ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LƯƠNG VĂN LUYỆN

XÂY TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC
CHƯƠNG “SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM” (VẬT LÝ 12 BAN CƠ
BẢN) NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC
CHO HỌC SINH PT DÂN TỘC NỘI TRÚ

Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp giảng dạy Vật lý
Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS VŨ THỊ KIM LIÊN

THÁI NGUYÊN - 2014


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới cô hướng dẫn khoa học
PGS. TS Vũ Thị Kim Liên đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này.
Đối với tôi cô luôn là tấm gương sáng về tinh thần làm việc không mệt mỏi,
lòng hăng say với khoa học, lòng nhiệt tình quan tâm bồi dưỡng thế hệ trẻ.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, khoa sau đại học, khoa Vật lí,
các thầy cô giáo giảng dạy cùng toàn thể các bạn học viên lớp cao học K.20
trường ĐHSP – ĐHTN đã tận tình giảng dạy, góp nhiều ý kiến quý báu cho tôi
trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu khoa học và làm luận văn.
Tôi xin chân thành cảm ơn Ban giám hiệu, các thầy cô giáo của ba
trường Vùng cao Việt Bắc, trường PTDT nội trú Thái Nguyên, trường Văn hóa

TIẾN TRÌNH DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH
CỰC, TỰ LỰC CỦA HỌC SINH PT DÂN TỘC NỘI TRÚ ........................ 5
1.1. Cơ sở lí luận.................................................................................................. 5
1.1.1. Tính tích cực hoạt động nhận thức là gì ? ................................................. 5
1.1.2. Những biểu hiện của tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh .....
6
1.1.3. Phân loại tính tích cực hoạt động nhận thức ............................................. 7
1.1.4. Những nhân tố ảnh hưởng đến tính tích cực nhận thức ............................ 8
1.1.5. Biện pháp chung phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học
sinh...... 9
1.1.6. Vấn đề phát huy tính tự lực nhận thức của học sinh. .............................. 10
1.1.7. Mối quan hệ giữa tính tích cực và tự lực nhận thức của học sinh........... 11
1.1.8. Dạy học theo hướng tích cực hoá hoạt động nhận thức của học sinh .....
11
1.2. Cơ sở thực tiễn ............................................................................................
17
1.2.1. Đặc điểm hoạt động học tập của HS DTNT............................................ 17
1.2.2. Thực trạng dạy và học các kiến thức chương “ Sóng âm và sóng cơ” (Vật
lí 12 - Ban cơ bản) tại một số trường PT Dân tộc nội trú.................................. 19
1.2.3. Các biện pháp nâng cao chất lượng dạy học vật lí ở trường phổ thông dân
tộc nội trú ........................................................................................................... 19
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 ................................................................................ 23


Chương 2: XÂY DỰNG TIẾN TRÌNH DẠY HỌC MỘT SỐ KIẾN THỨC
CHƯƠNG “SÓNG CƠ VÀ SÓNG ÂM” (VẬT LÍ 12 – BAN CƠ BẢN)
THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ LỰC TRONG
HOẠT ĐỘNG NHẬN THỨC CỦA HS PT DÂN TỘC NỘI TRÚ ............ 24
2.1. Đặc điểm của chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản)..... 24
2.1.1. Vị trí, vai trò của chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản)


3.4.2. Kết quả và xử lý kết quả thực nghiệm sư phạm ...................................... 54

ht

Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

tp://www.lrc-tnu.edu.vn/


3.5. Đánh giá chung về tnsp ............................................................................. 66
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3 ................................................................................ 67
KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ ............................................................................. 68
KẾT LUẬN....................................................................................................... 68
TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 70
PHỤ LỤC

Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

NHỮNG TỪ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN

DH

Dạy học

DTNT


SGK

Sách giáo khoa

TC

Tích cực

THPT

Trung học phổ thông.

TTC

Tính tích cực

T/N

Thí nghiệm

TN

Thực nghiệm

TNSP

Thực nghiệm sư phạm

Số hóa bởi Trung tâm Học


Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

MỞ ĐẦU
I. Lý do chọn đề tài
Trong những năm gần đây, việc đổi mới nội dung và phương pháp dạy
học để nâng cao chất lượng giáo dục, đào tạo đang diễn ra sôi động ở nước ta.
Việc rèn luyện năng lực tư duy cho học sinh có vai trò rất quan trọng trong sự
phát triển toàn diện của học sinh. Nghị quyết hội nghị lần thứ 2 BCH TW Đảng
cộng sản Việt Nam khoá VIII đã nêu ra “Nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo
dục là nhằm xây dựng những con người có ý thức cộng đồng và phát huy tính
tích cực của cá nhân, làm chủ tri thức khoa học và công nghệ hiện đại, có tư
duy sáng tạo, có kỹ năng thực hành giỏi....”. Để đạt được mục tiêu đề ra, Nghị
quyết hội nghị cũng đã chỉ rõ “...Đổi mới mạnh mẽ phương pháp Giáo dục Đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng
tạo của người học. Từng bước áp dụng các phương pháp tiên tiến và hiện đại
vào quá trình dạy học…”.
Cùng với sự quan tâm đến việc đổi mới phương pháp Giáo dục - Đào
tạo nhằm nâng cao chất lượng của cả hệ thống giáo dục Quốc dân, Đảng và
nhà nước cũng rất quan tâm đến việc phát triển giáo dục - đào tạo đối với
đồng bào các dân tộc thiểu số. Đảng, nhà nước đã đề ra các chủ trương,
chính sách dân tộc như: “Bình đẳng, đoàn kết, tương trợ giúp đỡ nhau cùng
phát triển”; “ưu tiên đầu tư phát triển giáo dục và đào tạo vùng sâu, vùng
xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số”. Hệ thống các trường phổ thông dân tộc
nội trú (PT DTNT) được thành lập ở hầu hết các tỉnh miền núi là sự cụ thể
hóa chính sách ưu tiên dân tộc của Đảng và nhà nước.
Tuy nhiên hiện nay, chất lượng giáo dục và kết quả học tập của HS ở
nhiều trường PT DTNT còn nhiều hạn chế. Thực tiễn dạy và học Vật lí trong

cực, tự lực áp dụng cho đối tượng học sinh PT DTNT. Đây là phần kiến thức
quan trọng trong chương trình Vật lí phổ thông, các kiến thức của chương này
giúp cho học sinh hiểu được về các loại sóng cơ, quy luật của chuyển động
sóng, những hiện tượng đặc trưng của sóng và ứng dụng của sóng cơ trong thực
tế. Nắm vững được kiến thức về sóng cơ là tiền đề để học sinh nhận thức các
phần kiến thức tiếp theo là “Sóng điện từ”, “Sóng ánh sáng” dễ dàng hơn.

Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

Tuy nhiên đa số học sinh thường thấy khó và trừu tượng khi học chương “Sóng
cơ và sóng âm” nên chưa phát huy được tính tích cực, sáng tạo trong học tập.
Để góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục nói chung và dạy học Vật lí
trong trường PT DTNT, tôi đã lựa chọn nghiên cứu đề tài: “Xây dựng tiến
trình dạy học một số kiến thức chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 Ban cơ bản) nhằm phát huy tích cực, tự lực cho học sinh trường PT dân tộc
nội trú”.
II. Mục đích nghiên cứu
Xây dựng tiến trình dạy học một số bài chương “Sóng cơ và sóng âm”
(Vật lí 12 - Ban cơ bản) theo hướng phát huy tính tích cực, tự lực trong hoạt
động nhận thức của HS PT dân tộc nội trú.
III. Đối tượng nghiên cứu
Hoạt động dạy của GV và hoạt động học của HS trong tiến trình dạy học chương “Sóng cơ và sóng âm” theo chương trình Vật lí 12 - Ban cơ bản.
IV. Giả thuyết khoa học
Nếu xây dựng được tiến trình dạy học theo hướng phát huy tính tích cực,
tự lực trong hoạt động nhận thức của HS về chương “Sóng cơ và sóng âm” sẽ
góp phần nâng cao chất lượng dạy học Vật lí ở các trường PT dân tộc nội trú .
V. Phạm vi nghiên cứu
Nghiên cứu, đề xuất tiến trình dạy học phù hợp với kiến thức chương

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học Vật lí ở các trường PT dân tộc
nội trú khi dạy chương “Sóng cơ và sóng âm” (Vật lí 12 - Ban cơ bản).

Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

Chương 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG TIẾN
TRÌNH DẠY HỌC THEO HƯỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, TỰ
LỰC CỦA HỌC SINH PT DÂN TỘC NỘI TRÚ
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Tính tích cực hoạt động nhận thức là gì ?
TTC nhận thức trong hoạt động là một tập hợp các hoạt động nhằm làm
chuyển biến vị trí của người học từ thụ động sang chủ động, từ đối tượng tiếp
thu tri thức sang chủ thể tìm kiếm tri thức để nâng cao hiệu quả học tập [12];
[27].
TTC, nét tính cách rất quan trọng trong nhân cách thể hiện ở năng lực
làm thay đổi thực tiễn, theo nhu cầu, mục đích của mình trong hoạt động sản
xuất, học tập, sáng tạo, đấu tranh,…
TTC cần phải được định hướng đúng đắn, phải nhằm phục vụ cho những
mục đích tốt đẹp, cao cả, thì hoạt động của con người mới có giá trị đích thực,
mới đem lại lợi ích cho bản thân và xã hội. Nét tính cách này cần được GD
ngay từ bé bằng cách tạo ra những tình huống để trẻ em tự tìm cách thỏa mãn
đòi hỏi, đôi khi người lớn có thể mách bảo, nhưng tránh lối làm thay khiến tạo
dần cho trẻ tính ỷ lại, thụ động, chờ đợi. Kết quả của mỗi lần tự làm như vậy sẽ
động viên trẻ hăng hái tự lập giải quyết các nhu cầu của mình và dần dần chủ
động tham gia vào công việc chung của gia đình, tập thể. Để duy trì liên tục
TTC cần có sự theo dõi và đánh giá của người lớn và tập thể, kể cả khi việc làm

1.1.2. Những biểu hiện của tính tích cực hoạt động nhận thức của học sinh
HS là chủ thể của quá trình học tập, chỉ thực sự đạt kết quả cao nếu HS là
người có ý thức chủ động TC và sáng tạo. TTC ở đây là thái độ của HS muốn
nắm vững kiến thức, hiểu sâu sắc nội dung học tập bằng mọi cách và cố gắng
để vận dụng những hiểu biết ấy vào cuộc sống.
TTC hoạt động nhận thức của HS được biểu hiện qua các dấu hiệu sau:
- Có chú ý học tập không?
- Có hăng hái tham gia vào mọi hình thức hoạt động học tập hay không
(thể hiện ở việc hăng hái phát biểu ý kiến, ghi chép...)?
- Có hoàn thành những nhiệm vụ được giao không?
Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

- Có ghi nhớ tốt những điều đã được học không?
- Có hiểu bài học không?
- Có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng không?
- Có vận dụng được các kiến thức đã học vào thực tiễn không?
- Tốc độ học tập có nhanh không?
- Có hứng thú trong học tập hay chỉ vì một ngoại lực nào đó mà phải học?
- Có quyết tâm, có ý chí vượt khó khăn trong học tập không?
- Có sáng tạo trong học tập không? [13].
Về mức độ TC của HS trong quá trình học tập có thể không giống nhau,
có một số dấu hiệu sau đây:
- Tự giác học tập hay bị bắt buộc bởi những tác động bên ngoài (gia đình,
bạn bè, xã hội).
- Thực hiện yêu cầu của thày giáo theo yêu cầu tối thiểu hay tối đa?
- TC nhất thời hay thường xuyên liên tục?
- TC tăng lên hay giảm dần?

- Tình trạng sức khỏe.
- Trạng thái tâm lí (hứng thú, xúc cảm, chú ý, nhu cầu, động cơ, ý chí...).
- Điều kiện vật chất, tinh thần (thời gian, tiền của, không khí đạo đức).
- Môi trường tự nhiên, xã hội.
* Nhà trường:
- Chất lượng quá trình DH - GD (nội dung, PP, phương tiện, hình thức
kiểm tra đánh giá...).
- Quan hệ thày trò.
- Không khí đạo đức nhà trường.
* Gia đình
- Quan tâm, động viên.
- Tạo điều kiện về cuộc sống
- Tạo môi trường học tập.
* Xã hội
- Động viên, khen thưởng.
- Xây dựng tốt quan hệ con người với con người.

Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

1.1.5. Biện pháp chung phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của học
sinh
Phát huy TTC hoạt động nhận thức của HS cần phải chú ý đến tính chất
độc đáo riêng của quá trình nhận thức ở HS và đặc điểm tâm lý ở lứa tuổi này.
Các biện pháp nâng cao TTC nhận thức của HS trong giờ lên lớp có thể tóm
tắt như sau:
- Nói lên ý nghĩa lí thuyết và thực tiễn, tầm quan trọng của vấn đề nghiên
cứu.

* Theo nghĩa hẹp: Tính tự lực nhận thức là phẩm chất tư duy thể hiện ở
năng lực, nhu cầu học tập và tính tổ chức học tập cho phép học sinh tự học [1].
1.1.6.2. Những biểu hiện tính tự lực nhận thức [1]
Ý thức được nhu cầu học tập của mình, yêu cầu của xã hội
Có khả năng tự mình tìm tòi nhận thức và vận dụng kiến thức vào tình
huống mới hoặc tương tự nhưng với chất lượng cao hơn
Không rập khuôn máy móc mà phải luôn thích ứng với những tình
huống mới.
Có khả năng tái hiện kiến thức và thiết lập những mối quan hệ bản chất
một cách nhanh chóng.
Vận dụng kiến thức để giải quyết tốt những bài toán thực tế.
Định hướng nhanh, biết phân tích suy đoán và vận dụng các thao tác tư
duy để tìm cách tối ưu và tổ chức thực hiện có hiệu quả.
1.1.6.3. Các biện pháp phát triển tính tự lực nhận thức của học sinh [16]
- Đảm bảo cho học sinh có điều kiện tâm lí thuận lợi để tự lực học tập
như:
+ Tạo mâu thuẫn nhận thức, gợi động cơ, hứng thú tìm cái mới, ta
thường gọi là xây dựng tình huống có vấn đề.
+ Tạo môi trường sư phạm thuận lợi cho học sinh chủ động, tự lực tham
gia vào quá trình nhận thức.
Rèn luyện cho học sinh kĩ năng thực hiện một số thao tác cơ bản: gồm
thao tác chân tay và thao tác tư duy
- Giáo viên nêu câu hỏi, nêu vấn đề để học sinh nghiên cứu đề xuất cách
giải quyết, ra kết luận. Giáo viên quan tâm chỉ đạo công tác độc lập của học
sinh, nhất là bài tập ở nhà. Khuyến khích nhận xét cách giải của bạn. Giúp học
Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>


liệu

/>

vượt qua được những khó khăn nhận thức, hoàn thành một số lượng thích
đáng những bài tập sáng tạo và rèn dũa ý chí nhận thức của mình.
Nguyên tắc thứ nhất ta thấy hình như mâu thuẫn với nguyên tắc 5 về tính
vừa sức do các nhà lí luận dạy học Việt Nam đề xuất: “Nguyên tắc đảm bảo sự
thống nhất tính vừa sức chung và tính vừa sức riêng trong DH”. Nhưng thế nào
là vừa sức? Rõ ràng, một khi chúng ta đã khơi dậy được khát vọng học tập
trong HS thì vừa sức tức là đáp ứng được cái khát vọng đó sao cho các em phải
huy động hết mức trí lực của mình.
Từ điển giáo dục học (2001) [30] định nghĩa: “Vừa sức, mức độ yêu cầu
làm việc (cả trí óc lẫn chân tay) phù hợp với năng lực hành động của mỗi
người, trước hết là với năng lực lĩnh hội kiến thức, thực hành trong hoạt động
học tập của HS. Tính vừa sức là một trong những nguyên tắc cơ bản của lí luận
DH. Tính vừa sức đòi hỏi trong quá trình DH phải tính đến những đặc điểm
tâm sinh lí, đến khả năng tiếp thụ của HS. Vì mỗi lớp học là một tập thể HS có
nhiều trình độ tiếp thu khác nhau, nên không thể có tài liệu nào vừa sức chung
đối với cả lớp được. Nếu tài liệu vừa sức với số HS trung bình thì nó sẽ quá tải
với HS yếu kém và non tải với số học khá giỏi, cho nên cần căn cứ vào khả
năng thực tế của các nhóm HS, ít nhất là ba nhóm yếu kém, trung bình, khá giỏi
để soạn nội dung bài giảng và áp dụng PP phù hợp riêng với từng nhóm. Lối
dạy không phân biệt đối tượng, hay nói một cách khác là chỉ căn cứ vào học lực
của một số HS trung bình, đã vi phạm nguyên tắc vừa sức ngay từ đầu. Để đảm
bảo thực hiện đúng tính vừa sức thì chương trình và SGK cần phân định rõ yêu
cầu và khối lượng nội dung cho phù hợp chí ít ra là với ba nhóm học lực cơ
bản nêu trên.”
Ở cấp THPT, việc xây dựng chương trình và SGK mới đảm bảo yêu
cầu tính sư phạm và yêu cầu phân hóa: Để đảm bảo một học vấn phổ thông

Nguyên tắc về vị trí ưu thế của các kiến thức lí thuyết là một nguyên tắc
quan trọng của DH tích cực. Thêm nữa nếu như trong DH tíc cực, thầy trình
bày những chủ đề DH như là những vấn đề phải giải quyết, có cung cấp cho
người học tất cả các thông tin và phương tiện cần thiết để giải quyết vấn đề.
PP này đặt người học vào những điều kiện để khám phá, tìm ra kết quả; thì
giúp HS đào sâu các kiến thức lý thuyết là nhiệm vụ của thầy. Tuy nhiên cũng

Số hóa bởi Trung tâm Học
liệu

/>

sẽ sa vào “lý luận suông” nếu như GV không tạo nhiều cơ hội cho HS vận dụng
những kiến thức đã học vào thực tiễn học tập.
Trong quá trình DH phải duy trì nhịp độ khẩn trương của việc nghiên
cứu tài liệu (Nguyên tắc thứ 3). Thực tế giảng dạy đã nhấn mạnh đến một thực
tế là việc dừng lại lâu để nghiên cứu cùng một tài liệu sẽ chóng làm mệt HS vì
tính đơn điệu của nó, nó không cung cấp đủ thức ăn cho hoạt động trí tuệ. L.V.
Dancốp đã cho rằng “Không nên dừng lại lâu khi làm việc với cùng một tài
liệu, khi đã hiểu một vấn đề rồi thì phải chuyển sang nghiên cứu vấn đề khác,
còn việc lĩnh hội tài liệu đã học sẽ được đào sâu và mở rộng khi nghiên cứu tài
liệu mới”.
Tính khẩn trương thể hiện trước hết, là thái độ chuẩn bị sẵn sàng cho giờ
học, từ sách vở, bút, các đồ dùng học tập, phương tiện của HS. Với người thầy
việc cân nhắc từng lời nói, hành động đi lại, viết, biểu diễn các phương tiện sao
không có động tác thừa là một mẫu mực cho HS noi theo. Với học trò thì đòi
hỏi các kỹ năng nói, viết, vẽ, tính toán, dựng hình, biểu diễn phải thành thục, tư
duy phải lanh lẹ.
Nguyên tắc thứ 4, hết sức quan trọng là đòi hỏi chăm lo đến sự phát triển
của tất cả HS kể cả loại giỏi lẫn loại yếu về học tập. Đây là nguyên tắc cá biệt