Nghệ thuật xây dựng nhân vật phụ nữ từ truyện Nôm bình dân
đến truyện kiều
PGS.TS. Nguyễn Thị Chiến
Sự xuất hiện hàng loạt truyện thơ Nôm thế kỷ XVII – XVIII (được giới nghiên cứu chia thành
truyện Nôm bình dân và truyện Nôm bác học) mà đỉnh cao là Truyện Kiều đã góp phần tạo nên
diện mạo mới cho văn học dân tộc. Thành công đặc biệt của truyện thơ Nôm là nghệ thuật thể
hiện con người “ở cấp độ nhân vật văn học… với chân dung ngoại hình, ngôn ngữ, tâm lý, tính
cách, số phận riêng, con người đều có tính tạo hình ở chừng mực nào đó”

Hình tượng trung tâm của truyện thơ Nôm, kể cả Truyện
Kiều là người phụ nữ mà nét đẹp của họ được khắc hoạ
không chỉ ở “Công, dung, ngôn, hạnh” mà còn ở trí tuệ, ở
bản lĩnh và sự tự ý thức về giá trị của giới mình. Điều đó
thể hiện sự chuyển hướng của văn học trung đại: hướng
vào cuộc sống hiện thực và hướng vào cái đẹp của cuộc
sống.

Nhìn vào góc độ đó, Truyện Kiều là thành tựu của sự phát
triển đạt tới đỉnh cao của Truyện Nôm, vì thế không tách
khỏi sự phát triển của tư duy nghệthuật trong không gian
văn hoá thời trung đại, đặt biệt tính từ điểu khởi đầu là
Truyện Nôm bình dân . Truyện Kiều thực sự là bước đột
phá mạnh mẽ, táo bạo, tạo nên sự phát triển về chất lượng
trong nghệ thuật phản ánh và xây dựng con người chủ yếu
là người phụ nữ. Chúng ta thử phân tích bước đột phá đó từ
truyện Nôm đến Truyện Kiều.

1. Về Truyện Nôm bình dân.

Xuất phát từ quan niệm coi văn chương là nêu gương đạo đức và bài học răn đời, truyện Nôm
bình dân tập trung thể hiện người phụ nữ với phẩm chất lý tưởng về sắc đẹp, đức hạnh. Cái đẹp

bền bỉ quyết tâm chống lại bạo lực vẫn tiếp diễn ở “tuyền đài” là lời tố cáo sâu sắc chế độ
phong kiến, là tiếng kêu bảo vệ đạo đức, nhân phẩm như chưa từng có trong văn chương bác
học trước đó. Các nhân vật phụ nữ khác của truyện Nôm như Thoại Khanh (Thoại Khanh Châu
Tuấn), Bạch Hoa (Lý Công), Cúc Hoa (Tống Trân Cúc Hoa).v.v… cũng phải trải qua gian truân
khổ ải mới đạt đến hạnh phúc – cái hạnh phúc có được bao giờ cũng là sự vượt khỏi những quy
tắc đạo đức Khổng giáo, bao giờ cũng là sự dấn thân giành lại quyền sống cho mình.

Như vậy, việc thể hiện nhân vật phụ nữ trong truyện Nôm bình dân luôn có những đặc điểm và
phẩm chất tương đồng nhau, khó phân biệt, nhân vật chưa đạt tới “cá tính” mà mới chỉ dừng lại
ở “loại tính”. Điều này do xuất phát từ một quan niệm thẩm mỹ truyền thống: cái đẹp là cái đạo
đức, phản ánh một phương thức thể hiện con người, một kiểu tư duy nghệ thuật bắt nguồn từ
truyện cổ dân gian.

2. Về bước đột phá trong xây dựng nhân vật
Thuý Kiều của Truyện Kiều.

Phải khẳng định rằng những thành công trong nghệ
thuật thể hiện con người của Truyện Kiều thể hiện
bước phát triển của quan niệm và tư duy văn học
thời kỳ này: Khẳng định con người đặc biệt là
người phụ nữ, ngoài phẩm hạnh còn là tài, trước hết
là tài hoa, tài sắc. ở nhân vật Kiều tài tình còn gắn
bó với số phận, với cuộc đời, với những vấn đề xã
hội. Tài sắc của Kiều không được coi trọng, bị chi
phối, bị vùi dập bởi lực lượng tàn phá tài sắc và
được Nguyễn Du cho là “mệnh”.

Bước đột phá của Nguyễn Du trong nghệ thuật thể
hiện nhân vạt bắt đầu từ việc miêu tả ngoại hình
Thuý Kiều. Nguyễn Du đã sử dụng hình tượng thiên nhiên như một công cụ để tô đậm vẻ đẹp

bột, ấm áp xâm chiếm cõi lòng và thiên nhiên cũng bừng lên ánh sáng của “cây quỳnh cảnh
dao”, ánh sáng của tình yêu và niềm hy vọng.

Nguyễn Du đã miêu tả nhân vật Thuý Kiều qua nhiều lần phải chia ly với gia đình, chị em,
người yêu, đều có hình ảnh thiên nhiên hiu hắt cô quạnh, hoặc “gió dục mây vần” như chính
tâm trạng nàng. Chia tay với Kim Trọng khi tình yêu đang độ nồng nàn tha thiết nhất, thiên
nhiên cũng như chia với nàng nỗi buồn nhớ đến héo hon “Hoa trôi dạt thẳm, liễu xơ xác vàng”.
Khi từ biệt gia đình để đi theo mã Giám Sinh, phong cảnh cũng hãi hùng, u ám “mây kéo tối
rầm” “đen rầm ngàn mây”.
Những hình ảnh thiên nhiên có khi lặp lại nhưng bao giờ cũng nhằm biểu hiện thế giới tinh thần
gắn với nhu cầu bộc lộ nội tâm và thế giới tâm hồn Thuý Kiều. Rõ ràng, yếu tố thiên nhiên được
khai thác triệt để nhằm khắc họa tính cách nhân vật phụ nữ chính diện. Thiên nhiên trong
Truyện Kiều được thể hiện không chỉ là cái nền đơn giản cho câu chuyện mà nó đã trở thành
một yếu tố cấu thành trong tư duy nghệ thuật của Nguyễn Du khi khắc hoạ những phẩm chất,
tâm hồn, tình cảm, tinh thần của người phụ nữ tài sắc. Đây là nét nổi bật và thành công nhất
trong bút pháp miêu tả nhân vật của Nguyễn Du. Theo Lê Đình Kỵ: “ở Truyện Kiều, những loan
phượng, uyên ương, yến anh, mây mưa, hoa nguyệt, trúc mai… đã vượt qua tính cách tu tù mà
đi và tư duy nghệ thuật” .
Khác biệt với tác giả truyện Nôm bình dân chỉ ‘đứng ngoài”, khách quan miêu tả nhân vật.
Nguyễn Du luôn bộc lộ thái độ với từng loại nhân vật, đặc biệt với người phụ nữ tài sắc như
Thuý Kiều. Trải bao thăng trầm đau khổ trong mười lăm năm lưu lạc, nhưng khi gặp tai hoạ, lập
tức Nguyễn Du “có mặt’ để bênh vực, an ủi nàng. Từ đoạn “dừng chân, đầu tiên, khi Kiều cực
lòng phải chung chạ với Mã Giám Sinh, Nguyễn Du cay đắng thốt lên: Tiếc thay một đoá trà
my/ Con ong đã tỏ đường đi lối về . Đến khi bị Sở Khanh lừa, Nguyễn Du đã căm phẫn: Tiếc
thay trong giá trắng ngần/ Đến phong trần cũng phong trần như ai. Rồi khi Kiều rơi vào lầu
xanh, Nguyễn Du đã tỏ sự đau đớn, tủi cực như chính Kiều vậy: Xót nàng chút phận thuyền
quyên/ Cành hoa đem bán vào thuyền lái buôn. Đến lúc Kiều tự tử ở sông Tiền Đường, nỗi đau
của Nguyễn Du dành cho số phận nàng đã lên đến tột cùng:
Thương thay cũng một kiếp người
Hại thay mang lấy sắc tài làm chi…

trên như là một phương thức độc lập mà dường như chưa chú ý nhiều đến sự tác động tương hỗ
giữa chúng với nhau.
Nếu như việc miêu tả ngoại hình nhân vật ít nhiều còn đứng tách biệt để nhằm giới thiệu nhân
vật thì những biện pháp như miêu tả nội tâm, dẫn dắt hành động, sự kiện, sử dụng ngôn ngữ đối
thoại, đặc biệt là ngôn ngữ độc thoại đã được Nguyễn Du sử dụng một cách tổng hợp để soi rọi
và khắc hoạ tính cách nhân vật, từ đó dẫn tới hiệu quả nghệ thuật tổng hợp. Chẳng hạn, đoạn
khi sắp phải rẽ sang một bước ngoặt biết chắc chắn sẽ oan khổ, Thuý kiều không sao bình tâm
được: “Một mình nàng ngọn đèn khuya / áo đầm giọt lệ tóc se mái sầu. Thuý Kiều tự bộ bạch
nỗi lòng với chính mình, thương nhớ Kim Trọng, xót xa cho mối tình vừa mới bắt đầu đã dở
dang. Công trình kể biết mấy mươi/ vì ta khăng khít cho người dở dang. Càng về khuya, Kiều
càng không ngủ được: Dẫu trong trắng đĩa/ lệ tràn thấm khăn… Rồi đến khi Kiều thổn thức cậy
em “chắp mối tơ thừa”, đã trao lại cho Thuý Vân cả tình yêu và lời uỷ thác tin cậy: Giao loan
chắp mối tơ thừa mặc em. Kiều đã nghĩ đến thân phận mai sau của mình, nghĩ đến khi mình là
“cô hồn” lang thang nơi đất khách quê người, tâm trạng vật vã, khắc khoải đến tột đỉnh và ngất
đi.
Nghệ thuật khắc hoạ nhân vật của Nguyễn Du là sự kết hợp một cách nhuần nhuyễn, điêu luyện
các yếu tố sự kiện (kiều bán mình) và bộc lộ nội tâm (độc thoại)… cái tinh tường của Nguyễn
Du là thể hiện ngôn ngữ đối thoại nhưng cũng đồng thời như ngôn ngữ độc thoại, nói với Thuý
Vân mà như nói với chính Kiều. Sự tổng hợp đến tuyệt vời các yếu tố trên đã tạo cho Nguyễn
Du đạt được những thành công đặc biệt khi xây dựng nhân vật Thuý Kiều – Theo Trần Đình Sử.
“Trong cấu trúc nhân vật Truyện Kiều, thế giới bên trong chiếm ưu thế so với biểu hiện hành
động bên ngoài, gương mặt bên trong cụ thể hơn gương mặt bên ngoài. Lời nói bên trong (độc
thoại nội tâm, ngôn ngữ trực tiếp) chân thật và sinh động hơn lời đối đáp bên ngoài. Cảnh và vật
bên ngoài có xu hướng nội tâm hoá, đối thoại bên ngoài có xu hướng độc thoại hoá… Đó
chính là cái mới, là bước phát triển thực sự của tư duy nghệ thuật trong văn học trung đại Việt
Nam.
Từ một số đặc điểm nghệ thuật thể hiện con người ở cấp độ nhân vật văn học – Cụ thể là nhân
vật phụ nữ - Từ Truyện Nôm bình dân đến Truyện Kiều có thể thấy quan niệm và sự thể hiện về
con người trong Truyện Nôm bình dân thường bắt nguồn từ truyện cổ dân gian. Mỗi truyện đều
nhằm biểu hiện khát vọng đạo lý, đức hạnh, hiếu nghĩa của những người phụ nữ bình dân,