ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI
HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

---------

Trần Thị Tuyết

CƠ SỞ ĐỊA LÝ PHỤC VỤ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN
PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
THÀNH PHỐ CỬA KHẨU MÓNG CÁI, TỈNH QUẢNG NINH

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ

Hà Nội, 2014


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI
HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
---------

TRẦN THỊ TUYẾT

CƠ SỞ ĐỊA LÝ PHỤC VỤ TỔ CHỨC KHÔNG GIAN
PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG
THÀNH PHỐ CỬA KHẨU MÓNG CÁI, TỈNH QUẢNG NINH
Chuyên ngành: Quảnl ý Tà
i nguyên và Môi
t rường
Mã số: 62850101

LUẬN ÁN TIẾN SĨ ĐỊA LÝ

nhất đến các thầy - những người đã thường xuyên dạy bảo, động viên, khuyến khích để tác
giả nỗ lực hoàn thiện luận án.
Trong quá trình học tập và nghiên cứu, tác giả đã nhận được sự chỉ bảo và góp ý quý
báu của các thầy, cô ở trong và ngoài cơ sở đào tạo như: Viện Địa lý; Cục Địa chất Việt Nam;
Viện Thổ nhưỡng nông hóa; Trường Đại học Sư phạm Hà Nội; … Xin chân thành cám ơn sự
giúp đỡ của các thầy, cô và các cơ quan nói trên.
Xin cám ơn các thầy giáo, cô giáo và cán bộ Khoa Địa lý và phòng Sau Đại học –
Trường Đại học Khoa học Tự nhiên – Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi
cho tác giả hoàn thành luận án.
Bên cạnh đó, tác giả cũng xin bày tỏ lòng biết ơn đối với cán bộ lãnh đạo, các phòng,
ban chức năng thuộc UBND thành phố Móng Cái; Trung tâm quan trắc môi trường tỉnh
Quảng Ninh đã cung cấp những tư liệu có giá trị và đóng góp những ý kiến xác đáng làm
nâng cao chất lượng của luận án.
NCS. cũng xin chân thành cám ơn Đề tài Nafosted Mã số: 105.07 -2013.19 đã hỗ trợ
và tạo điều kiện trong quá trình thực hiện luận án.
Cuối cùng, tác giả xin cảm ơn Ban Lãnh đạo Viện Địa lí nhân văn, Viện Hàn lâm
Khoa học Xã hội Việt Nam đã động viên, khuyến khích, tạo điều kiện để tác giả hoàn thiện
chương trình học tập và luận án. Cảm ơn bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã quan tâm
giúp đỡ và chia sẻ với tác giả trong suốt thời gian thực hiện luận án.
Hà Nội, ngày

tháng

năm 2015

Tác giả luận án

Trần Thị Tuyết

3

CHƯƠNG 2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN VÀ CẢNH QUAN
THÀNH PHỐ MÓNG CÁI .................................................................................44
2.1. VỊ TRÍ ĐỊA LÝ VÀ VỊ THẾ KINH TẾ ...................................................................44
2.2. ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN VÀ TÀI NGUYÊN THIÊN NHIÊN ................................44
2.2.1. Điều kiện tự nhiên ........................................................................................44
2.2.2. Tài nguyên thiên nhiên.................................................................................59
2.3. ĐẶC ĐIỂM CẢNH QUAN ......................................................................................64
2.3.1. Vai trò của các yếu tố tự nhiên và nhân sinh trong thành tạo cảnh quan.....64
4


2.3.2. Đặc điểm và sự phân hóa cảnh quan thành phố Móng Cái ..........................66

5


2.3.3. Tính nhịp điệu mùa của cảnh quan ..............................................................79
2.3.4. Các tiểu vùng cảnh quan - Đặc điểm cấu trúc, tài nguyên và chức năng ....82
CHƯƠNG 3. PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ CẢNH QUAN VÀ ĐIỀU KIỆN KINH TẾ - XÃ HỘI MÔI TRƯỜNG CHO HOẠCH ĐỊNH KHÔNG GIAN PHÁT TRIỂN KINH TẾ VÀ BẢO VỆ MÔI
TRƯỜNG TP. MÓNG CÁI ........................................................96
3.1. PHÂN TÍCH, ĐÁNH GIÁ TIỀM NĂNG SINH THÁI VÀ TIỀM NĂNG KHÔNG GIAN CÁC
CẢNH QUAN CHO PHÁT TRIỂN NÔNG NGHIỆP, DU LỊCH VÀ ĐÔ THỊ CỬA KHẨU.
............................................................................................................96
3.1.1. Nội dung và quy trình đánh giá tiềm năng sinh thái và tiềm năng không gian
của cảnh quan
.........................................................................................................96
3.1.2. Đánh giá tiềm năng sinh thái và tiềm năng không gian các cảnh quan cho
phát triển nông, lâm
nghiệp..................................................................................100
3.1.3. Phân tích tiềm năng sinh thái và tiềm năng không gian các cảnh quan cho

năm 2020
..............................................................................................................132

7


3.4.5. Mâu thuẫn giữa phát triển kinh tế với sử dụng tài nguyên và bảo vệ môi
trường thành phố Móng Cái
.................................................................................139
3.4.6. Hoạch định không gian phát triển kinh tế với sử dụng hợp lý tài nguyên và
bảo vệ môi trường
................................................................................................141
KẾT LUẬN ................................................................................................................... 156
LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN ..................................................................................... 158
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................................. 159
PHỤ LỤC

8


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
TT

Từ viết tắt

Diễn giải

1

BVMT


Tiêu chuẩn Việt Nam

7

TP

Thành phố

8

TTBCY

Trầm tích biến chất yếu

9

TTRC

Trầm tích rắn chắc

7


DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1. Các ưu tiên trong tổ chức lãnh thổ tại một số quốc gia .................................23
Bảng 1.2. So sánh các công trình nghiên cứu về tổ chức lãnh thổ .................................29
ở các quy mô khác nhau
.................................................................................................29

tiên.....................98
Bảng 3.2. Bảng cơ sở phân cấp các chỉ tiêu đánh giá thành phần của cảnh quan đối với
cây lúa nước và hoa màu cần tưới ............................................................................... 101
Bảng 3.3. Mức độ thích nghi sinh thái của các cảnh quan đối với.............................. 102
cây lúa và hoa màu cần tưới ........................................................................................ 102
8


Bảng 3.4. Bảng cơ sở phân cấp các chỉ tiêu đánh giá thành phần của cảnh quan đối với
cây trồng cạn không tưới ............................................................................................. 104
Bảng 3.5. Mức độ thích nghi của các cảnh quan đối với cây trồng cạn không tưới ... 105
Bảng 3.6. Bảng cơ sở phân cấp các chỉ tiêu đối với phát triển rừng phòng hộ ........... 108
Bảng 3.7. Mức độ ưu tiên của các cảnh quan đối với phát triển rừng phòng hộ ........ 109
Bảng 3.8. Bảng cơ sở phân cấp chỉ tiêu đánh giá thành phần cảnh quan....................
112

9


đối với phát triển rừng sản xuất ................................................................................... 112
Bảng 3.9. Mức độ thích nghi của các cảnh quan đối với phát triển rừng sản xuất ..... 113
Bảng 3.10. Tổng hợp kết quả đánh giá loại hình sản xuất nông, lâm nghiệp ............. 115
Bảng 3. 11. So sánh các chỉ tiêu phát triển nuôi trồng thủy sản và ............................. 116
khả năng đáp ứng của các cảnh quan .......................................................................... 116
Bảng 3.12. Bảng cơ sở đánh giá thành phần các chỉ tiêu đánh giá ............................. 118
cảnh quan bãi biển cho du lịch tắm biển ..................................................................... 118
Bảng 3.13. Kết quả phân tích, đánh giá cảnh quan cho .............................................. 119
phát triển du lịch tắm biển ........................................................................................... 119
Bảng 3.14. Sức chứa của các bãi biển thuộc khu vực Móng Cái ................................ 120
Khả năng đáp ứng ........................................................................................................ 120

Hình 1.1. Quy trình nghiên cứu........................................................................................42
Hình 2.1. Bản đồ hành chính....……………………………………………………43
Hình 2.2. Bản đồ địa chất thành phố Móng Cái - tỉnh Quảng Ninh .......................44
Hình 2.3. Bản đồ địa mạo thành phố Móng Cái - tỉnh Quảng Ninh .............................45
Hình 2.4. Biến trình mưa và độ ẩm tại Móng Cái ............................................................52
Hình 2.5. Bản đồ thổ nhưỡng thành phố Móng Cái - tỉnh Quảng Ninh...........................48
Hình 2.6. Bản đồ thảm thực vật thành phố Móng Cái - tỉnh Quảng Ninh. ......................50
Hình 2.7. Bản đồ cảnh quan thành phố Móng Cái- tỉnh Quảng Ninh..............................60
Hình 2.8. Lát cắt cảnh quan thành phố Móng Cái (A-B) .................................................60
Hình 2.9. Mặt cắt hướng Tây Bắc – Đông Nam thành phố Móng Cái ............................75
Hình 2.10. Nhịp điệu mùa cảnh quan Móng Cái (phần đất liên) ....................................80
Hình 2.11. Nhịp điệu mùa cảnh quan Móng Cái (phần biển và hải đảo)........................81
Hình 2.12. Bản đồ phân vùng cảnh quan thành phố Móng Cái - tỉnh Quảng
Ninh..................................................................................................................................83
Hình 3.1. Quy trình đánh giá thích nghi sinh thái các cảnh quan ....................................97
Hình 3.2. Bản đồ thích nghi sinh thái các cảnh quan cho phát triển lúa nước và hoa màu
cần tưới
.............................................................................................................................91
Hình 3.3. Bản đồ mức độ thích nghi sinh thái các cảnh quan cho cây trồng cạn không
tưới ...................................................................................................................................93
Hình 3.4. Bản đồ mức độ ưu tiên cho phát triển rừng phòng hộ .....................................95
Hình 3.5. Bản đồ thích nghi sinh thái các cảnh quan cho phát triển rừng sản xuất .........97
Hình 3.6. So sánh chỉ số chuyên môn hóa (LQ) dịch vụ của thành phố Móng Cái và tỉnh
Quảng Ninh ................................................................................................................... 130
Hình 3.7. So sánh chỉ số chuyên môn hóa (LQ) ngành công nghiệp của thành phố Móng
Cái và tỉnh Quảng Ninh................................................................................................. 130
Hình 3.8. So sánh chỉ số chuyên môn hóa ngành nông nghiệp của thành phố Móng Cái
và tỉnh Quảng Ninh ....................................................................................................... 131
Hình 3.9. Sự biến động nồng độ bụi qua các năm quan trắc (2008-2011) ................... 136
Hình 3.10. Sơ đồ vai trò của Quy hoạch xây dựng vùng biên giới Việt – Trung trong tổ

và bảo vệ môi trường đối với bất kỳ lãnh thổ nào. Những nghiên cứu theo kiểu
này đã được nhiều nhà địa lý của nước Nga và các nước thuộc Liên Xô cũ, Đông
Âu (Ba Lan, Bungari,…) và Việt Nam quan tâm.
Móng Cái – thành phố địa đầu Đông Bắc của Tổ Quốc, có trên 70 km đường biên
giới quốc gia trên bộ, đồng thời tiếp giáp cả phần biển trên vịnh Bắc Bộ với Trung
Quốc – quốc gia lớn ở phía bắc nước ta và là một trong những nền kinh tế hàng đầu
trên thế giới. Là một thành phố có nhiều tiềm năng phát triển kinh tế của tỉnh Quảng
Ninh, có vị trí quan trọng trong trục kinh tế trọng điểm Hà Nội – Hải Phòng – Quảng
Ninh gắn kết với sự trao đổi hàng hóa của thủ đô Hà Nội, với các thành phố lớn của khu
vực, của cả vùng đồng bằng Sông Hồng, trung du miền núi phía bắc với vùng duyên
hải Nam Trung Quốc. Tuy nhiên, Móng Cái cũng đang đứng trước nhiều thách thức
lớn trong tiến trình phát triển, trực tiếp gặp phải những vấn đề an ninh quốc
phòng, vừa tranh thủ được sự hợp tác nhưng cũng là nơi đối đầu cạnh tranh mạnh mẽ
và đồng thời cũng là khu vực chịu nhiều sức ép trong quản lý tài nguyên và bảo vệ môi
trường.
Chính vì vậy, để xây dựng thành phố Móng Cái có cửa khẩu quốc tế thành một
trung tâm phát triển kinh tế của vành đai kinh tế ven biển vịnh Bắc Bộ và trở thành
động lực phát triển mạnh của vùng Đông Bắc tổ quốc, là hạt nhân của khu kinh tế mở,
góp phần thúc đẩy quan hệ hợp tác, giao lưu kinh tế, văn hoá - xã hội và bảo đảm vùng
biên giới hoà bình, hữu nghị cùng phát triển, cần thiết phải có một chiến lược phát
triển mang tính tổng thể với những giải pháp định hướng không gian phát triển kinh tế
và bảo vệ môi trường hợp lý. Vấn đề này có thể được giải quyết một cách hiệu quả hơn
khi dựa trên nghiên cứu và đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý, gồm điều kiện địa lý
tự nhiên (cảnh quan làm cơ sở không gian), điều kiện kinh tế và vấn đề môi trường.
Góp phần giải quyết các vấn đề nêu trên nhằm hỗ trợ cho phát triển bền vững
thành phố Móng Cái, đề tài luận án đã được lựa chọn với tiêu đề “ Cơ sở địa lý phục
vụ tổ chức không gian phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường thành phố cửa
khẩu
14


vi không gian
Lãnh thổ nghiên cứu của luận án là thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh với
2

diện tích tự nhiên phần đất liền và đảo là 518,4km và ranh giới trên biển bao
gồm diện tích tự nhiên của các xã, phường ven biển theo địa giới đã xác định trên
bản đồ địa hình tỷ lệ 1:50. 000 (2004) của Bộ Tài nguyên và Môi trường và bản đồ
hành chính thành phố Móng Cái năm 2010.
Phạm vi khoa học
Đề tài tập trung nghiên cứu các vấn đề trọng tâm sau:

16


- Phân tích, đánh giá tổng hợp các điều kiện địa lý thành phố Móng theo tiếp cận
cảnh quan học và địa lý kinh tế cho bố trí các không gian kinh tế, sử dụng hợp lý tài
nguyên và bảo vệ môi trường.
- Hoạch định các không gian ưu tiên phát triển kinh tế gắn với sử dụng hợp lý tài
nguyên và bảo vệ môi trường cho thành phố Móng Cái.

17


4. NHỮNG ĐIỂM MỚI CỦA LUẬN ÁN
- Đã làm rõ cơ sở địa lý theo tiếp cận cảnh quan học, địa lý kinh tế và cụ thể hóa
cho thành phố Móng Cái, trong đó sự phân hóa và đặc điểm các cảnh quan lãnh thổ
nghiên cứu từ đồi núi xuống biển và đảo ven bờ và mối liên hệ giữa các tiểu vùng
thông qua dòng vật chất và năng lượng được xác định là nguồn tài nguyên không gian,
hàm chứa một quỹ sinh thái cho phát triển kinh tế gắn với sử dụng hợp lý tài
nguyên và bảo vệ môi trường.

+ Kết quả nghiên cứu và điều tra thực địa tại thành phố Móng Cái của tác giả
trong thời gian thực hiện luận án: Thực hiện đề tài cấp Viện: Nghiên cứu hiện trạng
môi trường và đề xuất các biện pháp quản lý, bảo vệ môi trường khu kinh tế cửa khẩu
Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh; tham gia đề tài Nafosted 105.07-2013.19 .
7. Ý NGHĨA KHOA HỌC VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Ý nghĩa
khoa học
Kết quả nghiên cứu góp phần làm rõ nội dung nghiên cứu cơ sở địa lý theo tiếp
cận cảnh quan học và địa lý kinh tế cho định hướng không gian phát triển kinh tế và
bảo vệ môi trường cho lãnh thổ vừa có đất liền, vừa có biển đảo.
Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu của luận án là tài liệu tham khảo hữu ích cho công tác quy
hoạch tổ chức không gian phát triển kinh tế, sử dụng hợp lý tài nguyên và bảo vệ môi
trường thành phố Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh với đặc trưng của lãnh thổ biên giới có
cửa khẩu trên đất liền và trên biển.
8. CẤU TRÚC CỦA ĐỀ TÀI
Ngoài phần mở đầu, kết luận, nội dung của đề tài được trình bày trong 3
chương: Chương 1. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Chương 2. Điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên và cảnh quan thành phố
Móng Cái.
Chương 3. Phân tích, đánh giá cảnh quan và điều kiện kinh tế - xã hội - môi trường
cho hoạch định không gian phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường TP. Móng Cái

19


CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CÓ LIÊN QUAN
Nhằm xác lập cơ sở lý luận, nội dung và phương pháp nghiên cứu của luận án,
các công trình nghiên cứu khoa học đã công bố được phân tích, đánh giá theo 3 nhóm
vấn đề chính sau:

cơ sở tổng hợp và phân tích các công trình nghiên cứu đã công bố của các nhà khoa
học Nga, Đức, Ba Lan và các nước Tây Âu, Bắc Mỹ, cho thấy:
- Các nhà khoa học Nga và các nước xã hội chủ nghĩa trước đây, nghiên cứu
cảnh quan theo hướng khoa học địa lý tự nhiên và là cơ sở cho các công trình
phân vùng địa lý tự nhiên phục vụ thực tiễn sản xuất nhằm đáp ứng cho công
cuộc quy hoạch phát triển nền kinh tế kế hoạch hóa Xô Viết, đặc biệt là sản xuất nông
– lâm nghiệp.
Điều này, được thể hiện trong các công trình nghiên cứu đã công bố, trình bày về
cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu thông qua các nghiên cứu thực địa tại các
vùng cụ thể và được khái quát hóa thành cơ sở học thuyết cảnh quan của các nhà
khoa học,

như: V.V.

Docutraev (1846-1903), L.S.

Becgơ

(1876-1950), A.G.

Ixatrenko (1969), X.V. Kalexnik (1973),…
Theo các tác giả, nghiên cứu cảnh quan với lợi thế tiếp cận hệ thống thông qua
đặc điểm các điều kiện tự nhiên và đánh giá tổng hợp lãnh thổ cho các mục đích khác
nhau để sử dụng có hiệu quả nhất, đặc biệt là mối quan hệ bên trong giữa các thành
phần và các địa tổng thể cấp dưới, cho phép dự báo được sự biến động của các
địa tổng thể tự nhiên, nhất là để bảo vệ sự ổn định của chúng trước những hoạt động
tiêu cực của con người.
Quan niệm về cảnh quan: Trong cảnh quan học, quan niệm về cảnh quan được
chia theo các cách sau:
+ Quan niệm cảnh quan như phong cảnh: Vào đầu thế kỷ XIX, tại hầu hết các