Làm sao để dạy và học tốt chương “ Biến dị ” trong chương trình Sinh học 9
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
Biến dị là nội dung kiến thức chương IV phần I của chương trình Sinh
học 9 hiện hành với nội dung cô đọng trong 5 tiết lý thuyết và 2 tiết thực hành.
Đây là chương có nhiều khái niệm khó và hoàn toàn mới đối với học sinh. Đó
là một thực tế. Song với nội dung sách giáo khoa trình bày đơn giản, hình ảnh
minh họa rõ ràng lại là một ưu thế nếu giáo viên biết vận dụng có hiệu quả để
đạt được mục tiêu giảng dạy là giúp học sinh
 Vẽ được sơ đồ phân loại biến dị.
 Phân biệt được biến dị di truyền và biến dị không di truyền; đột biến vói
thường biến; đột biến gen với đột biến nhiễm sắc thể; đột biến cấu trúc với đột
biến số lượng nhiễm sắc thể.
 Nêu được vai trò của từng loại biến dị. Hậu quả của đột biến.
 Phân tích được mối quan hệ giữa kiểu gen với môi trường và kiểu hình
Như vậy, muốn vận dụng nội dung sách giáo khoa có hiệu quả, đạt
được mục đích giảng dạy, phát huy tính tích cực chủ động của học sinh giúp
các em lĩnh hội tri thức một cách nhẹ nhàng, biết vận dụng kiến thức một cách
khoa học và sáng tạo vào thực tế cuộc sống…. đòi hỏi giáo viên đứng lớp
phải tự trang bị cho mình một nền móng kiến thức vững chắc về biến dị, một
hệ thống phương pháp giảng dạy khoa học sáng tạo và đặc biệt là vốn kinh
nghiệm trong cuộc sống, trong giảng dạy của bản thân và của quý đồng
nghiệp. Đó tất cả là nội dung, là tâm tư và nguyện vọng mà bản thân tôi muốn
đạt được thông qua đề tài “Làm sao để dạy và học tốt chương Biến dị trong
chương trình Sinh học 9”.
Gv : Trương Thị Huyền Trân – THCS Lý Tự Trọng
1
A. MỞ ĐẦU
Làm sao để dạy và học tốt chương “ Biến dị ” trong chương trình Sinh học 9
II. CƠ SỞ NGHIÊN CỨU ĐỀ TÀI
 Nội dung kiến thức từng bài trong chương “Biến dị” - Chương trình Sinh
học 9.

phần, các bộ phận trong tự nhiên với dân đòa phương, với du khách đến tham quan,
với nhân dân đòa phương vùng phụ cận. Cân bằng sinh thái chính là ổn đònh các mối
quan hệ đó.
c. Quan điểm sinh thái kinh tế : Đứng trên quan điểm sinh thái kinh tế không có
nghóa là chỉ chú ý đến phát triển kinh tế, chỉ chú ý đến lợi ích kinh tế, không chú ý
đến sinh thái. Đứng trên quan điểm sinh thái cần phải tổ chức sao cho :phát triển
kinh tế để đem lại lợi nhuận cao mà vẫn duy trì cân bằng sinh thái.
2. Ph ương pháp nghiên cứu
a. Phương pháp phân tích hệ thống
Phân tích hệ thống lãnh thổ du lòch nhằm mục đích nghiên cứu cơ chế hoạt
động bên trong của hệ thống trong quá trình tác động qua lại với các phân hệ, cũng
như cả hoạt động bên ngoài cùng tác động qua lại của nó với môi trường xung
quanh. Quá trình phân tích, đánh gía, đề xuất, được tiến hành trên cơ sở so sánh,
tổng hợp để rút ra bản chất của vấn đề.
Những đònh hướng phát triển kinh tế được đề ra cả trong thời gian trước
mắt và lâu dài.
Gv : Trương Thị Huyền Trân – THCS Lý Tự Trọng
3
Làm sao để dạy và học tốt chương “ Biến dị ” trong chương trình Sinh học 9
b. Phương pháp nghiên cứu thực đòa : Đây là phương pháp cần thiết đối với
nghiên cứu để có thể xác đònh được mức độ tin cậy của tài liệu, số liệu đã có. Từ đó
có thể đưa ra những luận cứ sát với thực tiễn. Phương pháp này được sử dụng rộng
rãi trong nghiên cứu, nó là phương pháp duy nhất để thu được lượng thông tin đáng
tin cậy và xây dựng ngân hàng tư liệu cho các phương pháp khác (bản đồ, toán
học…).
c. Phương pháp bản đồ : Bản đồ không chỉ như một phương tiện phản ánh
những đặc điểm không gian về nguồn tài nguyên thiên nhiên, các đặc điểm về kinh
tế-xã hội và mối quan hệ giữa chúng mà còn là cơ sở để biết được những thông tin
mới về các loại biến dò dự đoán được hậu quả của những loại biến dò có hại cho sinh
vật.

được cho các thế hệ sau sẽ trở thành các đặc điểm di truyền mới. Vì vậy, theo
quan điểm sinh học hiện đại biến dị được phân làm hai loại : Biến dị di truyền và
biến dị không di truyền (gọi là thường biến). sự phân loại này dựa vào khả năng
biến dị đó có di truyền được cho đời sau hay không, biến dị đó có đụng chạm
đến vật chất di truyền hay không.
a. Biến dị di truyền : Bao gồm biến dị tổ hợp và biến dị đột biến
• Biến dị tổ hợp : là những biến dị nảy sinh do quá trình giao phối, do sự
khác biệt về nguồn gốc các alen, của các nhóm gen liên kết tồn tại trong các
Gv : Trương Thị Huyền Trân – THCS Lý Tự Trọng
5
B. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
Làm sao để dạy và học tốt chương “ Biến dị ” trong chương trình Sinh học 9
giao tử. Đó là sự tổ hợp lại các gen qua phân ly độc lập, tổ hợp ngẫu nhiên, đó
là sự tái tổ hợp gen qua cơ chế trao đổi đoạn xảy ra ở kỳ trước I của giảm
phân. Sự tổ hợp lại các gen đã dẫn đến tổ hợp lại các tính trạng đã có hoặc
xuất hiện các kiểu hình mới do sự tương tác qua lại giữa các gen. Biến dị tổ
hợp xuất hiện tần số cao, thường xuyên qua các thế hệ. Biến dị tổ hợp ít ảnh
hưởng đến sự tồn tại phát triển cá thể.
• Biến dị đột biến Là những biến đổi đột ngột do tác
nhân đột biến bên ngoài và những rối loạn bất thường của trao đổi chất nội
bào dẫn tới những biến đổi về số lượng, về cấu trúc của vật chất di truyền.
Biến dị đột biến bao gồm đột biến số lượng nhiễm sắc thể, đột biến cấu trúc
nhiễm sắc thể và đột biến gen. Đột biến là những biến đổi di truyền không phải
gây ra do tổ hợp lại gen, là những biến đổi đột ngột, gián đoạn ở kiểu hình,
mang tính chất cá thể, vô hướng, phần lớn có hại cho cơ thể mang đột biến.
Biến dị đột biến gồm
 Đột biến gen : là những biến đổi đột ngột xảy ra trong cấu trúc phân tử
của gen, làm thay đổi số lượng, thành phần và trình tự phân bố các nuclêôtit
tạo nên những alen mới, thay đổi khả năng biểu hiện tính trạng. Đột biến gen
gồm các dạng mất, thêm, thay đổi hoặc đảo vị trí của một hoặc một số cặp

các tế bào sinh dưỡng là bội số của n và lớn hơn 2n bình thường, như 3n,
4n, 5n…, còn cơ thể mà trong tế bào sinh dưỡng có bộ nhiễm sắc thể là 3n,
4n, 5n… gọi là thể đa bội.
Tế bào đa bội có số lượng nhiễm sắc thể tăng gấp bội, số lượng ADN
cũng tăng tương ứng, vì thế quá trình tổng hợp các chất hữu cơ diễn ra
mạnh mẽ hơn, dẫn tới kích thước tế bào của thể đa bội lớn, cơ quan sinh
dưỡng to, sinh trưởng phát triển mạnh và chống chịu tốt.
Hiện tượng đa bội thể khá phổ biến ở thực vật và đã được ứng dụng có
hiệu quả trong chọn giống cây trồng
+ Thể dị bội : là cơ thể có thêm, mất đi từng nhiễm sắc thể riêng rẽ trong
bộ nhiễm sắc thể của loài. Do tác nhân đột biến làm cắt đứt dây tơ vô sắc
hoặc ức chế việc hình thành dây tơ vô sắc ở một hay một số cặp nhiễm sắc
Gv : Trương Thị Huyền Trân – THCS Lý Tự Trọng
7
Làm sao để dạy và học tốt chương “ Biến dị ” trong chương trình Sinh học 9
thể nào đó tạo nên giao tử dị bội không bình thường, khi thụ tinh kết hợp với
giao tử bình thường tạo nên thể dị bội (2n + 1) hay (2n -1)
b. Biến dị không di truyền (thường biến) là những biến đổi kiểu hình của
cùng một kiểu gen, phát sinh trong quá trình phát triển cá thể dưới ảnh hưởng
trực tiếp của môi trường, hay có thể nói thường biến là sự phản ứng khác nhau
của cùng một kiểu gen đối với những điều kiện môi trường khác nhau
2. Tác nhân gây đột biến
a. Tác nhân vật lý
• Các tia phóng xạ : như tia X, tia gamma, tia anpha, tia bêta… khi
xuyên qua các mô, chúng tác động trực tiếp hoặc gián tiếp lên ADN hoặc nhiễm
sắc thể để gây đột biến gen hay đột biến nhiễm sắc thể
• Tia tử ngoại : Đặc điểm của loại tia này không có khả năng xuyên
sâu vào các mô nên chỉ dùng để xử lý vi sinh vật, bào tử và hạt phấn, chủ yếu
là gây đột biến gen
• Sốc nhiệt : Sự thay đổi đột ngột nhiệt độ của môi trường làm cho cơ

quả quá tải, nhàm chán và mệt mỏi cho cả giáo viên lẫn học sinh.
Nội dung sách giáo viên là nguồn cung cấp tri thức quan trọng mà đa số
học sinh đều có. Nó vừa là nội dung vừa là phương tiện để liên kết giáo viên và
học sinh trong các hoạt động dạy và học trên lớp. Kiến thức trong đầu giáo viên là
nền tản để thiết kế bài dạy của mình theo một kết cấu logic, có hệ thống, còn nội
dung từng bài trong sách giáo khoa là phương tiện để giáo viên gợi mở, dẫn dắt
học sinh lĩnh hội kiến thức cơ bản của chương biến dị.
Gv : Trương Thị Huyền Trân – THCS Lý Tự Trọng
9
Làm sao để dạy và học tốt chương “ Biến dị ” trong chương trình Sinh học 9
Cụ thể là :
 Nắm bắt được mạch kiến thức của hầu hết các bài trong chương
biến dị :
• Khái niệm Phân loại từng loại biến dị
• Nguyên nhân, cơ chế phát sinh từng loại biến dị
• Vai trò, hậu quả của từng loại biến dị trong chọn giống và
tiến hóa.
 Hệ thống hóa kiến thức toàn chương bằng sơ đồ phân loại biến dị
Gv : Trương Thị Huyền Trân – THCS Lý Tự Trọng
Biến dị
Biến dị di truyền
Biến dị tổ hợp Đột biến
Đột biến gen
Biến dị không di
truyền
Thường biến
Đột biến NST
Đột biến cấu trúc NST
Đột biến số lượng
NST