Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

MỤC LỤC
MỤC LỤC..................................................................................................................................1
Phần thứ nhất: MỞ ĐẦU.........................................................................................................2
I. Đặt vấn đề............................................................................................................................2
II. Mục đích nghiên cứu..........................................................................................................3
Phần thứ 2: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ......................................................................................3
I. Cơ sở lí luận của vấn đề.......................................................................................................3
II. Thực trạng vấn đề...............................................................................................................4
III. Các giải pháp đã tiến hành đề giải quyết vấn đề...............................................................6
1. Hệ thống kiến thức..............................................................................................................6
1.1. Khối lượng riêng..............................................................................................................6
1.2. Trọng lượng riêng............................................................................................................7
1.3. Mối quan hệ giữa khối lượng riêng (D) và trọng lượng riêng (d)....................................7
2. Phương pháp giải................................................................................................................7
2.1. Bài tập định tính...............................................................................................................7
2.2. Bài tập định lượng..........................................................................................................10
IV. Tính mới của giải pháp....................................................................................................14
V. Phạm vi áp dụng...............................................................................................................14
VI. Phạm vi ảnh hưởng.........................................................................................................14
VII. Hiệu quả SKKN.............................................................................................................15
Phần thứ 3: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ.................................................................................15
I. Kết luận.............................................................................................................................15
II. Kiến nghị..........................................................................................................................16
TÀI LIỆU THAM KHẢO......................................................................................................18

Trang 1



Bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng khi học trong chương trình
Vật lý 6 các em mới chỉ nhận biết những khái niệm, bài tập vận dụng cơ bản
nhất. Một số đề tài khác cũng đã phân loại và giải một số bài tập về khối lượng
riêng trọng lượng riêng nhưng còn ở mức đơn giản trong sách giáo khoa, chỉ đưa
ra bài giải chứ chưa hướng dẫn giải từng bước cụ thểcho học sinh. Do vậy, các
Trang 2


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

em gặp nhiều khó khăn khi gặp phải những dạng bài tập này. Vì thế, tôi mạnh
dạn đưa ra đề tài:“Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng,
trọng lượng riêng phục vụ công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS”mà
tôi đúc rút được trong quá trình ôn luyện học sinh giỏi. Hy vọng rằng các bạn
đồng nghiệp và các em học sinh sau khi tham khảo đề tài này sẽ có kỹ năng giải
các bài toán về trọng lượng riêng, khối lượng riêng trong các đề thi học sinh
giỏi.
II. Mục đích nghiên cứu
Đề tài hệ thống lại các kiến thức lý thuyết cần thiết về trọng lượng riêng,
khối lượng riêng và phân loại các bài tập thành các loạilà định tính và định
lượng. Ứng với mỗi loại là hướng dẫn giải, đặc biệt trong đề tài này, với bài tập
định lượng tôi đưa ra được hướng dẫn giải dưới dạng sơ đồ khối vô cùng hiệu
quả.
Đề tài được viết ra nhằm mục đíchtìm ra phương pháp hướng dẫn học
sinh giải các bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng nhanh, hiệu quả, dễ
dàng, giúp học sinh tiếp thu nhanh kiến thức, đạt được kết quả cao trong các kì
thi học sinh giỏi do các cấp tổ chức.
Phần thứ 2: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I. Cơ sở lí luận của vấn đề

Các giải pháp đưa ra trong đề tài khối lượng riêng và trọng lượng riêng
của chương trình Vật lý THCS này tôi đã khắc phục được một số hạn chế ở các
đề tài trước như sau:
+ Đã phân loại bài tập theo hai phương thức giải chính là bài tập định tính
và bài tập định lượng, ứng với mỗi loại tội đã lựa chọn, sắp xếp các dạng bài tập
tuần tự từ dễ tới khó để hướng dẫn giải cho học sinh.
+ Đưa ra hệ thống đầy đủ kiến thức liên quan cần thiết để vận dụng làm bài
tập.
+ Đối với các dạng bài tập định lượng, tôi đưa ra hướng dẫn giải dưới dạng
sơ đồ khối để học sinh có thể phân tích đề bài, xác định được hướng giải đúng
và trình bày một cách logic, hợp lý. Giúp học sinh tự tin hơn khi tiếp cận những
bài tập nâng cao khi tham gia các kì thi tìm kiếm học sinh giỏi do các cấp tổ
chức.
II. Thực trạng vấn đề
Xuất phát từ nhiện vụ đào tạo của nhà trường là đào tạo thế hệ trẻ cho đất
nước phát triển toàn diện về mọi mặt. Xuất phát từ nguyên lý của giáo dục“học
phải đi đôi với hành”, trong quá trình ôn luyện học sinh giỏi tôi luôn chú trọng
tới cung cấp cho các em một hệ thống các kiến thức logic, tổng quát và phương
pháp giải từng dạng bài ngắn gọn nhất, dễ hiểu nhất.
Trang 4


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

Trước khi chuẩn bị thực hiện đề tài, tôi đã tiến hành khảo sát chất lượng
học sinh giỏi về khả năng giải bài tập trọng lượng riêng, khối lượng riêng để
kiểm tra kiến thức của học sinh. Bản thân tôi đưa ra 6 bài tập trọng lượng riêng,
khối lượng riêng gồm 3 bài tập định tính, 3 bài tập định lượng với mức độ khó
dễ khác nhau thì thu được kết quả như sau:

(Tỉ lệ %)

(Tỉ lệ %)

1 Hs
33,3%

2 Hs
66,7%

0 Hs
0%

3 Hs
100%

Qua kết quả khảo sát, tôi nhận thấy việc giải bài tập cơ bản về trọng lượng
riêng các em làm tương đối tốt, những những bài tập nâng cao thì các em gặp
không ít khó khăn khi giải. Những khó khăn mà các em thường gặp phải trong
quá trình giải gồm: không làm được do không định hướng được cách giải, đổi
đơn vị sai, nhầm lẫn giữa các đại lượng vật lý, quên công thức tính,trình bày bài
giải lủng củng...nên các em dễ mất điểm đáng tiếc mặc dù nó không quá khó.
Nhận thấy những điểm yếu trên tôi đã suy nghĩ để tìm ra giảipháp giúp
khắc phục những khó khăn để có thể tiếp tốt nhất kiến thức được truyền đạt. Sau
một thời gian tìm tòi, bằng tất cả kinh nghiệm có được, tôi đã viết ra đề tài
“phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng
phục vụ công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS”. Đề tài đưa ra hệ thống
các kiến thức, các công thức cơ bản nhất phục vụ cho việc làm bài tập. Sau đó,
đề tài đã phân riêng từng dạng, ứng với mỗi dạng là hướng dẫn các bước phân
tích đề, các bước để giải và cuối cũng là bài giải hoàn chỉnh.

lượng riêng D có đơn vị là kg/m3; khối lượng m có đơn vị là g, thể tíchV có đơn
vị là cm3 thìD có đơn vị là g/cm3. Nên nếu thể tích hay khối lượng của vật có
đơn vị không tương ứng thì ta phải đổi đơn vị cho tương ứng rồi mới giải.
- Cách đổi đơn vị của khối lượng riêng:
+ Đổi từ kg/m3 sang g/cm3
Ta có: x (

) = x.

(

)=

(g/cm3)

Hay ta có thể nhớ: Muốn đổi x từ kg/m3 sangg/cm3 ta chỉ việc lấy x chia cho
1000.
+ Đổi từ g/m3 sang kg/m3
Ta có: x (

) = x.

(

) =x.1000 (g/cm3)

Hay ta có thể nhớ: Muốn đổix từ g/cm3 sang kg/m3 ta chỉ việc lấy x nhân
cho 1000.
Trang 6


2. Phương pháp giải
2.1. Bài tập định tính
Bài tập định tính (BTĐT) là những bài tập mà khi giải, học sinh không
cần thực hiện các phép tính phức tạp mà phải sử dụng những phép suy luận lôgic
trên cơ sở hiểu rõ bản chất của các khái niệm, định luật vật lý và nhận biết được
những biểu hiện của chúng trong các trường hợp cụ thể.
Đối với loại BTĐT, việc xác lập lời giải thường gây cho học sinh nhiều
khó khăn vì nó đòi hỏi phải lập luận một cách lôgic, có căn cứ đầy đủ và xác
đáng về mặt kiến thức. Thực tế giảng dạy cho thấy, do ít được vận dụng kiến
thức vào thực tiễn, ít được tiếp cận với các dạng BTĐT trong quá trình học tập,
nên đứng trước những BTĐT, học sinh thường có xu hướng đưa ra những lời
giải đáp không thỏa đáng, hời hợt, thậm chí không chính xác.

Trang 7


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

2.1.1. Phương pháp giải bài toán thực hành đo một đại lượng vật lý
nào đó
Để giải các bài toán thực hành đo một đại lượng vật lý nào đó ta cần:
- Viết công thức đại lượng tính đó ra.
- Để xác định các đại lượng trong công thức ta xem xét các dụng cụ có sẵn
có thể dùng để đo được đạt lượng nào, ta tiến hành đo đại lượng đó. Nếu không
thể đo trực tiếp ta ta phải tìm bước đo trung gian để tính đại lượng cần đo đó.
- Khi đo xong các đại lượng có trong công thức, ta tính đại lượng cần đo
theo công thức đã viết.
Lưu ý: Khi tính giátrị của các đại lượng cần đo, ta cần lưu ý đơn vị của
các đại lượng liên quan, nếu đơn vị chưa hợp lý thì phải đổi cho hợp lý.

Xác định V = V2 – V1 được thể tích bức tượng V, đổi ra đơn vị m3
Bước 3: Tính khối lượng riêng theo công thức D = (kg/m3)
Bài tập 3:Hãy xác định khối lượng riêng của thủy ngân. Cho dụng cụ
gồm:
+ Lọ thủy tinh rỗng đủ lớn.
+ Nước có trọng lượng riêng D.
+ Cân đồng hồ có độ chính xác cao, có giới hạn đo (GHĐ) và độ chia nhỏ
nhất (ĐCNN) phù hợp.
Giải:
Bước 1: Dùng cân để xác định khối lượng lọ rỗng: m
Bước 2: Đổ nước đầy lọ rồi xác định khối lượng của lọ nước:m1
 Khối lượng của nước là mn = m1 - m
Bước 3:Dung tích của lọ là cũng là thể tích của nước là:
V=Vn =
Bước 4:Đổ hết nước ra, đổ thủy ngân đầy lọ, dùng cân để xác định khối lượng
của lọ thủy ngân: m2
 Khối lượng của thủy ngân là:

mtn = m2 - m

Bước 5:Dung tích của lọ không đổi nên khối lượng riêng của thủy ngân là:
Dtn =

D

2.1.1. Phương pháp giải bài toán kiểm tra vật đặc rỗng.
Để giải các bài toán kiểm tra vật đặc rỗng ta cần:
- Xác định khối lượng riêng của vật.
- Xác định khối lượng riêng của chất tạo nên vật
Trang 9

=

0,0005 (m3)
Bước 3: Dùng bình tràn để đo thể tích của chiệc vương miện V vmtheo đơn
vị m3
Bước 4: So sánh Vvm và Vv
+ Nếu Vvm = V vthì kết luận người thợ kim hoàn không gian lận.
+ Nếu Vvm> V vthì kết luận người thợ kim hoàn đã gian lận.Hoặc vương
miện đó là vàng nguyên chất thì nó là rỗng.

Trang 10


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

2.2. Bài tập định lượng
Bài tập định lượng là loại bài tập có số liệu cụ thể, muốn giải được phải
thực hiện một loạt phép tính.Loại bài tập này giúp học sinh hiểu đầy đủ và sâu
sắc hơn ý nghĩa vật lý, rèn luyện kĩ năng tính toán, vẽ hình, tiến tới giải bài tập
tổng hợp có nhiều nội dung phức tạp hơn.Sau đây là một số dạng bài tập định
lượng thường gặp trong các đề thi các cấp phần kiến thức khối lượng riêng,
trọng lương riêng và hướng dẫn giải chúng dưới dạng sơ đồ khối.
Câu 1:Một mẩu hợp kim thiếc – chì có khối lượng m = 664g, khối lượng
riêng D = 8,3g/cm3. Hãy xác định khối lượng của thiếc và chì trong hợp kim.
Biết khối lượng riêng của thiếc là D1= 7300kg/m3, của chì là D2 = 11300kg/m3
và coi rằng thể tích của hợp kim bằng tổng thể tích các kim loại thành phần.
Hướng dẫn giải dạng sơ đồ
Ta có thể tóm tắt bài toán và giải lần lượt các bước được đánh số tuần tự theo
hình vẽ sau:

m

664

m

m

1
2
1
2
V = V1 + V2 D  D  D  8,3  7,3  11,3
1
2

Từ (1) ta có m2 = 664- m1. Thay vào (2) ta được

(2)
664 m1 664  m1


8,3 7,3
11,3

(3)

Giải phương trình (3) ta được m1 = 438g và m2 = 226g
Câu 2: Một mẫu hợp kim chì – nhôm có khối lượng 630g và khối lượng
riêng 7g/cm3. Hãy xác định khối lượng của nhôm – chì có trong hợp kim. Biết

- Thể tích của hợp kim bằng 90% tổng thể tích các kim loại thành phần nên:
V = 90%.(V1 + V2) 



(2)

Từ (1) ta có m2 = 630- m1. Thay vào (2) ta được
(3)
Giải phương trình (3) ta được m1 = 473,022g và m2 = 156,978g
Câu 3:Đổ 1 lít rượu vào 1,5 lít nước rồi trộn đều ta thấy thể tích của hỗn
hợp giảm đi 0,7% thể tích tổng cộng của các chất thành phần.
Hãy tính khối lượng riêng của hỗn hợp biết khối lượng riêng của rượu và
nước lần lượt là D1= 800 kg/m3; D2= 1000 kg/m3.
Hướng dẫn giải
Ta có thể tóm tắt bài toán và giải lần lượt các bước được đánh số tuần tự
theo hình vẽ sau:
Rượu
m1
D1=800kg/m3
V1= 1 l

Tính m1(1)

Hỗn hợp
rượunước
mhh
Dhh
Vhh


phần. Nên:
Vhh= 99,3%.( V1 + V2 )= 0,993.0,0025 = 0,0024825 (m3)
- Khối lượng riêng của hỗn hợp rượu và nước là:
Dhh =

=

≈ 926 (kg/m3)

IV. Tính mới của giải pháp
Giải pháp đưa ra phương pháp giải các bài tập định lượng khối lượng
riêng, trọng lượng riêngdưới dạng sơ đồ khối vừa đơn giản, dễ nhìn lại dễ hiểu.
Nhìn sơ đồ này, học sinh nắm rõ bản chất của bài toán nên nhớ rất lâu, có thể tư
duy để làm các bài tập khác cùng bản chất ở mức độ khó hơn.
V. Phạm vi áp dụng
Đề tài áp dụng cho đối tượng học sinh giỏi Vật lý trường THCS Dur
Kmăn năm học 2018-2019.

Trang 14


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

VI. Phạm vi ảnh hưởng
Đề tài giúp học sinh giỏi vật lý nắm chắc kiến thức phần khối lượng riêng,
trọng lượng riêng. Giúp học sinh giỏi phân loại, hệ thống lại kiến thức rõ ràng,
giải quyết các vấn đề đặt ra một cách logic đạt kết quả cao trong kì thi học sinh
giỏi các cấp.
Đối với bản thân tôi, qua quá trình tìm tòi, nghiên cứu, tôi cũng đã tích

5 Hs
100%

Bài tập định tính
Làm
đúng

Làm

Bài tập định lượng
Làm

Sai

Làm
đúng

(Tỉ lệ)

(Tỉ lệ)

(Tỉ lệ)

(Tỉ lệ)

1 Hs
33,3%
2 Hs
50%
4 Hs


Kết quả qua kì thi học sinh giỏi cấp huyện của học sinh trường THCS Dur
Kmăn do tôi bồi dưỡng một lần nữa khẳng định tính hiệu quả của đề tài, thành
Trang 15


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

tích học sinh đạt được tăng lên rõ rệt qua từng năm, cụ thể: năm học 2016-2017
tôi chỉ có một học sinh được công nhận học sinh giỏi văn hóa cấp Huyện, năm
học 2017-2018 tôi có một học sinh giỏi đạt giải ba học sinh giỏi văn hóa cấp
Huyện, năm học 2018-2019 tôi có một học sinh đạt giải nhất học sinh giỏi văn
hóa cấp Huyện môn Vật lý.Đây là thành tích rất cao đối với học sinh thuộc vùng
đặc biệt khó khăn như trường tôi trong nhiều năm gần đây.
Phần thứ 3: KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ
I. Kết luận
Đề tài “Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng,
trọng lượng riêng phục vụ công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS ” tôi
đã hệ thống lại kiến thức liên quan, đưa phương pháp giải bài tập cho mỗi
dạng.Tôi đã hướng dẫn học phân tích bài toán định lượng ra dưới dạng sơ đồ,
để dễ hình dung và nhìn thấy rõ mỗi quan hệ giữa các đại lượng trong bài toán.
Trên cơ sở đó học sinh tự hình thành cho mình kỹ năng giải bài tập.
Bản thân tôi cũng đã áp dụng các giải pháp trong đề tài và đạt được
những kết quả khả quan nhất định, tuy nhiên không có giải pháp nào là tối ưu
nên tôi sẽ tiếp tục nghiên cứu và phát triển đề tài. Đồng thời mong các đồng
nghiệp đóng góp thêm ý kiến bổ sung để đề tài phát triển hoàn thiện hơn.
II. Kiến nghị
Để đề tài có thể áp dụng tốt vào thực tế ôn luyện học sinh giỏi tôi xin đề
xuất một vài ý kiến chủ quan như sau:

HIỆU TRƯỞNG

NHẬN XÉT CỦA HỘI ĐỒNG CHẤM SÁNG SKKN CẤP HUYỆN
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
.................................................................................................................................
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG

Trang 17


Phương pháp giải một số dạng bài tập về khối lượng riêng, trọng lượng riêng phục vụ
công tác bồi dưỡng học sinh giỏi Vật lý THCS

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] 56/2011/TT-BGDĐT Thông tư ban hành quy chế quy chế thi học sinh giỏi
cấp quốc gia.
[2,tr.80]Vật lí cơ bản và nâng cao_Th.s Lê Thị Thu Hà_ NXB Đại học quốc gia
Hà Nội.

Trang 18