Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
Phần một: MỞ ĐẦU
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:
Trong chương trình Ngữ văn ở trường trung học phổ thông, làm văn luôn là phần khó
bởi đặc trưng của phần làm văn là yêu cầu học sinh phải vận dụng tối đa kiến thức ở phần
Văn và Tiếng Việt để làm văn. Đặc biệt là dạng bài: Nghị luận văn học.
Việc viết một bài văn nghị luận văn học nhất là về một tác phẩm truyện, một đoạn
trích đối với học sinh trường THPT Hiếu Tử quả là một công việc khó khăn bởi trường
THPT Hiếu Tử có đặc thù: trên 40% học sinh là con em dân tộc khmer, học sinh ở vùng sâu,
kinh tế xã hội khó khăn, việc sử dụng tiếng Việt, khả năng cảm thụ và phân tích tác phẩm
văn học của các em còn nhiều hạn chế. Học sinh hiểu biết và cảm nhận tác phẩm văn học đã
là khó, nhưng để vận dụng kiến thức văn học về một tác phẩm truyện, hoặc một đoạn
trích vào viết một bài văn nghị luận văn học lại càng khó hơn.
Làm thế nào để giáo viên giúp học sinh biết cách làm bài văn nghị luận về tác
phẩm truyện hoặc đoạn trích, làm cho các em đồng cảm với những giá trị tư tưởng
nhân văn cần đạt tới trong mỗi tác phẩm là một vấn đề trăn trở luôn đặt ra cho giáo viên
dạy Ngữ Văn. Nhất là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn Ngữ Văn lớp 12. Vì vậy, Tổ
Bộ môn Ngữ Văn của trường THPT Hiếu Tử đã tiến hành nghiên cứu đề tài: “Rèn kĩ
năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12”.
II. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
- Kĩ năng làm văn nghị luận văn học nói chung và làm văn nghị luận về tác
phẩm truyện nói riêng, gồm: Kĩ năng phân tích đề; Kĩ năng lập dàn ý; Kĩ năng viết
đoạn văn, bài văn.
- Đối tượng áp dụng là học sinh lớp 12 đang học tập tại trường THPT Hiếu Tử.
IV. PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Nghị luận văn học có ba kiểu bài chính: Nghị luận về một bài thơ, đoạn thơ;
Nghị luận về một ý kiến bàn về văn học; Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn
xuôi. Đề tài chỉ tập trung nghiên cứu việc rèn kĩ năng làm văn Nghị luận về một tác
phẩm, một đoạn trích văn xuôi (phần truyện)
Phần hai: NỘI DUNG


1.2. Nguồn hình thành kiến thức:
Đối với các tác phẩm văn học được học trong chương trình. Hướng dẫn các em
cách đọc hiểu văn bản. Hình thành kĩ năng đọc cho học sinh
+ Đọc thông suốt toàn văn bản để có ấn tượng toàn vẹn về văn bản. Phải đọc
tiểu dẫn để biết được những tri thức thiết yếu về tác giả, tác phẩm. Yêu cầu phải nắm
được cốt truyện, hệ thống các chi tiết có liên quan đến nhân vật chính. Cần chú ý đến
mạch văn, chất văn của văn bản, phát hiện những điểm đặc sắc, thú vị
+ Đọc hiểu hình tượng nghệ thuật: Hình tượng trong văn bản văn học được xây
dựng sáng tạo bằng nghệ thuật ngôn từ, qua chi tiết, cốt truyện, hình ảnh, tâm
trạng tùy thể loại mà khác nhau về ngôn từ. Đọc hiểu hình tượng văn học đòi hỏi
người đọc phải nhập thân vào hình tượng, cụ thể hóa tình cảnh, để hiểu điều tác giả
muốn nói.
+ Đọc hiểu tư tưởng tình cảm của tác giả: Nhà văn sáng tác tác phẩm văn học
bao giờ cũng thể hiện tư tưởng, bộc lộ tình cảm không chỉ của cá nhân họ về cuộc đời,
con người mà còn là của tầng lớp, giai cấp, thời đại mà các nhà văn như là một đại diện.
+ Đọc hiểu để thưởng thức văn học: người đọc tiếp nhận tư tưởng, tình cảm của
người viết gửi gắm vào ngôn từ, hình tượng đó, tìm ra tầng hàm nghĩa, nhận ra tín hiệu
mà người viết kí thác điều muốn nói, quan niệm về nhân sinh, hoài bão, ước mơ
giúp cho người đọc hiểu về thời đại, hiểu đời, hiểu mình, chia sẻ với sự xúc động, niềm
say mê của tác giả.
1.3. Khuyến khích học sinh khi đọc phải có thói quen ghi chép.
Ví dụ: Sau khi đọc xong một tác phẩm truyện, học sinh có thể ghi chép:
- Tóm tắt tác phẩm. Những chi tiết, hình ảnh chọn lọc. Những câu văn hay,
những hình ảnh đẹp, những câu nói "có cánh" của nhân vật. Biết đánh giá tác phẩm.
- Ghi lại những suy nghĩ, tình cảm, cảm xúc của bản thân sau khi đọc về tác phẩm, về
nhân vật hoặc một chi tiết mà bản thân tâm đắc nhất trong tác phẩm.
2. Phân biệt các dạng đề:
Phân biệt đề được xem là khâu đầu tiên, có vai trò quyết định cho người làm
bài. Đề bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện có rất nhiều dạng, nhưng chủ yếu thường
gặp các dạng đề cơ bản sau:

nội dung của đề, bởi vì các đề nghị luận văn học thường rõ ràng, mạch lạc đọc kỹ có thể
nhận biết được ngay.
Ví dụ: Anh (chị) hãy phân tích giá trị nhân đạo trong tác phẩm Vợ chồng A Phủ
của Tô Hoài.
Tuy nhiên cũng có những đề khó hơn đòi hỏi học sinh phải phân tích các ý kiến,
nhận định
Ví dụ:
Đề bài: Nhà văn Kim Lân có lần đã kể lại tác phẩm Vợ nhặt của ông thực ra là
một chương đã được viết lại của truyện dài Xóm ngụ cư. Ý của truyện là: "Trong sự
túng đói quay quắt, trong bất cứ hoàn cảnh khốn khổ nào, người dân ngụ cư vẫn khao
khát vươn lên trên cái chết, cái ảm đạm để mà vui mà hi vọng".
Anh (chị) hãy làm rõ ý kiến trên thông qua việc phân tích truyện ngắn Vợ nhặt.
So với các đề trên, đề này yêu cầu khó hơn, phân tích tác phẩm để làm sáng tỏ
nhận định về chính tác phẩm đó. Đề bài không phải là phân tích đơn thuần mà là phân
tích theo định hướng có sẵn: "Trong sự túng đói quay quắt, trong bất cứ hoàn cảnh
khốn khổ nào, người dân ngụ cư vẫn khao khát vươn lên trên cái chết, cái ảm đạm để
mà vui, mà hi vọng". Ý kiến được dẫn trong đề bài chính là giá trị nhân đạo được thể
hiện trong tác phẩm.
* Xác định yêu cầu về hình thức:
Ở thao tác này học sinh còn lúng túng. Nhưng sau một vài lần định hướng học
sinh có thể xác định được ngay kiểu bài nghị luận
* Xác định yêu cầu về phạm vi dẫn chứng: Việc tìm hiểu đề rất quan trọng, giáo
viên cần tạo thói quen cho học sinh cần phải tìm hiểu đề trước khi lập dàn ý và viết bài.
Bước 2: Rèn kĩ năng tìm ý, lập dàn ý:
- Hướng dẫn học sinh tìm ý:
Muốn tìm được ý đúng, ý hay, ý sâu sắc, GV phải hướng HS đọc kĩ tác phẩm để
nắm cốt truyện, chủ đề, các ý chính, các chi tiết tiêu biểu của từng ý, các dẫn chứng
3
Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
thuyết phục…Không đọc kĩ tác phẩm, HS khó lòng nắm được ý đồ của tác giả, dễ dàng

Bao gồm nhiều đoạn văn, mỗi đoạn
văn là một luận điểm. Các luận điểm đều
tập trung làm nổi bật luận đề ở phần MB
Kết bài (kết thúc vấn đề):
Tổng hợp lại từ các luận điểm đã
trình bày, đánh giá và mở rộng.

Thân bàiTừ mô hình tổng quát đó, giáo viên hướng dẫn HS
- Nắm vững cách làm bài của kiểu bài: Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn
trích văn xuôi.
- Xác định được các luận điểm, luận cứ. Sắp xếp các luận điểm, luận cứ theo một
trật tự lôgic, chặt chẽ.
Kiểu bài: Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi.(Phần truyện)
4
Mở bài
Luận điểm 1
Luận điểm 2
Luận điểm 3
Kết bài
Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
Kiểu bài này có nhiều dạng khác nhau, chủ yếu là phân tích khía cạnh của tác
phẩm văn xuôi như: Phân tích nhân vật, phân tích giá trị nhân đạo, phân tích tình
huống,
Giáo viên tập trung hướng dẫn và rèn kĩ năng cho học sinh cách làm các dạng
bài này như sau:
* Dạng bài: Phân tích nhân vật trong tác phẩm văn học:
Mở bài:

+ Đó là tình huống nào?
+ Phân tích những biểu hiện của tình huống truyện.
- Luận điểm 3: Ý nghĩa của tình huống truyện.
Kết bài: Khẳng định xây dựng tình huống truyện là sáng tạo NT đặc sắc của tác giả.
* Dạng bài: Nghị luận về một nhóm tác phẩm, nhóm nhân vật:
Dạng bài này không có tiết dạy lí thuyết, song trong thực tế ta hay gặp trong các
đề thi học sinh giỏi, các kì thi vào đại học, cao đẳng qua các năm.
Với dạng đề này giáo viên hướng dẫn các em nắm vững cách làm bài:
Mở bài:
- Giới thiệu vấn đề cần nghị luận (Nhóm tác phẩm? Nhóm nhân vật?)
Thân bài:
- Luận điểm 1: Phân tích những nét chung (nhóm nhân vật, nhóm tác phẩm)
5
Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
- Luận điểm 2: Phân tích những nét riêng của tác giả, tác phẩm (hoặc tác giả,
nhân vật).
- Luận điểm 3: Đánh giá chung.
Kết bài:
- Khẳng định vẻ đẹp (nhóm tác phẩm, nhóm nhân vật)
- Đóng góp cho nền văn học.
Ví dụ Đề : Anh (chị) hãy phân tích hình tượng nhân vật hai chị em Chiến và
Việt trong tác phẩm Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi.
Mở bài:
- Giới thiệu tác giả, tác phẩm.
- Giới thiệu hai chị em Chiến và Việt.
Thân bài:
Luận điểm 1: Nét chung của Chiến và Việt:
- Chiến và Việt sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nước, cách mạng.
- Cùng chịu nhiều mất mát đau thương: chứng kiến cái chết của ba má.
- Có chung mối thù với bọn xâm lược, cùng ý nghĩ: phải trả thù cho ba má. Có

nhân vật và miêu tả tâm lí sắc sảo. Ngôn ngữ góc cạnh và đậm chất Nam Bộ.
- Chiến và Việt là khúc sông sau trong dòng sông truyền thống gia đình, có thể
sẽ đi xa hơn nữa.
6
Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
Kết bài:
- Chiến và Việt là những nhân vật điển hình cho con người Việt Nam, dân tộc
Việt Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước đầy gian khổ.
- Những đứa con trong gia đình tiêu biểu cho phong cách NT của Nguyễn Thi.
Bước 3: Rèn kĩ năng viết đoạn văn, bài văn:
Từ dàn ý đã có sẵn, GV hướng dẫn viết từng đoạn tiêu biểu: đoạn mở bài, các
đoạn phần thân bài và đoạn kết bài.
GV có thể minh hoạ bằng sơ đồ đoạn văn nghị luận như sau:

(1) Câu chủ đề TỔNG HỢP
PHÂN TÍCH
(2) (3) (4) ( …) (Ý DIỄN GIẢI, DẪN CHỨNG TIÊU BIỂU)
(5) Câu kết luận KHÁI QUÁT
- Học sinh lựa chọn luận điểm thích hợp để viết.
- GV hướng dẫn học sinh viết theo tiến trình:
+ Thứ nhất: chuyển luận điểm thành câu chủ đề.
+ Thứ hai: Phân tích các khía cạnh của luận điểm, viết các câu triển khai.
+ Thứ ba: Viết câu có tính chất kết đoạn.
- Yêu cầu học sinh viết tại lớp, về nhà viết các luận điểm còn lại, hình thành bài văn.
Lưu ý học sinh cách liên kết các luận điểm (đoạn văn) sao cho linh hoạt và phù hợp.
- Giáo viên thu một số bài để chấm, nhận xét, sửa.
Để cụ thể hóa các bước rèn kĩ năng làm văn nghị luận văn học, chúng tôi thiết kế
một giáo án dạy thực nghiệm tiết tự chọn (tăng tiết):
4. Giáo án (Tham khảo thêm)
RÈN LUYỆN KĨ NĂNG NGHỊ LUẬN VỀ MỘT TÁC

chính nào?
- Tác giả là ai? Sống trong
thời kì nào? Có nét riêng, nét
độc đáo gì về phong cách cá
nhân? (Chuyên sáng tác về
mảng đề tài nào?…
- Tác phẩm truyện trên được
trích từ đâu? Được sáng tác
trong hoàn cảnh nào? Tác phẩm
được đánh giá như thế nào?
Hỏi: Thân bài có mấy luận
điểm?
- Đề bài gồm mấy ý? Ý nghĩa
cụ thể, ý nghĩa khái quát là gì?
Hỏi: Luận điểm 1?
Hỏi: Luận điểm 2?
Hỏi: Luận điểm 2 cần những
luận cứ, luận chứng nào?
xây dựng được tình huống truyện độc đáo và hấp
dẫn.
Hãy phân tích truyện ngắn Vợ nhặt để chứng
minh ý kiến trên.
I. Tìm hiểu đề:
1. Xác định yêu cầu về nội dung:
Tình huống truyện độc đáo và hấp dẫn.
2. Xác định yêu cầu về hình thức:
Nghị luận về một khía cạnh tác phẩm văn xuôi: Tạo
tình huống trong truyện.
3. Xác định phạm vi tư liệu cần sử dụng:
- Tác phẩm Vợ nhặt.

+ Thời buổi đói khát này, người như Tràng
nuôi thân chẳng nổi lại còn dám lấy vợ.
- Tình huống này dẫn đến sự ngạc nhiên của cả xóm
ngụ cư, của bà cụ Tứ (mẹ Tràng) và ngay cả Tràng
nữa.
8
Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
Hỏi: Luận điểm 3?
Hỏi: Kết bài cần nêu những ý
nào?
+ Người dân xóm ngụ cư "đứng cả trong
ngưỡng cửa nhìn ra và bàn tán".
+ Bà cụ Tứ: Sững sờ, ngạc nhiên.
+ Chính Trành cũng không thể tin nổi: " bây
giờ hắn vẫn còn ngờ ngợ như không phải thế. Ra
hắn đã có vợ rồi đấy ư?".
- Đây là tình huống độc đáo nhưng hết sức hợp lí vì
nếu không phải là năm đói thì Tràng sẽ không lấy
được vợ, chẳng ai thèm lấy Tràng. Lại là "vợ nhặt"
không cần cheo cưới gì. "Người ta có gặp bước khó
khăn, đói khổ này, người ta mới lấy đến con
mình ".
b. Tình huống trên đồng thời cũng hết sức éo le. Đó là
truyện nên vui hay nên buồn, nên mừng hay nên lo.
- Chính điều này đã thúc đẩy cho câu chuyện tiếp
tục phát triển để nhà văn khắc họa tâm trạng nhân
vật phong phú, tính cách nhân vật rõ nét hơn. Trong
tình huống hết sức éo le ấy ta thấy một sự xáo trộn
buồn tủi, vui mừng, lo sợ trong tâm trạng mọi
người:

Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
- Giáo viên đọc cho học sinh
nghe bài văn tham khảo và chỉ
cho học sinh từng luận điểm,
luận cứ, luận chứng, cách triển
khai.
- Giáo viên cho học sinh viết
đoạn văn ngắn
- Giáo viên gọi 1 - 2 học sinh
trình bày đoạn văn của mình.
Hỏi: Hãy nhận xét bài viết của
bạn?
- Giáo viên: Nhận xét và sửa bài
cho học sinh.
- Thu một số bài của học sinh
về chấm, có kế hoạch điều
chỉnh trong tiết tự chọn sau.
- Tình huống ấy không chỉ tạo điều kiện cho
câu chuyện triển khai và phát triển dễ dàng, tốt đẹp
mà còn góp phần bộc lộ sâu sắc chủ đề của truyện:
Niềm khát khao tổ ấm gia đình và tình thương giữa
những con người nghèo khổ ngay trong trận đói
khủng khiếp nhất.
III. Đọc bài văn tham khảo
IV. Luyện viết đoạn văn ngắn
Hãy chọn một luận điểm và viết một đoạn văn trong
đó có sử dụng thao tác lập luận.
V. Luyện nói
4. Hướng dẫn học bài:
- Nắm vững cách làm bài Nghị luận về một tác phẩm, một đoạn trích văn xuôi.

Rèn kỹ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh lớp 12
4. Trong giờ dạy học Ngữ văn, giáo viên cần hướng dẫn học sinh giải thích các
từ ngữ, khái niệm và chú ý tích hợp giáo dục môi trường, phát huy trí tưởng tượng
phong phú của các em.
5. Việc ra đề kiểm tra đánh giá giáo viên nên ra những đề “mở” để phát huy
năng lực sáng tạo của học sinh, đồng thời khơi gợi hứng thú cho học sinh tìm hiểu các
tác phẩm văn học.
Phần ba: KẾT LUẬN
Có thể nói, hướng dẫn HS cách làm bài văn Nghị luận về tác phẩm truyện tức là
đi tìm và khám phá ra cái hay, cái đẹp trong văn chương nghệ thuật. Từ khâu phân tích
đề, tìm ý, lập dàn ý, viết đoạn và liên kết đoạn là cả một quá trình lao động nghệ thuật
sáng tạo. Giúp các em hiểu ra chân lí ấy sẽ là con đường ngắn nhất hướng các em yêu
thích văn chương và có hứng thú khi làm bài tập làm văn kiểu bài Nghị luận về tác
phẩm văn học nói chung và tác phẩm truyện nói riêng.
Rèn kĩ năng làm văn nghị luận về tác phẩm truyện cho học sinh là rèn khả năng
tư duy logic, khoa học, khả năng cảm thụ các tác phẩm văn học, sự nhạy cảm trước
những vấn đề của đời sống xã hội. Công việc đó không chỉ làm trong ngày một, ngày
hai mà phải là một quá trình lâu dài đòi hỏi sự kiên trì và rất nhiều tâm huyết của GV.
Trên đây chỉ là một vài kinh nghiệm “rèn kỹ năng làm văn nghị về tác phẩm
truyện cho học sinh lớp 12”. Tuy nhiên cũng phải thấy rằng để khơi gợi hứng thú đối với
phần làm văn nghị luận về tác phẩm truyện, ngoài lí thuyết gọn nhẹ, dễ hiểu, các kỹ năng
được chia nhỏ để học sinh rèn luyện từng phần một cách thuần thục thì một việc không
kém phần quan trọng là giáo viên cần tìm những đề tài hay đảm bảo tính vừa sức, nhưng
vẫn kích thích sự sáng tạo, tạo cơ hội cho học sinh được phát biểu những suy nghĩ riêng,
được nói bằng tiếng nói của riêng mình. Có như vậy thì việc học văn, làm văn nghị luận
văn học trong nhà trường phổ thông mới mang lại hiệu quả thiết thực.
Trên đây là một số kinh nghiệm hy vọng sẽ giúp học sinh say mê và hứng thú
học văn hơn. Thiết nghĩ, đề tài này có thể áp dụng đối với việc rèn kĩ năng Nghị luận
tác phẩm truyện cho học sinh THPT ở những vùng có nhiều học sinh dân tộc kh.mer.
Kính xin sự góp ý chân thành của các đồng chí, đồng nghiệp.