ở trên để đưa ra quan điểm của mình
về những đặc điểm của TLG. Theo đó, tư liệu gốc bao gồm những đặc trưng sau:
-

Là những bằng chứng của quá khứ, liên quan trực tiếp đến sự kiện, nhân vật,
quan điểm của một thời đại lịch sử. Chúng là những thực thể đã tồn tại trong
quá khứ, cho ta biết những hiểu biết đầu tiên về quá khứ.
22


-

Sự tin cậy của TLG phải được kiểm tra kĩ lưỡng bởi trong nhiều trường hợp tư
liệu ra đời chịu ảnh hưởng của quan điểm cá nhân, hoàn cảnh lịch sử, định kiến
của thời đại. Và TLG không phải luôn luôn là nguồn tư liệu khách quan.

-

Bản chất và giá trị của TLG chỉ có thể được xác định khi nó liên quan đến vấn
đề nghiên cứu và những câu hỏi mà nó phải trả lời.

-


đưa ra các kết luận từ những thông tin mà chúng giải mã ở TLG, HS xây dựng nên
những quan điểm riêng và chỉ đạo việc học của chính mình.
-

Đối với HS ở bất kì độ tuổi nào đều hứng thú với tư liệu bởi chúng là những

thông tin đầu tiên về nhân vật, sự kiện, hiện tương. Sự chân thực và hiện hữu của TLG
giúp HS tiến gần với quá khứ. HS sẽ thích tự mình khám phá quá khứ thay vì ngồi
nghe những lời giảng giải của GV.
b. Phát triển các kĩ năng tư duy phản biện, tư duy lịch sử
-

TLG thường chỉ phản sánh một khía cạnh và có ít manh mối về bối cảnh lịch

sử. Do đó HS phải sử dụng những hiểu biết đã có và làm việc với tư liệu để vẽ lên một
23


bức tranh hoàn chỉnh hoặc tìm ra sự thật lịch sử.
-

Trong khi phân tích một tư liệu, HS phải di chuyển từ người quan sát sự kiện cụ

thể sang đặt câu hỏi và đưa ra các kết luận dựa trên tư liệu.
-

Câu hỏi về những sai lệnh của tư liệu, về mục đích và quan điểm của người tạo

ra tư liệu có thể là những thách thức cho những giả thuyết mà HS đặt ra. Để giải quyết

thành kiến thức của mình.
-

Khác với cách học lắng nghe GV giảng, HS hình thành kiến thức khi chúng

thiết lập các kết luận được lập luận chặt chẽ, kết luận của chúng dựa trên những bằng
chứng và kết nối TLG với bối cảnh mà chúng được tạo ra, tổng hợp thông tin từ nhiều
nguồn khác nhau. Kiến thức đến từ sự đa dạng trong nhận thức sẽ có sức sống hơn
24


việc tiếp thu một chiều.
-

Phát triển các phong cách học khác nhau: thông qua sử dụng nhiều nguồn tư

liệu khác nhau, GV thúc đẩy hầu hết các phong cách học khác nhau của HS. Ví dụ,
lịch sử truyền miệng cho những người học thiên về thính giác, hình ảnh và hiện vật
cho người thích học tập bằng thị giác…HS được trải nghiệm TLG theo phong cách
học bản thân chúng.
1.1.2. Kĩ năng tư duy lịch sử trong dạy học
1.1.2.1. Quan niệm về tư duy lịch sử
Tư duy lịch sử(TDLS) là trung tâm nghiên cứu các nhà giáo dục lịch sử trong
nước cũng như trên thế giới. Do đó, không thể tránh khỏi những khác biệt về cách định
nghĩa loại tư duy này. Trong quá trình khảo cứu, chúng tôi xin đưa ra những cách định
nghĩa điển hình nhất về loại tư duy này, từ đó đưa ra một định nghĩa toàn diện và cơ
bản, cụ thể:
Trong một dự án mang tên “History Thinking”(Tư duy lịch sử), các nhà giáo dục
lịch sử tại đại học British Columbia(Canada) đã đưa ra một cách định nghĩa tổng quát
về TDLS, theo đó TDLS gồm 6 thành tố chính, bao gồm: