HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT
NAM

NGUYỄN HỒ HUY

ĐÁNH GIÁ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT SẢN XUẤT
NÔNG NGHIỆP TẠI HUYỆN ANH SƠN, TỈNH NGHỆ
AN

Chuyên ngành:

Quản lý đất đai

Mã số:

60.85.01.03

Người hướng dẫn khoa học:
Hà

i

PGS.TS. Nguyễn Như


NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016

i


LỜI CAM ĐOAN

nguyên và Môi trường, Phòng Kinh tế, Phòng Nông nghiệp, Phòng Thống kê, cấp ủy,
chính quyền và bà con nhân dân các xã, thị trấn trong huyện Anh Sơn đã giúp đỡ
tôi trong quá trình thực hiện đề tài trên địa bàn.
Tôi xin cảm ơn đến gia đình, người thân, các cán bộ đồng nghiệp và bạn bè
đã động viên, giúp đỡ và tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong qua trình thực hiện
đề tài
này.
Một lần nữa tôi xin trân trọng cảm ơn!
Hà Nội, ngày

tháng

Tác giả luận văn

Nguyễn Hồ Huy

ii

năm 2016


MỤC LỤC
Lời cam đoan .................................................................................................................i
Lời cảm ơn ................................................................................................................... ii
Mục lục ...................................................................................................................... iii
Danh

mục

các

đề
tài
...................................................................................1
1.2.

Mục đích nghiên cứu .......................................................................................2

1.3.

Phạm vi nghiên cứu .........................................................................................2

1.4.

Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tễn........................................2

1.4.1
Những
đóng
thuật.............................................................2

góp

mới

về

mặt

học


...................................................................7

và
trò

tài

hiệu

quả

của

đất

dụng

đất

liệu

sử

dụng

đất

nông

nghiệp


Xu hướng phát triển nông nghiệp trên thế giới ...............................................
3


2.3.2.
19

Nghiên cứu nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp ở Việt Nam .............

Phần 3. Nội dung và phương pháp nghiên cứu ........................................................
25
3.1.

Địa điểm nghiên cứu...................................................................................... 25

3.2.

Thời gian nghiên cứu ..................................................................................... 25

3.3.

Đối tượng nghiên cứu .................................................................................... 25

3.4.

Nội dung nghiên cứu...................................................................................... 25

3.4.1.



Phần 4. Kết quả và thảo luận ....................................................................................
28
4.1.

Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của huyện Anh Sơn tỉnh Nghệ An ............. 28

4.1.1.

Đặc điểm tự nhiên của huyện Anh Sơn tỉnh Nghệ An .................................... 28

4.1.2.

Đặc điểm kinh tế xã hội của huyện Anh Sơn tỉnh Nghệ An ............................ 32

4.1.3.

Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội huyện Anh Sơn ............. 35

4.2.

Hiện trạng sản xuất nông nghiệp của huyện Anh Sơn..................................... 36

4.2.1.

Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp ................................................. 36

4.2.2.

Thực trạng sản xuất nông nghiệp của huyện................................................... 37

4.4.1.

Lựa chọn các LUT, KSD đất sản xuất nông nghiệp có hiệu quả cao
tại huyện Anh Sơn ......................................................................................... 53

4.4.2.

Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông
nghiệp tại huyện Anh Sơn .............................................................................. 56

4.4.3.

Định hướng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp theo các tiểu vùng .................. 57

Phần 5. Kết luận và kiến nghị ................................................................................... 64
5.1

Kết luận ......................................................................................................... 64

5.2

Kiến nghị ....................................................................................................... 65

Tài liệu tham khảo....................................................................................................... 66
Phụ lục ...................................................................................................................... 68

4


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT


Lao động
LUT

Loại hình sử dụng đất

LX – LM

Lúa xuân - lúa mùa M

Medium (trung bình) SL

Sản

lượng
STT

Số thứ tự

SXNN

Sản xuất nông nghiệp

TB

Trung bình

TNHH

Thu nhập hỗn hợp

Hiện trạng sử dụng đất huyện Anh Sơn năm 2015 ................................... 36
Giá trị sản xuất nông nghiệp huyện Anh Sơn giai đoạn 2011- 2015 ......... 38
Hiện trạng các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp chính
huyện Anh Sơn ....................................................................................... 40
Phân cấp các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả kinh tế huyện Anh Sơn .............. 41
Hiệu quả kinh tế các LUT tểu vùng 1 huyện Anh Sơn ............................ 41
Hiệu quả kinh tế các LUT tểu vùng 2 huyện Anh Sơn ............................ 42
Hiệu quả kinh tế các LUT tểu vùng 3 huyện Anh Sơn ............................ 43
Phân cấp các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả xã hội huyện Anh Sơn ............... 45
Hiệu quả xã hội các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
tại tiểu vùng 1 huyện Anh Sơn ................................................................ 45
Hiệu quả xã hội các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
tại tiểu vùng 2 huyện Anh Sơn ................................................................ 46
Hiệu quả xã hội các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
tại tiểu vùng 3 huyện Anh Sơn ................................................................ 47
Phân cấp các chỉ tiêu đánh giá hiệu quả môi trường của các loại hình
sử dụng đất sản xuất nông nghiệp huyện Anh Sơn ................................... 48
Tình hình sử dụng phân bón cho các cây trồng huyện Anh Sơn ............... 49
Đánh giá hiệu quả môi trường của các LUT đất sản xuất nông nghiệp
tiểu vùng 1 huyện Anh Sơn ..................................................................... 50
Đánh giá hiệu quả môi trường của các LUT đất sản xuất nông nghiệp
tiểu vùng 2 huyện Anh Sơn ..................................................................... 51
Đánh giá hiệu quả môi trường của các LUT đất sản xuất nông nghiệp
tiểu vùng 3 huyện Anh Sơn ..................................................................... 52
Tổng hợp các hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tiểu vùng 1
huyện Anh Sơn ....................................................................................... 53
Tổng hợp các hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tiểu vùng 2
huyện Anh Sơn ....................................................................................... 54
Tổng hợp các hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông nghiệp tiểu vùng 3
huyện Anh Sơn ....................................................................................... 55

Luận văn đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:
- Phương pháp thu thập số liệu
- Phương pháp đánh giá hiệu quả các LUT nông nghiệp
- Phương pháp xác định LUT triển vọng
- Phương pháp xử lý số liệu
3. Kết quả nghiên cứu chính
3.1. Đặc điểm tự nhiên, kinh tế xã hội của huyện Anh Sơn tỉnh Nghệ An
- Đặc điểm tự nhiên: vị trí địa lý, địa hình,đất đai, khí hậu
- Đặc điểm kinh tế xã hội: Cơ cấu kinh tế, tnh hình dân số, lao động, cơ
sở hạ tầng (giao thông, thuỷ lợi, công trình phúc lợi, ...)
3.2. Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
a) Hiện trạng sử dụng đất sản xuất nông nghiệp
- Hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp tại huyện Anh Sơn
- Hiện trạng các loại hình, kiểu sử dụng đất (diện tích, cơ cấu, phân bố)
b) Đánh giá hiệu quả các loại hình sử dụng đất sản xuất nông nghiệp.
- Đánh giá hiệu quả kinh tế của các loại hình sử dụng đất (LUT) sản xuất
nông nghiệp tại huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An.
- Đánh giá hiệu quả xã hội của LUT đất sản xuất nông nghiệp tại huyện
Anh Sơn, tỉnh Nghệ An.
- Đánh giá hiệu quả môi trường của các loại hình sử dụng đất sản
xuất nông nghiệp tại Anh Sơn, tỉnh Nghệ An.
8


3.3. Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng đất sản xuất nông
nghiệp
- Lựa chọn các LUT sản xuất nông nghiệp bền vững
- Xác định những hạn chế của các LUT sản xuất nông nghiệp bền vững
- Đề xuất các giải pháp khắc phục hạn chế của từng LUT sản xuất nông
nghiệp bền vững

Major: Land Management
Code: 60.85.01.03
Author : Nguyen Ho Huy
Instructor: As.PhD Nguyen Nhu Ha
1. Main purposes
- Evaluate LUT in agriculture to producton in Anh Son District.
- Recommend for higher quality of agricutural land used.

2. Method
Dissertaton mainly used these method listed as below.
- Assembling statistc method: Primary method data; Secondary
method data; Directly interviewing household
- Evaluate LUT agricultural efficient method: Evaluate ecomonic results;
Evaluate social eficient; Evaluate environment; Defining LUT method
- Data processing method
3. Result
3.1. Natural characteristics, social economics in Anh Son District, Nghe An
Province
- Natural characteristics: Locaton, topographic, land, climate.
- Social economics: economic structure, population, labor force,
infrastructure.
3.2. Evaluate types of agricultural land used
a) Current use of land for agricultural producton
- Current land used for agriculture in Anh Son district
- Current types, types of land use (size, structure and distributon)
b) Evaluaton
- Evaluate economic eficiency of land used for agricultural producton in
Anh Son District, Nghe An province.
- Evaluate social eficiency of land used for agricultural production in Anh
Son District, Nghe An province.


11


PHẦN 1. MỞ ĐẦU
1.1. TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI
Đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệt không thể thay thế
trong sản xuất nông nghiệp. Việc quản lý, sử dụng đất bền vững, tết kiệm
và thực sự có hiệu quả kinh tế đã trở thành chiến lược quan trọng đối với sự
tồn tại và phát triển của xã hội bởi nhiều nguyên nhân: Tài nguyên đất có
hạn, đất có khả năng canh tác càng ít ỏi, áp lực dân số, sự phát triển đô
thị hóa, công nghiệp hóa và các hạ tầng kỹ thuật; do điều kiện tự nhiên và
hoạt động tiêu cực của con người dẫn tới đất bị ô nhiễm, thoái hoá, mất
khả năng canh tác, trong khi đó để phục hồi độ phì nhiêu cần thiết cho canh
tác nông nghiệp phải trải qua hàng trăm năm.
Đối với Việt Nam, là quốc gia đất chật, người đông, đời sống của ph
ần lớn d ân cư đang phải dựa vào sản xuất nông nghiệp(SXNN), thì đất đai
lại càng quý giá hơn. Việc sử dụng, khai thác có hiệu quả các loại quỹ đất hiện
có là việc làm hết sức có ý nghĩa, bởi Việt Nam đi lên xây dựng chủ nghĩa xã hội
(CNXH) từ một nước nông nghiệp, lạc hậu nghèo nàn, xuất phát điểm của
nền kinh tế thấp, tiềm năng chính của Việt Nam chủ yếu dựa vào lao động và
đất đai.
Anh Sơn là huyện miền núi thấp nằm về phía Tây Nam tỉnh Nghệ An. Do
nhu cầu phát triển kinh tế, xã hội, trong những năm tới, quỹ đất của huyện sẽ có
sự chuyển dịch mạnh mẽ theo hướng một bộ phận diện tích đất nông nghiệp sẽ
chuyển cho các nhu cầu phát triển công nghiệp, dịch vụ, du lịch, giao thông,
mạng lưới cơ sở hạ tầng, phát triển các khu đô thị mới và cấp đất ở cho người
dân.
Do quỹ đất nông nghiệp lớn, lại nằm trên con đường chiến lược Hồ Chí
Minh đồng thời là khu vực biên giới giữa Việt Nam với Lào, Anh Sơn trở thành

huyện.
- Luận văn đã lựa chọn và xác định được một số chỉ têu định tính và định
lượng để đánh giá tính hiệu quả của các LUT trong sử dụng đất nông nghiệp của
huyện Anh Sơn.
- Đề xuất được các loại hình sử dụng đất nông nghiệp và cơ cấu sử dụng
đất nông nghiệp hợp lý, có hiệu quả và bền vững trên địa bàn huyện Anh
Sơn, tỉnh Nghệ An đến năm 2020.
1.4.2. Ý nghĩa khoa học
Xác định đặc tính các loại đất, cơ cấu đất nông nghiệp của huyện Anh
Sơn, hiệu quả các loại hình sử dụng đất (theo phương pháp đánh giá đất
FAO) làm cơ sở đề xuất các loại hình sử dụng đất trong tương lai của huyện.
1.4.3. Ý nghĩa thực tiễn
- Kết quả nghiên cứu của đề tài làm cơ sở cho các nhà quản lý, chỉ đạo và
điều hành sản xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Anh Sơn trong việc
chuyển đổi cơ cấu cây trồng theo hướng hiệu quả, bền vững.
- Các kết quả nghiên cứu có thể giúp địa phương chuyển đổi cơ cấu
sử dụng đất nông nghiệp phù hợp, đề xuất nâng cao hiệu quả sử dụng đất
3


theo hướng phát triển bền vững, góp phần tăng thu nhập cho người sản
xuất nông nghiệp trên địa bàn huyện Anh Sơn, tỉnh Nghệ An.

4


PHẦN 2. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
2.1. ĐẤT NÔNG NGHIỆP VÀ HIỆU QUẢ SỬ DỤNG ĐẤT
2.1.1. Khái niệm, vai trò của đất nông nghiệp
2.1.1.1. Khái niệm về đất nông nghiệp và loại hình sử dụng đất nông nghiệp

5


Hầu hết các nước coi sản xuất nông nghiệp là cơ sở nên tảng của sự phát
triển. Khi dân số ngày một tăng nhanh thì nhu cầu lương thực, thực phẩm là một
sức ép rất lớn đối với đất nông nghiệp và sản xuất nông nghiệp.
Đất nông nghiệp đôi khi còn gọi là đất canh tác hay đất trồng trọt là
những vùng đất, khu vực thích hợp cho sản xuất, canh tác nông nghiệp,
bao gồm cả trồng trọt và chăn nuôi. Đây là một trong những nguồn lực chính
trong nông nghiệp.
Đối với những vùng có diện tích đất nông nghiệp với quy mô lớn như các
vùng đồng bằng châu thổ, các vùng cao nguyên cần được phân bố và tổ chức sản
xuất tập trung, chuyên môn hóa cây, con thích hợp để tạo ra khối lượng nông sản
hàng hóa lớn với chất lượng cao, giá thành hạ cung cấp cho nhu cầu của các vùng
khác và cho nhu cầu xuất khẩu của đất nước.
Đối với những vùng có diện tích đất hẹp, quy mô diện tích đất nông
nghiệp nhỏ, cần phải tận dụng khả năng của đất và lựa chọn cây trồng, vật nuôi
thích hợp để phân bố và phát triển sản xuất nông nghiệp có hiệu quả nhằm thỏa
mãn nhu cầu tại chỗ về các loại nông, sản phẩm.
2.1.1.3. Xói mòn đất
Xói mòn (erosion) là sự chuyển dời vật lý lớp đất mặt do nhiều tác nhân
khác nhau như: lực của giọt nước mưa, dòng chảy trên bề mặt và qua chiều
sâu của phẩu diện đất, tốc độ gió và sức kéo của trọng lực. Quá trình mang đi lớp
đất mặt do nước chảy, gió, tuyết hoặc các tác nhân địa chất khác, bao gồm cả
các quá trình sạt lở do trọng lực. Quá trình di chuyển lớp đất do nước đều kéo
theo các vật liệu tan và không tan.
- Xói mòn vật lý gồm sự tách rời và di chuyển những cấu tử đất không tan
như cát, sét, bùn và chất hữu cơ. Sự di chuyển được xảy ra có thể theo
phương nằm ngang trên bề mặt và cũng có thể theo phương thẳng đứng dọc
theo bề dày của phẫu diện đất qua các khe hở, kẽ nứt, lỗ hỏng có sẵn trong đất.

các chỉ tiêu cụ thể cho nông nghiệp bền vững (FAO, 1992).
- Thỏa mãn nhu cầu sinh dưỡng cơ bản của các thế hệ hiện tại và tương lai
về số lượng, chất lượng và các sản phẩm nông nghiệp khác.
- Cung cấp lâu dài việc làm, đủ thu nhập và các điều kiện sống, làm việc
tốt cho mọi người trực tiếp làm nông nghiệp.
- Duy trì và có thể, tăng cường khả năng sản xuất của các cơ sở tài nguyên
thiên nhiên, khả năng tái tạo sản xuất của các nguồn tài nguyên cải tạo được mà
không phá vỡ chức năng của các chu trình sinh thái cơ sở, cân bằng tự
nhiên, không phá vỡ bản sắc văn hóa xã hội của cộng đồng ở nông thôn, không
gây ô nhiễm môi trường.
- Giảm thiểu khả năng bị tổn thương trong nông ngiệp, củng cố lòng tn
trong nhân dân (Phạm Chí Thành, 1998).
7


Vào năm 1991 ở Nariobi đã tổ chức hội thảo về khung đánh giá quản lý
đất bền vững đã đưa ra định nghĩa: “Quản lý bền vững đất đai bao gồm các
công

8


nghệ chính sách và hoạt động nhằm liên hợp các nguyên lý kinh tế xã hội với các
quan tâm môi trường đồng thời duy trì, nâng cao sản lượng hiệu quả sản xuất”.
+ Duy trì nâng cao các hoạt động sản xuất (năng suất).
+ Giảm tối thiểu mức rủi ro trong sản xuất (an toàn).
+ Có hiệu quả lâu dài (bền vững).
+ Được xã hội chấp nhận (tính chấp nhận).
- Năm nguyên tắc trên được coi là trụ cột trong sử dụng đất đai bền
vững và là những mục têu cần phải đặt được. Nếu thực tế diễn ra đồng bộ so với


1
0


bền vững nếu phù hợp với nền văn hóa dân tộc và tập quán địa phương,
nếu ngược lại sẽ không được cộng đồng ủng hộ.
- Bền vững về môi trường: Loại hình sử dụng đất phải bảo vệ được độ
màu mỡ của đất, ngăn chặn thoái hóa đất và bảo vệ môi trường sinh thái đất.
Giữ đất được thể hiện bằng giảm thiểu lượng đất mất hàng năm dưới mức cho
phép. Độ phì nhiêu đất tăng dần là yêu cầu bắt buộc đối với quản lý sử dụng bền
vững. Độ che phủ tối thiểu phải đạt ngưỡng an toàn sinh thái (>35%). Đa dạng
sinh học biểu hiện qua thành phần loài (đa canh bền vững hơn độc canh, cây
lâu năm có khả năng bảo vệ đất tốt hơn cây hàng năm…)
Ba yêu cầu bền vững trên là để xem xét và đánh giá các loại hình sử dụng
đất hiện tại. Thông qua việc xem xét và đánh giá theo các yêu cầu trên để
giúp cho việc định hướng phát triển nông nghiệp ở từng vùng sinh thái (Hội khoa
học đất Việt Nam, 2000).
Tóm lại: Khái niệm sử dụng đất bền vững do con người đưa ra được thể
hiện trong nhiều hoạt động sử dụng và quản lý đất đai theo các mục đích mà con
người đã lựa chọn cho từng vùng đất xác định. Đối với sản xuất nông
nghiệp, việc sử dụng đất bền vững phải đạt được trên cơ sở đảm bảo khả
năng sản xuất ổn định của cây trồng, chất lượng tài nguyên đất không làm suy
giảm theo thời gian và việc sử dụng đất không ảnh hưởng xấu đến môi
trường sống của con người, của các sinh vật.
2.1.2. Hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp
2.1.2.1. Khái niệm về hiệu quả sử dụng đất
Sử dụng các nguồn tài nguyên có hiệu quả cao trong sản xuất để
đảm bảo phát triển một nền nông nghiệp bền vững là xu thế tất yếu đối
với các nước trên thế giới.