CHUYÊN ĐỀ: RÈN THÊM KĨ NĂNG LÀM BÀI NGHỊ LUẬN XÃ HỘI
MÔN NGỮ VĂN LỚP 9 BẬC THCS.
A. ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong những năm gần đây, kiểu bài nghị luận xã hội đã được chú trọng
trong chương trình ngữ văn THCS. Bởi văn nghị luận đã trở thành tiêu chí đánh
giá đối với học sinh không chỉ trong những bài kiểm tra, bài thi học sinh giỏi, thi
vào lớp 10, và cả thi tốt nghiệp THPT. Sự chuyển biến này là cơ hội và cũng là
thách thức đối với học sinh.
Trước đó, trong một khoảng thời gian khá dài, làm văn trong nhà trường
chỉ chú trọng vào nghị luận văn học khiến cho học sinh cảm thấy văn chương xa
rời thực tế cuộc sống. Rèn luyện văn nghị luận xã hội không chỉ giúp học sinh
hoàn thiện kĩ năng trình bày quan điểm của mình, mà còn cung cấp tri thức vô
cùng phong phú về những vấn đề xã hội. Để làm được điều đó, thách thức đối
với học sinh và cả giáo viên không nhỏ. Bởi học sinh quá quen với tư duy văn
học; kiến thức về xã hội còn hạn chế; tài liệu tham khảo cho phần nghị luận xã
hội không nhiều; kĩ năng làm bài chưa thuần thục; dung lượng một bài không
được quá dài, chỉ được viết trong một thời gian ngắn về một vấn đề trong cuộc
sống chứ không phải cố định ở một văn bản trong sách giáo khoa… Tất cả
những điều đó tạo nên áp lực, gây khó khăn trở ngại cho học sinh.
Xuất phát từ tầm quan trọng và thực trạng việc làm bài nghị luận xã hội ở
trường THCS hiện nay, để tạo tiền đè cho viẹc học và làm văn của các em ở bậc
học tiếp theo, tôi đã viết chuyên đề “Rèn thêm kĩ năng làm bài nghị luận xã hội
môn ngữ văn bậc THCS”. Nhằm trao đổi với đồng nghiệp một vài kinh nghiệm,
qua đó giúp học sinh lớp 9 nắm vững hơn các kĩ năng làm kiểu bài này, với
mong muốn nâng cao chất lượng bài kiểm tra, bài thi và kết quả học tập của các
em đạt cao hơn.
B. GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. CƠ SỞ LÍ LUẬN
Như chúng ta đã biết trong cấu trúc đề thi học sinh giỏi các cấp, hay thi
vào THPT môn Ngữ văn những năm gần đây đều có câu hỏi, yêu cầu học sinh
vận dụng kiến thức xã hội và đời sống để viết bài nghị luận xã hội ngắn khoảng

cách diễn đạt của các em chưa được tốt. Các ý còn chung chung, chưa cụ thể và
rõ ràng, kiểu nghị luận này yêu cầu học sinh phải vận dụng kiến thức thực tế thì
các em lại chưa có. Nhiều em còn mắc lỗi về dùng từ, diễn đạt…có em còn xác
định sai đề, dẫn đến sai kiến thức cơ bản do suy diễn cảm tính, suy luận chủ
quan hoặc tái hiện quá máy móc dập khuôn trong tài liệu, thậm chí có chỗ “râu
ông nọ cắm cằm bà kia” nhầm nghị luận về tư tưởng đạo lí sang nghị luận về sự
việc đời sống… Sở dĩ chất lượng phần văn nghị luận xã hội chưa đạt yêu cầu
như vậy là do nhiều nguyên nhân:
- Thứ nhất về phía giáo viên:
Mặc dù trong những năm gần đây, hầu hết giáo viên đã nắm vững được
cấu trúc của các đề thi học sinh giỏi và thi vào lớp 10, một phần không thể thiếu
là câu hỏi liên quan đến kiểu bài nghị luận xã hội, thế nhưng một số giáo viên
vẫn cho rằng câu hỏi chỉ chiếm tỉ lệ điểm trong bài khoảng 30% số điểm nên
chưa tập trung nhiều để hướng dẫn học sinh, khiến kiến thức cơ bản của học
sinh nắm không chắc chắn. Tư tưởng học sinh làm bài lại chỉ chăm chú đến phần
nghị luận văn học mà không nghĩ rằng đây là phần dễ đạt điểm tối đa. Hơn nữa
lâu nay có khá nhiều học sinh và ngay cả thầy cô cứ nghĩ rằng văn hay là câu
chữ phải “bay bổng”, phải “lung linh”, nghĩa là dùng cho nhiều phép tu từ, nhiều
từ “sang”…mà quên mất rằng văn hay là sự chân thực, sự giản dị, tức là nói
những điều mình nghĩ và nói bằng ngôn ngữ bình thường, không cao giọng,
không uốn éo…
- Thứ hai, về phía học sinh:
Trong những năm học gần đây, học sinh không hứng thú với bộ môn Ngữ
văn, nhất là ngại làm bài văn. Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, thì
một phần cũng do làm văn khó, lại mất nhiều thời gian, “công thức” làm văn cho
các em lại không hình thành cụ thể. Các em không phân biệt rõ các thao tác nghị
luận chính mà mình sử dụng. Kĩ năng tạo lập văn bản của học sinh ở Trường
PTDT Nội trú Hòa An còn kém nhiều và rất hiếm có những bài nghị luận có
được sức hấp dẫn, thuyết phục bởi cách lập luận rõ ràng, chính xác, đầy đủ và
chặt chẽ từng luận điểm, luận cứ…Bài viết của các em khi thì sai về yêu cầu

- Đề nghị luận xã hội thực chất là một dạng câu hỏi, nêu yêu cầu để người viết
giải đáp. Nó không phải là dạng câu hỏi yes/no, nên cần trả lời bằng một bài văn
có luận bàn về đúng/ sai; , tốt/ xấu, lợi / hại; hay/ dở; thật /giả…; có khẳng định
mặt này, bác bỏ mặt kia; có phân tích, chứng minh, lí giải. so sánh…để bảo vệ tư
tưởng, quan đỉểm của mình và thuyết phục người đọc.
- Nghị luận xã hội cần bày tỏ công khai quan điểm của người viết; phê phán, bác
bỏ các quan điểm sai lệch. Bên cạnh việc tác động vào lí trí, nhận thức bằng luận
cứ xác đáng, lập luận chặt chẽ, nghị luận xã hội còn tác động mạnh mẽ đến tình
cảm người đọc. Do đó, nghị luận xã hội cần thấu tình đạt lí.
2. Giúp học sinh hiểu và đáp ứng được những yêu cầu cơ bản của nghị luận
xã hội.
2.1. Cần xác định luận đề
- Luận đề là vấn đề cơ bản được triển khai xuyên suốt bài nghị luận xã hội, nó
được cụ thể hóa thành các luận điểm. Do đó, việc xác định luận đề có vai trò đặc
biệt quan trong trong nghị luận xã hội. Các vấn đề nói chung luôn có sẵn yêu
cầu về luận đề. Muốn xác định đúng và trúng luận đề, nên tuân thủ nguyên tắc là
không viết ngay lúc vừa đọc đề. Trước khi đặt bút phải dành thời gian để suy
3


nghĩ. Xác định đích đến và là con đường cần đi trước khi cất bước, ta sẽ không
bị lạc đường, tránh được những khúc quanh, ngã rẽ và đến đích nhanh hơn.
- Để xác định được luận đề, cần phải tìm từ khóa, xem xét cấu trúc ngữ pháp,
các lớp nghĩa của nhận định và câu lệnh ở đề ra.
a. Về kiểu đề: có thể chia thành một số kiểu đề nghị luận thường gặp là:
+ Đề chỉ có một vế.
Ví dụ: Anh/ chị có suy nghĩ gì khi có ý kiến cho rằng “Chỉ có những kẻ hời hợt,
nông nổi mới đánh giá con người dựa vào hình thức bề ngoài”?
+ Đề có hai vế có quan hệ chính phụ.
Ví dụ: Anh/ chị suy nghĩ gì về câu ngạn ngữ “ Bộ lông làm đẹp con công, học

một tư tưởng, đạo lí đó nhằm khẳng định tư tưởng của người viết.
+ Về hình thức: Bài văn phải có bố cục 3 phần rõ ràng, luận điểm đúng đắn, lập
luận chặt chẽ, mạch lạc.
+ Lời văn: rõ ràng, sinh động.
4


- Bố cục: Có bố cục chặt chẽ, hợp lí theo yêu cầu chung của một bài văn nghị
luận.
+ Mở bài: Giới thiệu về vấn đề tư tưởng, đạo lí cần bàn luận.
+ Thân bài: Lần lượt giải thích, chứng minh, phân tích các nội dung của vấn đề
tư tưởng, đạo lí đó; đồng thời nêu ý kiến bàn luận, đánh giá của mình.
+ Kết bài: Tổng kết, nêu ý nghĩa, bài học của vấn đề nghị luận.
* Nghị luận về sự việc, sự kiện, hiện tượng đời sống, văn hóa, xã hội.
- Khái niệm: Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống, một sự kiện, sự
việc văn hóa xã hội đang nóng là nêu ý kiến của mình, bàn luận, đánh giá của
mình về sự việc, hiện tượng ấy.
- Yêu cầu:
+ Về nội dung: Phải trình bày rõ nôi dung, bản chất của sự việc, hiện tượng, phải
trình bày rõ thái độ, ý kiến của người viết về mặt sai, mặt đúng, mặt lợi, mặt hại
của nó.
+ Về hình thức: Sự bàn luận, đánh giá phải có luận điểm rõ ràng, được trình bày
bằng các luận cứ xác thực, bằng các phép lập luận phù hợp.
+ Lời văn có sức thuyết phục.
- Bố cục: Bài văn nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống phải đảm bảo
các phần chặt chẽ, mạch lạc theo yêu cầu chung của một bài văn nghị luận.
+ Mở bài: Giới thiệu sự việc, hiện tượng có vấn đề sẽ bàn luận.
+ Thân bài: Phân tích các mặt của sự việc, hiện tượng, trình bày ý kiến, sự đánh
giá của mình.
+ Kết bài: Khẳng định, phủ định, khái quát ý nghĩa của vấn đề nghị luận.

a. Xác lập.
- Luận điểm là linh hồn của bài văn nghị luận. Không có nó, bài văn chỉ là cái
xác vô hồn, trống rỗng. Luận điểm thực chất là sự cụ thể hóa của luận đề ở
những phương diện khác nhau. Luận điểm trong nghị luận xã họi phải rõ ràng,
sát hợp với đề, phải đúng đắn, có tính khái quát và có ý nghĩa thực tế với xã hội.
- Muốn tìm luận điểm, người viết phải trả lời các câu hỏi:
+ Phần giải thích (nhận diện vấn đề) thực chất là trả lời các câu hỏi: là gì? Như
thế nào? Ngụ ý gì?
+ Phần bình (khẳng định hoặc bác bỏ vấn đề) thực chất là trình bày quan điểm,
đánh giá về vấn đề. Phần này nhằm trả lời các câu hỏi đúng hay sai? Vì sao như
thế là đúng/ là sai? Dựa trên cơ sở nào mà nhận định đúng/ sai?
+ Phần luận ( mở rộng, nâng cao vấn đề) thực chất là bàn bạc mở rộng vấn đề.
Phần này nhằm trả lời các câu hỏi: vấn đề cần được nhìn nhận trọn vẹn từ nhiều
chiều, nhiều mặt như thế nào? Và đưa ra giải pháp: Làm thế nào để có phẩm
chất, nhận thức đúng, ứng xử đúng?
b. Trình bày luận điểm
- Có luận điểm rồi, người viết cần sắp xếp logic, đặt luận điểm trong các mối
quan hệ chặt chẽ (nguyên nhân/ hệ quả; lí lẽ/ thực tiễn). Việc trình bày luận điểm
không tách rời với cách đánh giá và lập luận. Cần vận dụng thao tác lập luận giải
thích, định nghĩa xác lập cách hiểu làm cơ sở, sau đó chọn cách nhìn để nêu luận
điểm. Với mỗi luận điểm, cần chọn một thao tác lập luận chủ yếu để triển khai.
- Luận điểm phải được trình bày sáng rõ, bám đề; bài làm phải liên kết và hướng
tâm mới có nội lực đủ mạnh để tác động, thuyết phục người đọc. Nên trình bày
luận điểm theo lối diễn dịch hoặc tổng phân hợp. Câu chốt nên lặp lại từ khóa ở
đề để tạo sự bám đề và tăng tích chất đối thoại với ý kiến, nhận định đã cho ở đề
ra.
- Khi nắm được các bước xác lập và trình bày luận điểm, biết vận dụng linh hoạt
trong từng trường hợp, học sinh sẽ tránh được các lỗi lạc đề, sót ý, lặp ý, thiếu
liên kết ý.
2.3 Lựa chọn luận cứ và thao tác lập luận.

mà không đưa ra một yêu cầu cụ thể chi tiết nào.
Có đề nêu trực tiếp vấn đề nghị luận, có đề lại gián tiếp đưa ra vấn đề nghị
luận qua một câu danh ngôn, một câu ngạn ngữ, một câu chuyện…
- Chú ý các bước cơ bản của bài văn nghị luận về một tư tưởng đạo lí. Đây cũng
là trình tự thể hiện hệ thống lập luận trong bài viết. Học sinh cần tranh thủ
những hướng dẫn quan trọng trong sách giáo khoa để nắm chắc kĩ năng làm bài
như ở trên.
1. Mở bài: - Dẫn dắt vấn đề
- Nêu vấn đề
2. Thân bài:
- Giải thích vấn đề (nghĩa đen, nghĩa bóng, từ ngữ trọng tâm..)
- Khẳng định vấn đề (đúng, sai)
- Quan niệm: sai trái
- Mở rộng vấn đề
3. Kết bài:
- Giá trị đạo lí đối với đời sống của mỗi con người.
- Bài học hành động cho mọi người, cho bản thân.
Đồng thời, giáo viên cần hướng dẫn học sinh chú ý đối với hai dạng đề
nghị luận về tư tưởng đạo lí thường gặp:
+ Dạng dề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách trực tiếp.
+ Dạng đề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách gián tiếp.
a. Dạng đề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách trực tiếp.
Những lưu ý về cách làm bài.
- Cách làm bài dạng đề này về cơ bản giống với cách nói trên. Ví dụ: Khi gặp đề
bài “Bàn luận về lòng yêu nước”, để đáp ứng được yêu cầu của đề, học sinh
trước hết phải giải thích khái niệm “Lòng yêu nước”, nêu và phân tích những
biểu hiện của “Lòng yêu nước”; ý nghĩa, vai trò của “Lòng yêu nước” đối với
7



- Đức hy sinh từ lâu đã trở thành tình cảm có tính truyền thống đạo lý của con
người, dân tộc Việt Nam... Mỗi người cần ý thức được điều này để góp phần làm
cho cuộc sống có ý nghĩa hơn, tốt đẹp hơn.
b. Dạng đề trong đó tư tưởng, đạo lí được nói tới một cách gián tiếp..
* Những lưu ý về cách làm bài:
- Ở dạng này vấn đề tư tưởng, đạo lí được ẩn trong một câu danh ngôn, một câu
ngạn ngữ, một câu chuyện, một văn bản ngắn. Xuất xứ của một câu danh ngôn,
ngạn ngữ, câu chuyện, văn bản ngắn này cũng rất đa dạng: Trong sách giáo
khoa, trên báo chí, trên internet, đặc biệt trong cuốn “Quà tặng cuộc sống, cuộc
sống quanh ta, bài học cuộc đời, hạnh phúc ở quanh ta…”. Chính vì thế, giáo
viên cần hướng cho học sinh biết đọc tham khảo, kể cho các em nghe những câu
chuyện có liên quan, có nội dung thiết thực với các em hằng ngày.
- Khi làm bài cấn chú ý cách nói bóng bẩy, hình tượng thường xuất hiện trong
những câu danh ngôn, tục ngữ, thành ngữ…ý nghĩa ẩn dụ, triết lí sâu sắc của
8


những câu chuyện, những văn bản ngắn. Vì thế, để rút ra được vấn đề tư tưởng
đạo lí cần bàn bạc, cần chú ý:
+ Giải thích từ ngữ( nghĩa đen, nghĩa bóng) từ đó rút ra nội dung câu nói (Nếu
đề bài có dẫn chứng câu danh ngôn, tục ngữ, ngạn ngữ…)
+ Giải thích ý nghĩa câu chuyện, văn bản (Nêu đề bài có dẫn chứng câu chuyện,
văn bản ngắn).
- Thông thường khi làm bài, học sinh chỉ chú ý đến tích chất đúng đắn của vấn
đề được đưa ra nghị luận mà ít chú ý thao tác bổ sung, bác bỏ… Những khía
cạnh chưa hoàn chỉnh của vấn đề hoặc trái ngược với vấn đề cần quan tâm.
Chẳng hạn khi suy nghĩ về tình cảm người mẹ qua câu thơ:
“ Dẫu con đi hết cuộc đời
Cũng không đi hết những lời mẹ ru”
( Nguyễn Duy)

+ Là bệ phóng xây dựng niềm tin, khát vọng…để con bay cao, bay xa (có dẫn
chứng)
9


- Ý nghĩa: Tình yêu và đức hy sinh của mẹ là sức mạnh để con vượt lên khó
khăn trong cuộc sông, giúp con sống tốt hơn.
- Tuy nhiên, trong thực tế, có những người mẹ thể hiện tình thương con không
đúng cách (nuông chiều, giấu đi cái sai, cái xấu, lỗi lầm của con…), hay có
những người mẹ vô trách nhiệm (bỏ rơi, đánh đập con…), những người mẹ ấy
đáng bị lên án.
- Bài học về nhận thức và hành động: Liên hệ bản thân, cảm nhận sâu sắc tấm
lòng người mẹ với con cái, tình cảm của con với cha mẹ.
Ví dụ 2:
Đề bài: Viết bài văn ngắn (không quá 300 từ), trình bày ý kiến của em về câu
nói sau đây của nhà văn Nga Leptôn- xtôi.
“ Bạn đừng nên chờ đợi những quà tặng bất ngờ của cuộc sống mà hãy
tự mình làm nên cuộc sống”
Gợi ý: Học sinh cần đáp ứng một số yêu cầu sau:
* Hình thức: Bố cục rõ ràng, diễn đạt chặt chẽ, logic.
* Nội dung:
- Giải thích câu nói:
+ Quà tặng bất ngờ: Có thể hiểu theo cả nghĩa cụ thể - khái quát (vật chất và tinh
thần, những cơ hội may mắn, bất ngờ…)
+ Nội dung ý nghĩa của câu nói khuyên con người cần có thái độ sống chủ động,
có ý chí và nghị lực vươn lên.
- Bàn luận:
+ Quà tặng bất ngờ mang lại niềm vui, sự hào hứng…nhưng không phải lúc nào
cũng có.
+ Nhiều người khi nhận được quà tặng bất ngờ, có tâm lí chờ đợi, ỉ lại, thậm chí

của em về môi trường, viết một bài văn ngắn trình bày quan niệm của em và
cách làm cho cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn.
Nêu vấn đề và triển khai thành bài văn nghị luận gồm các ý cơ bản
sau:
a. Mở bài: (Nêu vấn đề nghị luận)
Môi trường sống của chúng ta thực tế đang bị ô nhiễm và con người chưa
có ý thức bảo vệ.
b. Thân bài:
- Biểu hiện: + Xã hội
+ Nhà trường
- Phân tích tác hại:
+ Ô nhiễm môi trường làm hại đến sự sống
+ Ô nhiễm môi trường làm cảnh quan bị ảnh hưởng
- Đánh giá
+ Những việc làm đó là thiếu ý thức bảo vệ môi trường, phá hủy môi
trường sống tốt đẹp.
+ Phê phán và cần có cách xử phạt nghiêm khắc.
- Hướng giải quyết
+ Tuyên truyền để mỗi người tự rèn cho mình ý thức bảo vệ môi trường
+ Coi đó là vấn đề cấp bách của toàn xã hội.
c. Kết bài: Khẳng định lại vai trò của môi trường.
* Nghị luận về một hiện tượng đời sống.
- Yêu cầu về hình thức: Đảm bảo bố cục 3 phần, diễn đạt có cảm xúc
- Yêu cầu về nội dung đảm bảo các ý sau:
+ Giải thích một hiện tượng
+ Trình bày suy nghĩ của người viết về hiện tượng ấy
+ Liên hệ thực tế đời sống
+ Nêu tác dụng ảnh hưởng và bài học rút ra.
Ví dụ :
Đề bài: “Giữa một vùng sỏi đá khô cằn, có những loài cây vẫn mọc lên và

- Nêu tác dụng, ảnh hưởng, bài học rút ra từ hiện tượng :
Những con người với vẻ đẹp của ý chí, nghị lực luôn là niềm tự hào, ngưỡng
mộ của chúng ta, động viên và thậm chí cảnh tỉnh những ai chưa biết chấp nhận
khó khăn, thiếu ý chí vươn lên trong cuộc sống.
C. KẾT LUẬN
Để rèn luyện học sinh làm bài nghị luận xã hội tốt, tôi đã mạnh dạn đưa ra
những phương pháp cụ thể như trên, với mong muốn giúp các em có một cái
nhìn và cách sống toàn diện hơn. Không chỉ học để nắm tốt các bài giảng trên
lớp mà các em còn biết vận dụng vào thực tế đời sống, biết chuyển lí thuyết
thành việc làm, hành động cụ thể. Biết yêu quê hương, yêu con người, yêu cuộc
sống; biết vượt lên trên hoàn cảnh khó khăn; có tinh thần tự học để thành công
trong cuộc sống và biết cách bảo vệ môi trường sống xung quanh... Phù hợp
chung với xu thế xã hội và cũng là mục tiêu mà Đảng đã đề cập ở Nghị Quyết
TW8 khoá XI : “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo là đổi mới
những vấn đề lớn, cốt lõi, cấp thiết từ quan điểm tư tưởng chỉ đạo đến mục tiêu,
nội dung, phương pháp, cơ chế, chính sách, điều kiện đảm bảo thực hiện...đổi
mới ở tất cả các bậc học, ngành học...” Trong đó phải thực hiện đổi mới phương
pháp dạy học, nghiên cứu khoa học để làm cho văn học không xa rời thực tiễn
cuộc sống. Theo xu hướng đổi mới chung của giáo dục để áp dụng vào từng
môn học cụ thể, bản thân tôi nhận thấy kiểu bài nghị luận xã hội trong môn Ngữ
12


văn là một vấn đề đáng được quan tâm. Vì nghị luận xã hội là một dạng văn còn
mới và khó với học sinh THCS. Mặc dù tiết dạy cũng như số điểm trong bài thi
không nhiều nhưng cũng là phần quan trọng, giúp học sinh có những hiểu biết
về đời sống để vận dụng thi vào THPT rồi sau này thi tốt nghiệp, thi vào Đại học
đều có kiểu nghị luận này. Theo tôi đó là cách tốt nhất để đánh giá lực học của
học sinh. Buộc các em phải có cái nhìn khác về văn, về cuộc sống. Ngoài kiến
thức về văn học, cách làm bài nghị luận văn học còn phải biết quan tâm, đến đời