HỌC VIỆN NÔNG NGHIỆP VIỆT NAM

NGUYỄN THANH PHƯƠNG

PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT MẬN
TRÊN ĐỊA BÀN HUYỆN BẮC HÀ, TỈNH LÀO CAI
Chuyên ngành:

Kinh tế nông nghiệp

Mã số:

60.62.01.15

Người hướng dẫn khoa học:

PGS. TS. Phạm Văn Hùng

NHÀ XUẤT BẢN ĐẠI HỌC NÔNG NGHIỆP - 2016


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả nghiên
cứu được trình bày trong luận văn là trung thực, khách quan và chưa từng dùng để bảo
vệ lấy bất kỳ học vị nào.
Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cám
ơn, các thông tin trích dẫn trong luận văn này đều được chỉ rõ nguồn gốc.
Hà Nội, ngày

tháng


Hà Nội, ngày

tháng

năm 2016

Tác giả luận văn

Nguyễn Thanh Phương

3


MỤC LỤC
Lời cam đoan .................................................................................................................... ii
Lời cảm ơn .......................................................................................................................
iii Mục lục ...........................................................................................................................
iii

Danh

mục

chữ

viết

tắt

...................................................................................................... vi Danh mục bảng


1.4.1.

Đối tượng nghiên cứu ......................................................................................... 3

1.4.2.

Phạm vi nghiên cứu ............................................................................................ 4

1.4.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................... 3

1.5.

Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn............................ 4

Phần 2. Cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sản xuất mận ................................ 5
2.1.
5

Cơ sở lý luận .......................................................................................................

2.1.1.

Các khái niệm cơ bản ......................................................................................... 5

2.1.2.
7


5


3.1.

Đặc điểm địa bàn nghiên cứu ........................................................................... 24

3.1.1.

Điều kiện tự nhiên ............................................................................................ 24

3.1.2.

Điều kiện kinh tế - xã hội ................................................................................. 26

3.1.3.

Đánh giá chung về địa bàn nghiên cứu............................................................. 26

3.2.

Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 28

3.2.1.

Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu, thông tin .............................................. 28

3.2.2.

Phương pháp xử lý và phân tích số liệu, thông tin ........................................... 30

4.2.3.

Tăng năng suất và chất lượng mận. .................................................................. 49

4.2.4.

Hiệu quả sản xuất mận...................................................................................... 50

4.3.

Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển sản xuất mận trên địa bàn huyện
Bắc Hà, tỉnh Lào Cai. ....................................................................................... 63

4.3.1.

Nhóm yếu tố điều kiện tự nhiên ....................................................................... 63

4.3.2.

Nhóm yếu tố kinh tế - xã hội ............................................................................ 64

4.3.3.

Các biện pháp kỹ thuật canh tác ....................................................................... 67

4.3.4.

Đánh giá chung về phát triển sản xuất mận huyện Bắc Hà .............................. 69

4.4.


HTX

Hợp tác xã

KHCN
KHKT

Khoa học công nghệ
Khoa học kỹ thuật

NN&PTNT

Nông nghiệp và phát triển nông thôn

NSNN

Ngân sách nhà nước

PTSX

Phát triển sản xuất

QLDA

Quản lý dự án

QML

Quy mô lớn Trđ


vii


DANH MỤC ĐỒ THỊ, SƠ ĐỒ
Hình 4.1. Biến động diện tích mận tại các xã, thị trấn.................................................... 42
Hình 4.2. Biểu đồ về giá trị ngày công sản xuất các giống mận..................................... 56
Hình 4.3. Chuỗi cung ứng mận tại Bắc Hà ..................................................................... 58

8


DANH MỤC HỘP
Hộp 4.1. Ý kiến người trồng về thị trường ..................................................................... 70
Hộp 4.2. Ý kiến người trồng về mở rộng diện tích......................................................... 71
Hộp 4.3. Ý kiến của lãnh đạo huyện về cơ hội phát triển mận ....................................... 71

9


TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
Tên tác giả: Nguyễn Thanh Phương
Tên luận văn: “Phát triển sản xuất mận trên địa bàn huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai”
Ngành: Kinh tế nông nghệp

Mã số: 60.62.01.15

Cơ sở đào tạo: Học Viện Nông nghiệp Việt Nam
Đề tài với mục tiêu đánh giá tình hình phát triển và các yếu tố ảnh hưởng tới
phát triển sản xuất mận trên địa bàn huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai, từ đó đề xuất các


được hình thành, đặc biệt trong việc hình thành thị trường và kênh phân phối tiêu thụ
mận quả.
- Áp dụng các biện pháp kỹ thuật: Những năm gần đây, việc cơ giới hóa trong sản
xuất mận chưa có, do điều kiện địa bàn khó áp dụng. Các tiến bộ khoa học kỹ thuật
được chuyển giao và người dân áp dụng liên quan đến biện pháp bón phân và đốn cải
tạo mận.
- Kết quả và hiệu quả sản xuất mận: Người dân canh tác theo hình thức hộ gia
đình, giá trị sản xuất thu được trên 1 ha trồng mận dao động từ 28,22 triệu đồng đến
35,82 triệu đồng. Giá trị tăng thêm (VA) trên 1 ha mận dao động từ 10,44triệu đồng đến
12,83 triệu đồng, trong đó mận Tam Hoa và mận Tả Van cho giá trị tăng thêm lớn nhất.
Giá trị ngày công tính theo tổng giá trị sản xuất đạt cao nhất ở cây mận Tam Hoa, thấp
nhất ở cây mận Tả Hoàng Ly. Giá trị ngày công tính theo thu nhập hỗn hợp đạt cao
nhất ở cây mận Tả Van và thấp nhất ở cây mận Tả Hoàng Ly.
- Tiêu thụ sản phẩm: Hầu hết các hộ bán mận tại nhà, người mua là người mua
buôn, giá cả do người mua đưa ra và có sự thỏa thuận,. Tuy nhiên, sự thỏa thuận này dễ
bị phá vỡ bởi người mua và các chủ hộ ít có sự chủ động trong giá cả. Các hộ thường
tham khảo giá mận qua các kênh: chợ, người dân khác chứ ít có sự cập nhật từ các
phương tiện thông tin đại chúng.
* Định hướng và giải pháp phát triển sản xuất mận tại Bắc Hà.
Căn cứ trên cơ sở các định hướng của tỉnh Lào Cai, huyện Bắc Hà về phát triển
sản xuất mận, đề tài đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao chuỗi giá trị ngành hàng mận
tại Bắc Hà. Các giải pháp tập trung vào các vấn đề:
- Giải pháp về khoa học công nghệ;
- Giải pháp về vốn, trong đó tạo điều kiện vay vốn cho các hộ có nhu cầu mở rộng
diện tích cải tạo đất và thâm canh cho cây mận;
- Giải pháp về thị trường: Tập trung vào các kênh phân phối và bán hàng ủy thác.
- Giải pháp về cơ chế chính sách, trong đó ưu tiên các chính sách về hỗ trợ giống,
vật tư và đẩy mạnh chuyển đổi cơ cấu cây trồng
- Giải pháp về phía hộ sản xuất nhằm mục đích nâng cao trình độ sản xuất, tăng

- Scales of Production: Households producing plum in Bac Ha district increased
as plum trees are registered certification marks. Therefore, the production methods of
the households are gradually changed. Based on the characteristics of the land, local
people converted from the form of inefficient farming to grow plums. Plum area and the
scale of production tends to increase. According to statistical data, plum areas continued
to increase continuously in three recent years and reached 65.9 hectare in 2015;. In
particular, plum areas in Ta Chai fluctuated insignificantly and plum areas in Na Hoi
increased rapidly and reached 90.55 hectare in 2015. However, there are minor changes
in the scale of production. High level of production and production conditions are main
factors affecting the plum areas such as towns in Bac Ha district.
- Developing width: There were many disadvantages such as the productivity of
plum depended mainly on weather conditions and the slow transformation of inefficient
plants to grow plums.

xii


- Developing depth: Although there were horizontal linkages between
households, form of horizontal linkages were weak and not mandatory. Besides, vertical
linkages were not formed, especially the form of the market and the distribution
channels .
- Applying technical measures: In recent years, the mechanization in plum
production were not applied because of difficult geographical conditions. The
improvement and transformation of technical progress were applied in plum areas
- Results and productive efficiency: local people produced mainly in the form of
household, the production value per 1 hectare ranged from 28.22 million to 35.82
million. Value-added per 1 hectare of plums ranged from 10.44 million VND to 12.83
million VND. The value-added in Tam Hoa and Ta Van per 1 hectare is highest. The
highest total production value is in Tam Hoa, whereas the lowest total production value
is in Ta Hoang Ly.

nghiên cứu và phát triển sản xuất mận. Chính phủ Australia đã tài trợ cho Việt
Nam 1,4 triệu USD nhằm thực hiện Dự án cải thiện thu nhập cho các nông hộ
nhỏ tại vùng cao Tây bắc Việt Nam thông qua tăng cường tính cạnh tranh và tiếp
cận thị trường quả ôn đới và bán ôn đới ở khu vực. Dự án tài trợ cho 3 tỉnh Sơn
La, Lai Châu, Lào Cai trong 4 năm (2014 - 2018) (Nguyễn Hạnh, 2014). Tuy
nhiên, kết quả sản xuất vẫn chưa đáp ứng được với những tiềm năng hiện có.
Việc sản xuất mận vẫn còn nhiều khó khăn, trở ngại. Trong đó, khả năng tiếp
nhận kỹ thuật về giống mới, kỹ thuật canh tác mới của bà con dân tộc vùng cao
vẫn còn hạn chế. Mặt khác, sản xuất mận ở các vùng cao của chúng ta chưa tiếp
cận được với thị trường, dẫn đến sản phẩm sản xuất ra chưa mang lại giá trị cao.
Tại Bắc Hà - Lào Cai, mận là một cây có vị trí rất quan trọng sản xuất nông
nghiệp. Công tác phát triển sản xuất mận đã và đang được các cơ quan ban ngành
quan tâm và thực hiện. Tuy nhiên, diện tích mận hiện chỉ còn hơn 500 ha, bằng
1/3 so với năm 2000 (thời kỳ trồng đại trà). Nguyên nhân do phần lớn cây mận
đã nhiều năm tuổi, đồng thời người dân phát triển cây mận theo hướng tự phát,
chỉ chú trọng mở rộng diện tích trồng và đợi ngày thu hoạch, không quy hoạch
thiết kế, không hoặc chăm sóc vườn quả kém, không đốn tỉa để cây ra hoa đậu
quả trên cành già cỗi, không phòng trừ sâu bệnh…. Kết quả là các vườn quả
nhanh già cỗi, năng suất và chất lượng quả giảm mạnh, làm mất đi sức hấp dẫn
đối với người tiêu dùng. Chưa bố trí sản xuất theo cơ cấu mùa vụ thu hoạch cho
một vùng sản xuất, chưa có khuyến cáo về thời điểm thu hoạch thích hợp. Đồng
thời cơ sơ vật chất dịch vụ kỹ thuật và hỗ trợ sản xuất, công nghệ bảo quản chế
biến sau khi thu hoạch và tiêu thụ sản phẩm còn yếu, việc áp dụng các tiến bộ
khoa học kỹ thuật vào sản xuất còn gặp nhiều khó khăn do trình độ dân trí của

1


người dân thấp và điều kiện kinh tế nghèo, khả năng tự đầu tư phát triển sản xuất
của người dân là rất hạn chế. Thêm vào đó, do thời tiết những năm gần đây bất

mận trên địa bàn huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai, từ đó đề xuất các giải pháp phát
triển sản xuất mận cho địa bàn nghiên cứu trong thời gian tới.

2


1.2.2. Mục tiêu cụ thể
- Góp phần hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển sản xuất
mận;
- Đánh giá thực trạng phát triển sản xuất mận trên địa bàn huyện Bắc Hà,
tỉnh Lào Cai;
- Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển sản xuất mận trên địa bàn
huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai;
- Đề xuất hệ thống các giải pháp phát triển sản xuất mận cho địa bàn huyện
Bắc Hà, tỉnh Lào Cai trong thời gian tới.
1.3. CÂU HỎI NGHIÊN CỨU
- Phát triển sản xuất mận có ý nghĩa như thế nào đối với đời sống kinh tế
hộ, kinh tế - xã hội của địa phương và môi trường?
Thực trạng phát triển sản xuất mận trên địa bàn huyện Bắc Hà đang diễn ra
như thế nào?
- Tình hình phát triển mận trên địa bàn huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai trong
những năm qua như thế nào? Các nhân tố ảnh hưởng tới phát triển sản xuất mận
tại đây?
- Những cơ hội và thách thức nào cho việc phát triển sản xuất mận của nông
hộ trên địa bàn huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai?
- Các giải pháp chủ yếu cho việc phát triển sản xuất mận trên địa bàn huyện
huyện Bắc Hà, tỉnh Lào Cai?
1.4. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
1.4.1. Đối tượng nghiên cứu
* Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động sản xuất và phát triển sản xuất mận tại

cứu liên quan đến phát triển sản xuất mận tại Bắc Hà.
- Đề xuất và kiến nghị một số giải pháp nhằm thúc đẩy quá trình phát
triển sản xuất mận tại Bắc Hà, Lào Cai trên cơ sở phát triển bền vững, nâng
cao hiệu quả sản xuất cho người trồng mận tại địa phương.


PHẦN 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
VỀ PHÁT TRIỂN SẢN XUẤT MẬN
2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN
2.1.1. Các khái niệm cơ bản
* Khái niệm phát triển
Phát triển là một quá trình tiến hóa của mọi xã hội, mọi cộng đồng dân tộc
trong đó các chủ thể lãnh đạo và quản lý, bằng các chiến lược và chính sách thích
hợp với những đặc điểm về lịch sử, chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của xã hội
và cộng đồng dân tộc mình, tạo ra, huy động và quản lý các nguồn lực tự nhiên
và con người nhằm đạt được những thành quả bền vững và được phân phối công
bằng cho các thành viên trong xã hội vì mục đích không ngừng nâng cao chất
lượng cuộc sống của họ. Phát triển là việc nâng cao phúc lợi của nhân dân, nâng
cao các tiêu chuẩn sống, cải thiện giáo dục, y tế cũng như quyền của công dân
(Phạm Văn Khôi, 2007).
Theo tác giả Raaman Weitz (1995) nêu rõ: “Phát triển là một quá trình thay
đổi liên tục làm tăng trưởng mức sống của con người và phân phối công bằng
những thành quả tăng trưởng trong xã hội”.
Ngân hàng thế giới (1992) cho rằng: “Phát triển trước hết là sự tăng trưởng
về kinh tế, nó còn bao gồm cả những thuộc tính quan trọng và liên quan khác,
đặc biệt là sự bình đẳng về cơ hội, sự tự do về chính trị và các quyền tự do của
con người”.
Tuy có nhiều quan niệm khác nhau về phát triển, nhưng các ý kiến đều cho
rằng đó là phạm trù vật chất, phạm trù tinh thần, phạm trù về hệ thống giá trị
trong cuộc sống con người. Mục tiêu chung của phát triển là nâng cao các quyền

cho dù sản xuất theo mục đích nào thì người sản xuất cũng phải trả lời được ba
câu hỏi cơ bản là: Sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thế nào?
(Wikipedia, 2009).
Tóm lại sản xuất là quá trình tác động của con người vào các đối tượng sản
xuất, thông qua các hoạt động để tạo ra các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ phục vụ
đời sống con người (Phạm Văn Dũng, 2005).
* Khái niệm phát triển sản xuất
Phát triển sản xuất (PTSX) là một quá trình sản xuất tăng tiến về quy mô
sản lượng và hoàn thiện về cơ cấu. Trong cơ chế thị trường hiện mậny, các doanh
nghiệp cũng như các tổ chức kinh tế khi tiến hành PTSX phải lựa chọn ba vấn đề
kinh tế cơ bản đó là: Sản xuất cái gì? Sản xuất cho ai? Sản xuất như thế nào?
(Đào Thị Mỹ Dung, 2012).


PTSX cũng được coi là một quá trình tái sản xuất mở rộng, trong đó quy
mô sản xuất sau lớn hơn quy mô sản xuất trước trên cơ sở thị trường chấp nhận.
PTSX có thể diễn ra theo hai xu hướng là phát triển theo chiều rộng và phát
triển theo chiều sâu. Trong đó:
PTSX theo chiều rộng là nhằm tăng sản lượng bằng cách mở rộng diện tích
đất trồng, với cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ PTSX không đổi, sử dụng kỹ thuật
giản đơn. Kết quả PTSX đạt được theo chiều rộng chủ yếu nhờ tăng diện tích và
độ phì nhiêu của đất đai và sự thuận lợi của điều kiện tự nhiên (Đào Thị Mỹ
Dung, 2012).
PTSX theo chiều rộng bao gồm mở rộng diện tích trong cả vùng, có thể bao
gồm việc tăng số hộ dân hoặc tăng quy mô diện tích của mỗi hộ nông dân, hoặc
cả hai.
PTSX theo chiều sâu là giá trị, vốn đầu vào không đổi, áp dụng tiến bộ
khoa học kỹ thuật, công nghệ mới, xây dựng cơ sở hạ tầng phù hợp với điều kiện
sản xuất thực tế. Như vậy PTSX theo chiều sâu là làm tăng khối lượng sản phẩm
và hiệu quả kinh tế sản xuất trên một đơn vị diện tích bằng cách đầu tư thêm

2012).
Mận Hậu là giống có nhu cầu về độ lạnh cao hơn các giống địa phương
khác. Thời gian ra hoa vào tháng 2, thu hoạch tháng 7; quả to từ 25 - 30gr, khi
chín quả vẫn có màu xanh, hàm lượng đường cao, vị ngọt. Nhược điểm khi chín
quả khá nhũn, khó vận chuyển.
Mận Tả hoàng ly được trồng ở một số vùng cao của tình Lào Cai, ra hoa
vào đầu tháng 2, chín đầu tháng 7; năng suất cao, quả màu vàng, to nhưng chất
lượng kém, nhiều vị chát.
Mận Chua là giống mận địa phương, được trồng và mọc nhiều ở vùng cao.
Cây sinh trưởng khá và rất thích nghi với vùng này. Thời gian ra hoa vào tháng 1,
thu hoạch vào tháng 6. Quả có màu đỏ vàng, năng suất thấp, chất lượng kém, có
vị chua, chát và hơi đắng. Người trồng mận thường lấy gốc mận Chua để lai với
mận Tam Hoa.
Mận Tả van còn được gọi là mận đỏ (mận máu), thời gian ra hoa vào tháng
2, chín vào cuối tháng 6 - đầu tháng 7. Quả chín mọng có màu tím đỏ, nước đỏ
tươi và khá chua.
Mận Trái tráng ly quả nhỏ, hơi xanh, đặc biệt ngon nhưng không có nhiều.
* Chọn đất trồng
Nhìn chung các loại đất thuộc Bắc Hà khá thích hợp cho phát triển mận. Đất
trồng mận phải thoát nước, cần có tầng canh tác lớn hơn 70 cm, độ dốc không quá
30%. Trước khi trồng cần thiết lập vườn cây hợp lý. Cầy bừa, làm sạch cỏ trước


khi trồng khoảng một tháng, phân lô, xây dựng hệ thống đường chính, đường phụ
tùy thuộc vào diện tích và địa hình của vườn. Tốt nhất vườn nên bố trí cạnh hoặc
gần nguồn nước, chủ động nước tưới trong điều kiện khô hạn, có rãnh thoát nước
chống úng trong mùa mưa lũ (UBND huyện Bắc Hà, 2014).
Thiết lập vườn quả trên đất dốc cần tạo các luống bậc thang rộng 3 - 5 m
theo đường đồng mức.
* Khoảng cách và mật độ trồng

hoặc trong năm thứ nhất:
- Sau trồng 3 tháng cắt ngọn thân chính ở độ cao 50 cm.
- Trong quá trình sinh trưởng, cắt bỏ những mầm không cần thiết, chỉ để lại
từ 3 - 4 mầm, phân bố đều ở các phía và ở những độ cao khác nhau, những mầm
nãy sẽ phát triên thành những cành khỏe (UBND huyện Bắc Hà, 2014).
* Đốn tạo quả
Chỉ những cành trên 1 năm tuổi cho quả và chỉ cho quả một lần. Do đó cần
tiến hành đốn cành để tạo ra những cành mới cho quả, thay thế những cành trước
không còn khả năng cho quả nữa. Thông thường cần tiến hành đốn làm 2 lần:
- Đốn sau thu hoạch.
- Đốn vào mùa đông.
Loại bỏ một phần quả ngay từ khi chúng bắt đầu lớn (trước thời kỳ hạt
cứng) để những quả giữ lại phát triển tốt, kích thước quả to hơn, chất lượng và
giá bán cao hơn. Việc tỉa quả buộc phải tiến hành bằng tay (UBND huyện Bắc
Hà, 2014).
2.1.3. Nội dung nghiên cứu phát triển sản xuất mận
Phát triển sản xuất (PTSX) là một quá trình lớn lên (tăng lên) về mọi mặt
của quá trình sản xuất trong một thời kì nhất định. Trong đó bao gồm cả sự tăng
lên về quy mô sản lượng và sự tiến bộ về mặt cơ cấu. PTSX mận bao gồm các
nội dung sau đây:
2.1.3.1. Quy mô và hình thức tổ chức sản xuất
* Thay đổi hình thức tổ chức sản xuất
Thay đổi các hình thức tổ chức sản xuất có thể chuyển từ mô hình kinh tế
hộ nhỏ lẻ thành các trang trại có quy mô lớn hơn (QML), sản lượng hàng hóa cao
hơn, hoặc chuyển từ hình thức tổ chức sản xuất tập thể như hợp tác xã, nông
trường quốc doanh sang hộ, trang trại độc lập hoặc giao khoán (Trần Đăng Khoa,
2010).
Thay đổi các hình thức tổ chức sản xuất cũng liên quan tới việc hình
thành/mất đi của các mối liên kết trong sản xuất và tiêu thụ sản phẩm. Thông
thường các đơn vị sản xuất có QML có xu hướng liên kết chặt chẽ với các tác

chiều sâu như trên, song còn liên quan tới bố trí thời vụ (rải vụ), công tác bảo
quản mận, và công tác tiêu thụ sản phẩm (Trần Đăng Khoa, 2010).
Nâng cao hiệu quả kinh tế và thu nhập cho người trồng mận là mục tiêu cốt
yếu và cũng là yếu tố thúc đẩy sản xuất mận. PTSX mận cần mang lại thu nhập
ổn định cho người trồng mận và cao hơn các cây trồng cạnh tranh khác (Đoàn
Thị Như Trang, 2015).
11