VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ LỘC

NGƢỜI BỊ HẠI CHƢA THÀNH NIÊN
TRONG CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT
VIỆT NAM HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2019


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

NGUYỄN THỊ LỘC

NGƢỜI BỊ HẠI CHƢA THÀNH NIÊN
TRONG CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ THEO PHÁP LUẬT
VIỆT NAM HIỆN NAY

Ngành : Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số : 9.38.01.04

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: 1. TS. Phạm Mạnh Hùng

thành niên trong các vụ án hình sự ............................................................................38
Chƣơng 3: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ NGƢỜI BỊ HẠI CHƢA

THÀNH NIÊN TRONG CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ VÀ THỰC TIỄN ÁP
DỤNG .......................................................................................................................61
3.1. Quy định của pháp luật về người bị hại chưa thành niên trong vụ án hình sự ..........61
3.2. Thực tiễn áp dụng pháp luật đối với người bị hại chưa thành niên trong các
vụ án hình sự .............................................................................................................87
Chƣơng 4: CÁC YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM GIẢI QUYẾT
ĐÚNG VỤ ÁN HÌNH SỰ CÓ NGƢỜI BỊ HẠI CHƢA THÀNH NIÊN ..........123
4.1. Các yêu cầu với việc giải quyết vụ án hình sự có người bị hại chưa thành niên ....123
4.2. Các giải pháp nhằm bảo đảm giải quyết đúng vụ án hình sự có người bị hại
chưa thành niên .......................................................................................................125
KẾT LUẬN ............................................................................................................143
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN
ĐẾN LUẬN ÁN .....................................................................................................146
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................147


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Chữ viết tắt

Chữ viết đầy đủ

BLHS

Bộ luật hình sự

BLTTHS


NCTN

người chưa thành niên

NBHCTN

người bị hại chưa thành niên

TAND

Tòa án nhân dân

TANDTC

Tòa án nhân dân tối cao

TP

Thẩm phán

Thông tư 01/2011

Thông tư liên tịch số 01/2011/TTLT-VKSNDTC-

TANDTC-BCA-BTP-BLĐTBXH ngày 12 tháng 7 năm
2011 hướng dẫn thi hành một số quy định của BLTTHS
đối với người chưa thành niên tham gia tố tụng

THTT

Bảng 3.3: Hình phạt áp dụng đối với các tội phạm xâm hại tình dục người
chưa thành niên đã được xét xử giai đoạn 2013 – 2017 ............................105
Bảng 3.4: Hình phạt áp dụng đối với các tội phạm Hiếp dâm trẻ em đã được
xét xử giai đoạn 2013 – 2017.....................................................................106


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu
Quyền con người nói chung và quyền con người trong tư pháp hình sự nói

riêng là một trong những vấn đề được cả cộng đồng nhân loại và mỗi quốc gia quan
tâm nghiên cứu. Ở Việt Nam, Hiến pháp năm 1992 là văn bản luật pháp đầu tiên đề
cập đến thuật ngữ ―Quyền con người‖. Hiến pháp đã mở ra bảo đảm quan trọng
trong hệ thống tư pháp với quy định: ―Công dân có quyền bất khả xâm phạm về
thân thể, được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ, danh dự và nhân phẩm‖
(Điều 71), ―Không ai bị coi là có tội và phải chịu hình phạt khi chưa có bản án kết
tội của Toà án đã có hiệu lực pháp luật‖ (Điều 72) .

Quyền trẻ em là lĩnh vực quyền con người cũng được chính thức đề cập
trong các văn kiện của Đảng và các văn bản pháp luật, pháp quy của Nhà nước.
Điều 40 Hiến pháp 1992 khẳng định: ―Nhà nước, xã hội, gia đình và công dân có
trách nhiệm bảo vệ, chăm sóc bà mẹ và trẻ em...‖ . Năm 1998, trong "Báo cáo thực
hiện Công ước về quyền trẻ em giai đoạn 1993 -1998‖ gửi Ủy ban về quyền trẻ em
của Liên hợp quốc, Chính phủ cũng đã chỉ rõ: ―Công ước về quyền trẻ em là một
trong những điều ước Liên hợp quốc quan trọng về quyền con người mà Việt Nam
đã phê chuẩn. Hiện tại, thực hiện quyền trẻ em là một trong những trọng tâm của
quyền con người ở Việt Nam‖. Tại Đại hội Đảng lần thứ IX năm 2001 , lần đầu tiên
trong các văn kiện của Đảng đã khẳng định về quyền trẻ em : ―...Chính sách chăm
sóc, bảo vệ trẻ em tập trung vào thực hiện quyền trẻ em, tạo điều kiện cho trẻ em
được sống trong môi trường an toàn và lành mạnh, phát triển hài hòa về thế chất, trí

trên cả phương diện tổ chức bộ máy và pháp luật. Trong các chính sách kinh tế, văn
hóa, xã hội chúng ta luôn coi trọng quyền trẻ em. Trong lĩnh vực pháp luật hình sự
và tố tụng hình sự chúng ta cũng luôn đảm bảo các quyền của trẻ em trên phương
diện là kẻ phạm tội, nhưng trường hợp trẻ em là người bị hại trong các vụ án hình
sự lại được ghi nhận rất mờ nhạt.
Sự tham gia của người bị hại chưa thành niên vào quy trình tư pháp hình sự từ
giai đoạn điều tra, truy tố rồi đến xét xử là một tất yếu. Công ước của Liên hợp quốc về
quyền trẻ em đã khẳng định vấn đề trước tiên và quan trọng nhất, cũng như trong các
vấn đề khác liên quan đến trẻ em, nguyên tắc ―lợi ích tốt nhất của trẻ em‖ phải được coi
là trọng tâm trong việc ứng xử với người chưa thành niên là bị hại. Nguyên tắc này có
tầm quan trọng đặc biệt khi xem xét vai trò của trẻ em trong quy trình tư pháp hình sự.

2


Trong trường hợp trẻ em là người bị hại của tội phạm thì lời khai của các em có thể có
ý nghĩa quyết định đối với việc xử lý thủ phạm. Vì vậy để đảm bảo nguyên tắc này có
nghĩa là đôi khi việc truy tố thủ phạm sẽ gặp nhiều khó khăn hơn.
Người bị hại chưa thành niên trong các vụ án hình sự là một chủ thể tham gia
tố tụng đặc biệt, có vị trí, vai trò rất quan trọng được cả pháp luật hình sự và pháp
luật tố tụng hình sự ghi nhận và bảo vệ. Tuy nhiên, trong những năm qu a tình hình
tội phạm xâm hại chưa thành niên có xu hướng ngày càng gia tăng cả về số vụ và
người bị hại, quy mô phạm tội, phương thức thủ đoạn ngày càng tinh vi, liều lĩnh,
tính chất mức độ phạm tội ngày càng nghiêm trọng và phức tạp. Đây cũng là một

trong những vấn đề được các đại biểu Quốc hội đặc biệt quan tâm và ―bức xúc‖
trong các phiên chất vấn của kỳ họp.
Đứng trước yêu cầu đòi hỏi của thực tế và tình hình tội phạm xâm hại người
chưa thành niên đang diễn ra hết sức phức tạp, công tác hoàn thiện pháp luật và
nâng cao năng lực của các cơ quan tiến hành tố tụng nhằm bảo vệ quyền lợi của

- Nghiên cứu, làm rõ những quy định của pháp luật (hình sự và tố tụng hình
sự) Việt Nam về bảo vệ và bảo đảm quyền của người bị hại chưa thành niên. Khảo
sát, đánh giá tình hình tội phạm xâm phạm người chưa thành niên và hoạt động áp
dụng pháp luật đối với loại tội phạm này trong giai đoạn từ năm 2007 đến năm

2017, chỉ ra những hạn chế và nguyên nhân .
- Đưa ra yêu cầu và đề xuất giải pháp bảo đảm giải quyết đúng các vụ án có
người bị hại chưa thành niên.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là những vấn đề lý luận về người bị hại chưa thành

niên trong các vụ án hình sự; quy định của pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình
sự Việt Nam về người bị hại chưa thành niên trong các vụ án hình sự và thực tiễn thi
hành; số liệu liên quan đến Luận án được khảo sát trong phạm vi cả nước từ năm 2007
đến năm 2017 về tình hình khởi tố điều tra, truy tố, xét xử các vụ án xâm hại chưa
thành niên và hoạt động tố tụng trong các vụ án có người bị hại chưa thành niên.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của đề tài là:

- Về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực
tiễn quy định của Bộ luật hình sự, Bộ luật tố tụng hình sự về bảo vệ và bảo đảm
thực hiện quyền đối với người bị hại chưa thành niên là đối tượng tác động trực tiếp
của tội phạm được quy định thành những tội danh cụ thể . Về thực tiễn áp dụng pháp
luật, tác giả tập trung nghiên cứu đến các vụ án có người bị hại chưa thành niên đã

4


được khởi tố, điều tra, truy tố và xét xử theo các tội danh quy định tại Bộ luật hình


niên phải dựa trên các kiến thức của nhân học, tâm lý học và xã hội học. Khi nghiên
cứu cơ chế bảo vệ quyền con người của người bị hại chưa thành niên trong tố tụng
hình sự phải đặt nó trong mối quan hệ liên ngành luật học như luật Hiến pháp, đặc
biệt là luật hình sự và tội phạm học. Cụ thể:

5


- Chương 1: Để hệ thống hóa tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến
nội dung Luận án tác giả đã sử dụng phương pháp tổng hợp, phân tích, thốn g kê.

- Chương 2: Đề cập đến một số vấn đề lý luận chung về người bị hại chưa
thành niên. Phương pháp nghiên cứu là phân tích văn bản, phân tích thuần túy quy
phạm, tổng hợp, đối chiếu văn bản, so sánh liên ngành và nghiên cứu lịch sử. Ngoài
ra, tác giả còn sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, tiếp cận đa ngành và liên
ngành luật học để xây dựng khái niệm người bị hại chưa thành niên.

- Chương 3: Đánh giá thực trạng những quy định của pháp luật Việt Nam
hiện hành và thực tiễn áp dụng pháp luật của các cơ quan tiến hành tố tụng trong
việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người bị hại chưa thành niên trong các vụ
án hình sự ở Việt Nam hiện nay. Các phương pháp nghiên cứu chính được sử dụng
trong chương này sẽ là tổng hợp, phân tích văn bản, thống kê , khảo sát thực tiễn, sử
dụng số liệu thống kê hình sự của các cơ quan quản lý nhằm tìm hiểu, đánh giá về
thực trạng người bị hại chưa thành niên trong các vụ án hình sự hiện nay. Từ đó làm
rõ những vướng mắc, tồn tại và nguyên nhân làm tiền đề cho các nhóm giải pháp ở
Chương 4.

- Chương 4: Tác giả tập trung đưa ra các giải pháp trên cơ sở sử dụng
phương pháp phân tích, diễn giả, tổng hợp và dự báo khoa học.

6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
6.1. Ý nghĩa lý luận
Kết quả nghiên cứu của đề tài sẽ góp phần làm phong phú, sáng tỏ thêm
những vấn đề lý luận và thực tiễn về người bị hại chưa thành niên trong các vụ án
hình sự theo quy định của pháp luật Việt Nam hiện nay. Luận án phân tích một cách
có hệ thống, toàn diện về lý luận, về thực trạng quy định của luật, tình hình tội
phạm xâm hại người chưa thành niên, kết quả giải quyết các vụ án có người bị hại
chưa thành niên và thực tiễn áp dụng pháp luật đối với các vụ án có người bị hại
chưa thành niên. Thông qua việc khảo sát thực tiễn áp dụng pháp luật của các cơ

quan tiến hành tố tụng để giải quyết các vụ án hình sự có người bị hại chưa thành
niên, tác giả tìm ra những vi, phạm sai lầm và nhận định nguyên nhân của những vi
phạm, sai lầm. Từ những cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn đã nghiên cứu và khảo sát,
Luận án đưa ra những giải pháp có tình khả thi nhằm nâng cao chất lượng hoạt động
tố tụng đối với các vụ án có người bị hại chưa thành niên.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Luận án có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo trong hoạt động lập

pháp, đặc biệt là trong việc hoàn thiện pháp luật hình sự và pháp luật tố tụng hình

7


sự. Luận án còn có thể sử dụng làm tài liệu giảng dạy, tham khảo trong hoạt động
đào tạo chuyên ngành luật học, hoạt động tập huấn nghiệp vụ và phổ biến giáo dục
pháp luật. Thông qua đó, góp phần xử lý đúng người, đúng tội, đúng pháp luật , tạo
môi trường ổn định, củng cố niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Đảng, pháp
luật của Nhà nước.

7. Cơ cấu của luận án