1

1

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TÀI CHÍNH

BỘ

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH


NÂNG CAO VAI TRÒ CỦA TỔNG CÔNG TY
ĐẦU TƯ VÀ KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC
TRONG HOẠT ĐỘNG TÁI CẤU TRÚC TÀI
CHÍNH CÁC DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU TƯ
NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI - 2019
1


2

2

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
CHÍNH


LỜI CẢM ƠN
Luận án được hoàn thành với sự giúp đỡ của Ban giám đốc
Học viện Tài chính, của tập thể lãnh đạo và các thầy cô Khoa Sau
đại học, Khoa Tài chính DN, Bộ môn Tài chính DN - Học viện Tài
chính, đặc biệt là công lao hướng dẫn tận tình, chu đáo của tập
thể giáo viên hướng dẫn: PGS.TS Trần Văn Tá và TS. Trần Nguyên
Nam. Em xin được gửi tới các thầy, cô lời cảm ơn trân trọng nhất.
Xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ và những tư liệu quý báu
được cung cấp từ các nhà quản lý DN, các cán bộ tại Tổng Công ty
Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC).
Xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã luôn
động viên, ủng hộ và chia sẻ những khó khăn để tác giả hoàn
thành tốt luận án.
Tác giả luận án

Trần Xuân Tú

4


iv

MỤC LỤC

5


iv

DANH MỤC BIỂU ĐỒ

Ủy ban nhân dân
Hội đồng quản trị
Tổng Công ty đầu tư và kinh doanh vốn
Nhà nước
Tỷ xuất lợi nhuận trên vốn chủ sở hữu
Vốn đầu tư Nhà nước
Khu vực Mậu dịch tự do ASEAN
Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ
xuyên Thái Bình Dương
Ủy ban giám sát và quản lý tài sản Nhà


iv

8

JICA

nước Trung Quốc
Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản

OECD

Tổ chức hợp tác và phát triển kinh tế

NFSC

Ủy ban giám sát tài chính quốc gia



9


10

Qua nghiên cứu mô hình quản lý vốn Nhà nước tại mốt số
nước có điều kiện tương đồng với Việt Nam; căn cứ vào các nghị
quyết, kết luận của Ban Chấp hành Trung ương, Bộ Chính trị, các
các văn bản Luật do Quốc hội thông qua và thực tiễn quá trình đổi
mới, sắp xếp DN ở Việt Nam, ngày 20/6/2005, Thủ tướng Chính
phủ đã ban hành Quyết định số 151/2005/QĐ-TTg thành lập Tổng
Công ty Đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước và Quyết định
152/2005/QĐ-TTg ban hành Điều lệ và tổ chức hoạt động của Tổng
Công ty Đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước. Sau một thời gian
chuẩn bị các điều kiện về cơ sở vật chất và nhân sự, ngày
01/8/2006, Tổng Công ty Đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước
(SCIC) chính thức đi vào hoạt động. Với tư cách là tổ chức kinh tế
đặc biệt của Chính phủ, thực hiện hai chức năng chính: Một là tiếp
nhận và đại diện chủ sở hữu vốn Nhà nước tại các Công ty cổ
phần, Công ty trách nhiệm hữu hạn (TNHH) một thành viên,..và hai
là thực hiện đầu tư và kinh doanh vốn vào các ngành, lĩnh vực then
chốt của nền kinh tế.
Sau hơn 10 năm đi vào hoạt động, mô hình quản lý vốn Nhà
nước tập trung tại SCIC đã phát huy hiệu quả đối với các nguồn lực
tài chính của Nhà nước đầu tư tại các DN, đồng thời góp phần quan
trọng vào công tác sắp xếp, đổi mới và nâng cao hiệu quả DNNN
cũng như công tác tái cơ cấu DN có vốn đầu tư Nhà nước. Hiệu quả
hoạt động của SCIC luôn đạt mức cao so với mức bình quân chung
của các Tập đoàn, Tổng công ty Nhà nước.
Không chỉ thực hiện tái cơ cấu phần vốn Nhà nước tại DN,

sách liên quan đến tổ chức, hoạt động, việc thực hiện ví trí, vai trò
của SCIC còn nhiều vướng mắt. Vấn đề đặt ra là cần tiếp tục hoàn
thiện thể chế nhằm nâng cao năng lực quản trị và tài chính để
SCIC sớm trở thành một tổ chức đầu tư tài chính chuyên nghiệp
của Chính phủ như mục tiêu ban đầu đặt ra; thực hiện tốt vai trò
đại diện chủ sở hữu tại các DN nhận chuyển giao, đồng thời thực
hiện tốt vai trò trong thực hiện sắp xếp, cổ phần hóa, tái cơ cấu tài
chính các DN có vốn đầu tư Nhà nước.
11


12

Xuất phát từ những đòi hỏi cả về lý luận và thực tiễn, tác giả
đã lựa chọn đề tài: “Nâng cao vai trò của Tổng Công ty đầu
tư và kinh doanh vốn Nhà nước trong hoạt động tái cấu
trúc tài chính của các doanh nghiệp có vốn đầu tư Nhà
nước ở Việt Nam” làm đề tài nghiên cứu luận án tiến sỹ của
mình.
2. Tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề
tài
Trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có nhiều công trình
nghiên cứu về tái cấu trúc tài chính DN, tái cơ cấu DNNN, Công ty
Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước. Có thể khái quát các nghiên
cứu đó như sau:
2.1. Các nghiên cứu về tái cấu trúc tài chính
2.1.1. Tình hình nghiên cứu ở trong nước
Nghiên cứu đề xuất giải pháp tái cấu trúc tài chính được thể
hiện trong các nghiên cứu:
- Luận án tiến sĩ của tác giả Trần Thị Thanh Tú (2006) "Đổi

trong điều kiện khủng hoảng, suy thoái vì sử dụng nợ với mức độ
16


17

cao. Đây cũng là một đặc điểm khá tương đồng với điều kiện tái
cấu trúc của các DN ở Việt nam trong giai đoạn hiện nay. Nghiên
cứu cũng chỉ ra chiến lược tái cấu trúc trên ba giai đoạn ngắn hạn,
trung hạn và dài hạn. Ngoài ra, nỗ lực từ tái cấu trúc hệ thống
ngân hàng, sự hỗ trợ của các tổ chức tài chính quốc tế là những
yếu tố quyết định đến thành công của tái cấu trúc tài chính DN.
* Những nghiên cứu trong nước và quốc tế của các tác giả
nên trên là đóng góp cần thiết để NCS bổ sung, hoàn thiện cơ sở lý
luận cũng như nghiên cứu bổ sung, đánh giá thực trạng của Tổng
Công ty đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước trong hoạt động tái
cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam.
2.2. Các nghiên cứu về Công ty Đầu tư và Kinh doanh
vốn Nhà nước
Việc xem xét các nghiên cứu có liên quan đến vai trò của
SCIC trong hoạt động tái cấu trúc tài chính DN có vốn đầu tư Nhà
nước cho thấy:
Thứ nhất, mặc dù đã có nhiều nghiên cứu liên quan đến tái
cấu trúc tài chính các DN, song các nghiên cứu chủ yếu tập trung ở
đối tượng các DN niêm yết trên sở giao dịch chứng khoán hoặc
một đối tượng DNNN cụ thể. Chưa có nghiên cứu nào về vai trò
SCIC trong tái cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư Nhà nước.
Thứ hai, các nghiên cứu mới chỉ đề cập đến giải pháp tái cấu
trúc tài chính cho một DN hay một nhóm ngành DN cụ thể. Chưa
có nghiên cứu nào nghiên cứu về tổng thể tái cấu trúc tài chính

cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước, trên cơ sở đó
khảo sát, đánh giá thực trạng vai trò của SCIC trong hoạt động tái
cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước giai đoạn 20062017 và đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của SCIC
trong hoạt động tái cấu trúc tài chính đối với các DN có vốn đầu tư
nhà nước giai đoạn 2020-2025 và tầm nhìn 2030.
Nhiệm vụ nghiên cứu của luận án:
- Thứ nhất, nghiên cứu một cách có hệ thống cơ sở lý luận
về Công ty đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước, những vấn đề lý
luận cơ bản về tái cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà
nước và vai trò của Công ty đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước
trong hoạt động tái cấu trúc tài chính DN có vốn đầu tư nhà
nước.
19


20

- Thứ hai, đánh giá thực trạng vai trò của SCIC trong hoạt
động tái cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước trên góc
độ vi mô và vĩ mô của DN.
- Thứ ba, đề xuất hệ thống các giải pháp nhằm nâng cao vai
trò của SCIC trong hoạt động tái cấu trúc tài chính các DN có vốn
đầu tư nhà nước.
Để đạt được mục tiêu nghiên cứu của luận án, các câu hỏi
nghiên cứu được đặt ra như sau:
- Tổng quan về Công ty đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước?
Những vấn đề cơ bản về tái cấu trúc tài chính DN có vốn đầu tư
nhà nước? Vai trò của Công ty đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước
trong hoạt động tái cấu trúc tài chính DN có vốn đầu tư Nhà nước?
- Thực trạng vai trò của SCIC trong hoạt động tái cấu trúc tài

cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước do SCIC đang
nắm giữ.
-Phương pháp nghiên cứu tình huống: Luận án sử dụng
phương pháp nghiên cứu tình huống để thấy rõ vai trò của SCIC
trong hoạt động tái cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà
nước trên góc độ là Người đại diện chủ sở hữu Nhà nước tại DN
(Thông qua ví dụ SCIC tham gia tái cấu trúc tài chính Tổng Công ty
Xuất nhập khẩu xây dựng Việt Nam (Vinaconex)).
7. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài
Về mặt khoa học, luận án đã hệ thống hoá và làm rõ thêm cơ sở
lý luận về Công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước, những vấn
đề cơ bản về tái cấu trúc tài chính các doanh nghiệp (DN) có vốn
đầu tư nhà nước. Luận án cũng trình bày các quan điểm, nội dung,
phương pháp, trình tự tiến hành và các nguyên tắc cơ bản cần
quán triệt trong quá trình tái cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu
tư nhà nước. Đồng thời, luận án phân tích sâu, đánh giá vai trò của
Công ty Đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước trong hoạt động tái
cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước. Đây là tiền đề lý
luận cần thiết để nghiên cứu thực trạng vai trò của Tổng Công ty
đầu tư và kinh doanh vốn nhà nước (SCIC) trong hoạt động tái cấu
trúc tài chính các DN có vốn đầu tư nhà nước ở Việt Nam.

21


22

Về mặt thực tiễn, luận án đi sâu đánh giá thực trạng vai trò của
SCIC trong hoạt động tái cấu trúc tài chính các DN có vốn đầu tư
nhà nước trên hai góc độ vĩ mô và vi mô của DN. Qua đó, chỉ ra

KINH DOANH VỐN NHÀ NƯỚC TRONG HOẠT ĐỘNG TÁI
CẤU TRÚC TÀI CHÍNH CÁC DOANH NGHIỆP CÓ VỐN ĐẦU
TƯ NHÀ NƯỚC
1.1. TỔNG QUAN VỀ CÔNG TY ĐẦU TƯ VÀ KINH DOANH
VỐN NHÀ NƯỚC TẠI DOANH NGHIỆP.
1.1.1. Khái niệm và đặc điểm Công ty đầu tư và kinh
doanh vốn Nhà nước tại DN.
Công ty đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước tại DN là một tổ
chức tài chính do Nhà nước thành lập giúp Nhà nước thực hiện
chức năng kinh doanh các nguồn vốn Nhà nước đầu tư vào DNNN
và các DN thuộc các thành phần kinh tế khác.
Mục đích thành lập Công ty đầu tư và kinh doanh vốn
Nhà nước
Nhà nước với tư cách là chủ thể kinh tế - xã hội có quyền bỏ
vốn đầu tư vào hoạt động sản xuất kinh doanh theo quy định của
pháp luật. Các phương thức đầu tư vốn có thể là tham gia cùng với
các thành phần kinh tế khác thiết lập Công ty cổ phần hay Công ty
TNHH để thực hiện kinh doanh theo pháp luật nhằm thực hiện mục
tiêu của mình. Tùy theo mức độ đầu tư vốn mà chủ sở hữu Nhà
nước có quyền chi phối hoặc không chi phối trong hoạt động quản
trị Công ty. Nếu Nhà nước nắm giữ trên 50% vốn chủ sở hữu của
DN thì Nhà nước có quyền kiểm soát đối với DN. Nếu Nhà nước
nắm giữ dưới 50% vốn chủ sở hữu của DN thì Nhà nước không có
quyền kiểm soát đối với DN.
Với tư cách là chủ sở hữu DN, Nhà nước là người tổ chức thực
hiện chức năng của chủ sở hữu đối với vốn đầu tư của mình tại các
23


24

24


25

đứng tên phần vốn Nhà nước đầu tư tại DN. Thông thường, Bộ
trưởng quản lý ngành, lĩnh vực có liên quan đến DN thực hiện chức
năng này. Hoặc Chính phủ cũng có thể giao cho hai Bộ trưởng cùng
nắm vốn Nhà nước đầu tư tại DN, bao gồm Bộ trưởng Bộ Tài chính
và Bộ trưởng quản lý ngành. Bộ trưởng sẽ trở thành người đứng
tên cổ phần của Nhà nước. Với tư cách cổ đông của Công ty, Bộ
trưởng tham gia vào hoạt động của Công ty theo tỷ lệ số cổ phần
Nhà nước tại Công ty. Điểm mạnh của mô hình này là phát huy
được năng lực chuyên môn và thực hiện chính sách định hướng
của Nhà nước một cách chủ động. Tuy nhiên điểm yếu là mô hình
này không tách rời được chức năng sở hữu ra khỏi chức năng quản
lý Nhà nước. Đồng thời, Bộ chủ quản thường can thiệp vào các
công việc hàng ngày của DN. Chính vì vậy, mô hình Công ty đầu tư
và kinh doanh vốn sẽ giải quyết được hạn chế này.
Thứ ba: Đảm bảo cho DN có vốn của Nhà nước thực sự có
quyền chủ động kinh doanh, tự chủ và tự chịu trách nhiệm về tài
chính trong cơ chế thị trường. DN có vốn của Nhà nước có điều
kiện cạnh tranh bình đẳng giữa các DN thuộc các thành phần kinh
tế.
Đặc điểm của Công ty đầu tư và kinh doanh vốn Nhà
nước tại DN.
Công ty đầu tư và kinh doanh vốn Nhà nước tại DN có các
đặc điểm cơ bản sau:
- Chủ sở hữu Công ty là Nhà nước. Là chủ sở hữu, Nhà nước
có đầy đủ các quyền chiếm hữu, sử dụng và định đoạt đối với tài