ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HUẾ

ĐINH THỊ KIM XUÂN

HỆ THỐNG BÀI TẬP DẠY HỌC ĐỌC HIỂU
CÁC VĂN BẢN SỬ THI TRONG CHƢƠNG
TRÌNH NGỮ VĂN
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Demo Version - Select.Pdf SDK

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC
THEO ĐỊNH HƢỚNG NGHIÊN CỨU

HUẾ, NĂM 2018


ĐẠI HỌC HUẾ
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HUẾ

ĐINH THỊ KIM XUÂN

HỆ THỐNG BÀI TẬP DẠY HỌC ĐỌC HIỂU
CÁC VĂN BẢN SỬ THI TRONG CHƢƠNG
TRÌNH NGỮ VĂN
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
Demo Version - Select.Pdf SDK

Chuyên ngành: Lí luận và Phƣơng pháp dạy học Văn- Tiếng Việt
MÃ SỐ: 8140111


trường ĐHSP Huế - nơi tác giả học tập và nghiên cứu; Ban giám hiệu trường THPT
Thuận An - nơi tác giả đang công tác; Ban giám hiệu và giáo viên các trường THPT nơi tác giả tiến hành thăm dò ý kiến và tổ chức thực nghiệm.
Xin dành những lời cuối cùng để cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, đồng nghiệp
đã luôn quan tâm, giúp đỡ, động viên để tôi hoàn thành luận văn này.

Huế, tháng 10 năm 2018

Demo Version - Select.Pdf SDK Tác giả
Đinh Thị Kim Xuân


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU ............................................................................................................ 1
1. Lí do chọn đề tài ....................................................................................................... 1
2. Lịch sử vấn đề .......................................................................................................... 4
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ......................................................................... 10
3.1 Mục đích ........................................................................................................... 10
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu........................................................................................ 10
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu .......................................................................... 10
4.1. Đối tƣợng ......................................................................................................... 10
4.2 Phạm vi nghiên cứu .......................................................................................... 10
5. Phƣơng pháp nghiên cứu........................................................................................ 11
6. Giả thuyết khoa học ............................................................................................... 11
7. Cấu trúc của luận văn ............................................................................................. 12
PHẦN NỘI DUNG ...................................................................................................... 13
Chƣơng 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI ................... 13
1.1 Cơ sở lí luận ......................................................................................................... 13

Demo Version - Select.Pdf SDK


2.1.3 Hệ thống bài tập phải phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học đọc
hiểu.......................................................................................................................... 38
2.1.4 Hệ thống bài tập phải mang tính tích hợp trong dạy học đọc hiểu. ............... 39

Demo
Select.Pdf
2.1.5 Hệ thống
bài Version
tập phải đa- dạng,
đáp ứngSDK
việc rèn luyện, kiểm tra đánh giá học
sinh và điều chỉnh hoạt động dạy học ..................................................................... 41
2.2 Quy trình thiết kế bài tập trong dạy - học đọc hiểu văn bản sử thi ...................... 42
2.2.1 Xác định nội dung của một hợp phần kiến thức môn học ............................. 43
2.2.2 Xác định các tiêu chí kiến thức, kĩ năng, năng lực cần đạt ........................... 47
2.2.3 Lập bảng mô tả các mức độ đánh giá năng lực ............................................. 48
2.2.4 Lập ma trận sử dụng các loại bài tập ............................................................. 49
2.2.5 Soạn thảo bài tập ............................................................................................ 50
2.3 Hệ thống bài tập dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi ......................................... 50
2.3.1 Hình thức của bài tập ..................................................................................... 50
2.3.2 Cấu trúc của bài tập ....................................................................................... 51
2.3.3 Hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi ......................... 53
2.3.3.1 Bài tập dùng để dạy bài mới ....................................................................... 53
2.3.3.2 Bài tập dùng để luyện tập, củng cố, mở rộng ............................................. 54
2.4 Một số lƣu ý khi sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu các văn bản sử


thi................................................................................................................................ 55
2.4.1 Quy trình hƣớng dẫn giải bài tập trong dạy - học đọc hiểu văn bản sử thi ... 55
CÁC BƢỚC THỰC HIỆN......................................................................................... 55

3.3.3 Tổ chức kiểm tra đánh giá, thăm dò .............................................................. 81
3.3.3.1 Về kiểm tra, đánh giá .............................................................................. 81
3.3.3.2 Về khâu thăm dò...................................................................................... 83
3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm ............................................................................. 83
3.4.1 Tiêu chuẩn đánh giá ....................................................................................... 83
3.4.1.1 Đánh giá về mặt định tính ....................................................................... 84


3.4.1.2 Đánh giá về mặt định lƣợng .................................................................... 84
3.4.2. Kết quả thực nghiệm ..................................................................................... 85
3.4.2.1. Về mặt định tính ..................................................................................... 85
3.4.2.2. Về mặt định lƣợng .................................................................................. 86
3.4.2.3. Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm của giáo viên ......................... 86
3.4.2.4. Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm của học sinh .......................... 88
3.5. Kết luận thực nghiệm .......................................................................................... 88
PHẦN KẾT LUẬN ...................................................................................................... 90
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................................... 93

Demo Version - Select.Pdf SDK


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Viết tắt

Viết đầy đủ

GV

Giáo viên

Giáo dục phổ thông ở nƣớc ta đang chuyển từ chƣơng trình định hƣớng nội dung
sang tiếp cận năng lực của ngƣời học; nghĩa là đang quan tâm đến việc học sinh học
đƣợc cái gì và làm nhƣ thế nào qua việc học. Để đạt đƣợc mục đích này, nhất định
phải thực hiện thành công việc chuyển từ phƣơng pháp dạy học nặng về truyền thụ
kiến thức sang dạy cách học, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành
năng lực và phẩm chất. Đồng thời nhà trƣờng phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo
dục từ nặng về kiểm tra kiến thức, trí nhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng
kiến thức giải quyết vấn đề, chú trọng chất lƣợng của hoạt động dạy học. Đây là
nguyên tắc cần thiết khi chúng ta xây dựng một nền giáo dục chất lƣợng cao đáp ứng
đƣợc nhu cầu của xã hội. Việc chuyển từ dạy học và kiểm tra đánh giá theo hƣớng chú
trọng phát triển năng lực của ngƣời học là một hƣớng đi phù hợp với chủ trƣơng,
đƣờng lối của Đảng và Nhà nƣớc về giáo dục và đào tạo trong tình hình mới.
Theo tinh thần ấy, tất cả các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà trƣờng trung
học phổ thông cần đổi mới nhằm đáp ứng xu thế của thời đại, đồng thời phải phù hợp

SDK
với bộ môn vớiDemo
nguyênVersion
lí dạy học -" Select.Pdf
đổi mới phƣơng
pháp dạy học và đánh giá kết quả
học tập, rèn luyện theo hƣớng phát huy tính tích cực tự giác chủ động, sáng tạo và
năng lực của ngƣời học".
Hiện nay, các nhà giáo dục đã xác lập những năng lực chung cần thiết phải hình
thành và phát triển cho học sinh. Mỗi môn học đều phải đóng góp vào việc hình thành
và phát triển các phẩm chất chủ yếu và năng lực chung nêu trên. Trong các năng lực
chung ấy, mỗi môn học có vai trò và vị trí khác nhau. Ngoài việc hình thành và phát
triển các năng lực chung, môn Ngữ văn có vai trò và vị trí quan trọng nhất trong việc
hình thành và phát triển năng lực giao tiếp; năng lực ngôn ngữ và năng lực thẩm mĩ.
Để hình thành và phát triển năng lực này, trong dạy học, chúng ta phải chấp nhận

thao tác- tƣ
duy, đặc biệtSDK
là thao tác phân tích, tổng hợp, khái
quát hoá, trừu tƣợng hoá, vận dụng các kiến thức đó vào việc tự đọc các văn bản khác.
Điều đó, đòi hỏi mỗi giáo viên, khi đứng lớp, không những phải nắm vững kiến
thức mà còn phải định hƣớng, thiết kế, hƣớng dẫn học sinh có khả năng tự học, tự
chiếm lĩnh các văn bản văn chƣơng. Việc giúp cho học sinh, giúp cho ngƣời học có
một sự thay đổi, chuyển hoá từ bên trong hoạt động học tập thành một hoạt động- kĩ
năng tự học, tự tìm hiểu, sáng tạo thông qua sự hƣớng dẫn và tổ chức của giáo viên là
một việc làm cần thiết.
Chƣơng trình Ngữ văn ở cấp trung học phổ thông hiện nay đƣợc thiết kế, xây
dựng với một hệ thống văn bản phong phú, đa dạng về loại thể từ cổ chí kim, từ Châu
Á đến Châu Âu. Hệ thống ấy đã giúp mở ra thế giới với đời sống tinh thần phong phú
của các dân tộc.
Đến với văn học dân gian là đến với bầu sữa đã nuôi dƣỡng và góp phần không
nhỏ cho sự ra đời và lớn lên của các nền văn học. Trong kho tàng văn học dân gian, sử
thi là một loại hình nghệ thuật đặc biệt, tổng hợp. Ta có thể bắt gặp nhiều thể loại nhƣ:
2


truyện, thơ… nhiều hình thức thể hiện nhƣ: kể, ngâm, diễn xƣớng. Chính sự độc đáo,
đặc sắc và đặc biệt đó mà việc tìm hiểu, giảng dạy các văn bản sử thi đòi hỏi những nét
đặc thù riêng. Đã vậy, sử thi đƣợc giảng dạy tập trung ở chƣơng trình lớp 10. Học
sinh lớp 10 là học sinh thuộc lứa tuổi chƣa ổn định tâm lý; mọi sự trƣởng thành còn ở
phía trƣớc nên việc giảng dạy các em cũng có những yêu cầu riêng, cần coi trọng.
Qua thực tế nhiều năm giảng dạy ở trƣờng trung học phổ thông cũng nhƣ tham
khảo ý kiến của đồng nghiệp, có thể nhận thấy nhiều giáo viên không thích dạy phần
văn học dân gian, cũng nhƣ dạy các văn bản sử thi; đặc biệt không chú ý đúng mức
việc xây dựng hệ thống bài tập nhằm khích thích, tạo hứng thú đối với các giờ dạy đọc
hiểu các văn bản sử thi; đồng thời giúp hình thành các năng lực cần thiết để khám phá



lí do trên, nay tôi mạnh dạn chọn đề tài:" Hệ thống bài tập dạy học đọc hiểu các văn
bản sử thi trong chương trình ngữ văn trung học phổ thông "để nghiên cứu.
2. Lịch sử vấn đề
Vấn đề phƣơng pháp luận trong dạy học Ngữ văn có những thay đổi khá nhiều
trong việc tìm ra nhiều phƣơng pháp dạy học tích cực nhằm hƣớng hoạt động dạy học
Ngữ văn đi đúng bản chất và phù hợp với nền giáo dục hiện đại. Trong đó, có nhiều
quan điểm, ý kiến nhấn mạnh vai trò của chủ thể tiếp nhận, khả năng nhận thức của
ngƣời học trong dạy học đọc hiểu. Có thể nhận thấy, việc xây dựng đƣợc một hệ thống
bài tập trong quá trình dạy học là một yêu cầu quan trọng. Bởi lẽ, thông qua hệ thống
bài tập, giáo viên có thể tổ chức hƣớng dẫn học sinh tìm hiểu, khám phá tác phẩm văn
chƣơng; cũng thông qua hệ thống bài tập học sinh có thể phát huy vai trò chủ thể tiếp
nhận, là ngƣời đọc sáng tạo. Do vậy, nhiều nhà nghiên cứu cũng đã quan tâm, đề cập
đến hệ thống bài tập trong dạy học Ngữ văn.
Những năm 70 của thế kỉ trƣớc, ở Liên Xô đã xuất hiện cuốn Phương pháp luận
dạy học văn do Giáo sƣ-tiến sĩ Z.la.Rez chủ biên (do Phan Thiều dịch) đã đề xuất
những phƣơng pháp giảng dạy văn học. Giáo trình đã đặt ra nhiều vấn đề. Giáo sƣ đã

Version
khẳng định gợiDemo
tìm là một
phƣơng- Select.Pdf
pháp dạy học SDK
tích cực, đặc biệt là nhấn mạnh tầm
quan trọng của câu hỏi và bài tập “Phương pháp này được thực hiện chủ yếu bằng đàm
thoại gợi tìm. Nhưng khi học sinh đã có kỹ năng cần thiết thì đàm thoại có thể thay thế
bằngcác bài tập độc lập bằng các câu hỏi hay bài ra của thầy.”48, tr 46.
Đến năm 1978, tác giả V. A. Nhikonxki viết Phương pháp giảng dạy học văn ở
trường phổ thông đã chỉ ra những biện pháp, thủ thuật cụ thể trong quá trình giảng dạy

Version
- Select.Pdf
SDK
vấn đề giảng dạy
tác phẩm
văn học
theo loại thể với
ba thể loại văn học: tự sự, trữ tình
và kịch. Đặc biệt, Trần Thanh Đạm đã khẳng định: "Loại thể văn học là một thành
phần quan trọng của hình thức nghệ thuật tác phẩm. Giảng dạy tác phẩm văn học theo
loại thể chính là một phương diện lớn của việc giảng dạy tác phẩm văn học trong sự
thống nhất giữa hình thức với nội dung, một sự giảng dạy đi đúng với quy luật và bản
chất của văn học, đồng thời đảm bảo hiệu quả giáo dục cao nhất". 16, tr 44.
Có thể thấy, từ năm 2000 đến nay, đã có nhiều bài viết về vấn đề đọc hiểu ở nhà
trƣờng phổ thông với sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu nhƣ: Trần Đình Sử,
Nguyễn Thanh Hùng, Lê Phƣơng Nga, Đỗ Ngọc Thống, Hoàng Hòa Bình, Nguyễn Thị
Hạnh, Nguyễn Trọng Hoàn, Phạm Thị Thu Hƣơng, Phạm Thị Thu Hiền và nhiều tác
giả khác. Các bài nghiên cứu đã khai thác vấn đề hƣớng dẫn học sinh đọc hiểu văn bản
trong nhà trƣờng phổ thông cũng nhƣ gợi mở những định hƣớng, đổi mới phƣơng pháp
dạy học Ngữ văn trong nhà trƣờng.
Trong tạp chí văn nghệ số 31(8/2003), với bài viết Đọc hiểu văn bản- một khâu
đột phá trong nội dung và phương pháp dạy học văn hiện nay [39], GS. TS Trần Đình
5


Sử đã nhấn mạnh "Dạy văn là dạy cho học sinh năng lực tự học, kĩ năng đọc để học
sinh có thể đọc hiểu bất kì văn bản nào cùng loại". Và ông cũng đã khẳng định " Bản
chất môn văn là môn dạy học đọc văn vừa thể hiện cách hiểu bản chất văn chương,
vừa hiểu đúng thực chất việc dạy văn là dạy năng lực, phát triển năng lực chủ thể học
sinh"

thoại, đối thoại với tác giả, với cách hiểu của người đọc trước, với “tiền lí giải” – tri
thức, cách hiểu tích luỹ từ ban đầu của chính người đọc nữa. Đọc là quá trình liên hệ
với các văn bản có trước trong mối liên hệ liên văn bản rất rộng lớn và sâu sắc. Đọc

Demo
Select.Pdf
là quá trình liên
hệ vớiVersion
ngữ cảnh-của
văn bản –SDK
sáng tác của nhà văn, bối cảnh lịch
sử, xã hội” ) [38] Cũng trong bài viết Từ giảng văn qua phân tích tác phẩm đến dạy
học đọc hiểu văn bản văn học,( 03/09/2013 Trần Đình Sử-Word Press.com) [38] Trần
Đình Sử còn tạm chia ra một số cách hiểu khái niệm đọc hiểu: “Về khái niệm đọc văn
bản văn học nhìn chung có thể xác định với sáu nội dung như sau: – Đọc là hoạt động
tâm lí nhằm giải mã văn bản. Một là chuyển văn bản kí hiệu văn tự thành văn bản
bằng ngôn ngữ tương ứng với văn bản chữ viết. Hai là giải mã văn bản để tìm ý nghĩa.
– Đọc là hoạt động tìm nghĩa, và vì ý nghĩa là cái không hiển thị rõ ràng nên đọc là
hoạt động cảm thụ kết hợp với tư duy nhằm kiến tạo ý nghĩa. – Đã có vai trò của cảm
thụ và tư duy thì đọc là hoạt động mang tính cá thể hoá cao độ, gắn với trình độ, cá
tính, trí tuệ của người đọc. Đọc hiểu là tự hiểu. Không ai hiểu hộ được cho ai. – Sự
kiến tạo ý nghĩa xác định đọc là hoạt động sáng tạo. – Hoạt động tìm nghĩa là quá
trình đối thoại với tác giả và cộng đồng lí giải – tính liên chủ thể, tính hợp tác. – Hoạt
động chiếm lĩnh văn bản tất yếu phải xử lí mối liên hệ giữa văn bản đang đọc với
trường văn bản xung quanh – tính liên văn bản, hoạt động liên kết văn hoá”
8


Nhƣ vậy, vấn đề đọc hiểu đã đƣợc khẳng định từ vai trò, vị trí, mục đích, phƣơng
pháp dạy học và đều nhất trí là một hƣớng đi phù hợp nhằm nâng cao năng lực tự học


9


học sinh đọc hiểu tác phẩm tự sự ở trường trung học phổ thông của Nguyễn Phúc
Hiền.
Trên cơ sở những thành tựu nghiên cứu hƣớng tiếp cận, dạy học đọc hiểu văn bản
đã đạt đƣợc;đồng thời tiếp tục nghiên cứu, đi sâu tìm hiểu hệ thống câu hỏi, bài tập
nhằm đáp ứng hƣớng dạy hoc theo tinh thần giáo dục mới, tôi chọn đề tài :" Hệ thống
bài tập dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi trong chương trình ngữ văn trung học
phổ thông " nhằm góp phần đổi mới phƣơng pháp dạy học và nâng cao chất lƣợng,
hiệu quả đọc văn của học sinh ở trƣờng trung học phổ thông.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1 Mục đích
Luận văn đặt vấn đề tìm hiểu tình hình dạy học đọc hiểu văn bản sử thi, việc sử
dụng hệ thống bài tập dạy học các văn bản sử thi trong nhà trƣờng trung học phổ
thông. Trên cơ sở lí luận và thực tiễn, ngƣời viết mong muốn đề xuất việc xây dựng và
sử dụng hệ thống bài tập dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi nhằm cải thiện chất
lƣợng dạy học nâng cao năng lực tiếp nhận của học sinh và đổi mới kiểm tra đánh giá
cũng nhƣ đổi mới phƣơng pháp dạy học Ngữ văn hiện nay.

Version
3.2 NhiệmDemo
vụ nghiên
cứu - Select.Pdf SDK
Nghiên cứu các công trình lí thuyết về dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi, cách
xây dựng hệ thống bài tập nhằm xây dựng cơ sở lí luận cho đề tài.
Khảo sát, điều tra thực tiễn dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi trong chƣơng
trình trung học phổ thông. Từ đó, đánh giá và rút ra kết luận sƣ phạm cần thiết làm cơ
sở để đề ra cách tổ chức dạy học đọc hiểu các văn bản sử.

Version
- Select.Pdf
SDK
dạy học đọc hiểu
văn bản
sử thi trong
chƣơng trình
Trung học phổ thông và thực trạng
sử dụng hệ thống bài tập trong dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi.
Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm: (gồm thực nghiệm thăm dò và thực nghiệm
kiểm tra): Dùng để ứng dụng và tiến hành thực nghiệm dƣới hình thức lên lớp một số
tiết để kiểm chứng và bƣớc đầu đánh giá tính khả thi và hiệu quả của việc tổ chức cho
học sinh nhận thức trong giờ dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi và việc sử dụng hệ
thống bài tập trong giờ dạy học đọc hiểu các văn bản sử thi.
Phƣơng pháp thống kê: Dùng để xử lý số liệu điều tra, thực nghiệm, phân tích
đánh giá kết quả thực nghiệm.
Bên cạnh đó, chúng tôi còn sử dụng kết hợp các phƣơng pháp khác nhƣ so sánh,
mô hình hóa…
6. Giả thuyết khoa học
Trên cơ sở nghiên cứu về đặc điểm thể loại và phƣơng pháp dạy học đọc hiểu,
nếu bám sát đặc trƣng thể loại trong quá trình dạy học đọc hiểu và đề xuất đƣợc hệ

11


thống bài tập phù hợp thì sẽ nâng cao đƣợc chất lƣợng dạy học các văn bản sử thi ở
môn Ngữ văn trong chƣơng trình trung học phổ thông.
7. Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo thì nội dung của luận
văn đƣợc triển khai thành ba chƣơng