CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG TƯ VẤN
HƯỚNG NGHIỆP CHO HỌC SINH THPT


Tổng quan nghiên cứu
Tư vấn hướng nghiệp đang phát triển khá mạnh trong hệ
thống giáo dục và đây được xem như là một công cụ hữu hiệu
mang tính chiến lược nhằm đảm bảo chất lượng giáo dục và
tạo ra sự phù hợp giữa hoạt động trong nhà trường và thị
trường lao động ngoài xã hội để hướng tới việc tăng cường
chức năng xã hội của các cơ sở giáo dục trong bối cảnh hội
nhập và cạnh tranh phát triển lành mạnh. Đồng thời, tư vấn
hướng nghiệp được coi là điều kiện không thể thiếu cho sự
lựa chọn và phát triển đúng đắn nghề nghiệp của thế hệ trẻ.
Các nghiên cứu ở nước ngoài
Hướng nghiệp xuất hiện đầu tiên ở Mỹ, bắt đầu từ năm
1850 đến 1940, gắn liền với những cá nhân như Francis
Galton, Wilheim Wundt, James Cattell, Alfred Binet, Frank
Parsons, Robert Yerkes, và E. K. Strong. Cuối những năm
1800, một hệ thống công nghiệp với quy mô lớn ra đời đã làm
thay đổi mạnh mẽ môi trường làm việc và điều kiện sống.
Khu vực đô thị phát triển, cùng với tốc độ phát triển và tập
trung hoá công nghiệp đã thu hút rất nhiều người dân lao động
từ các khu vực nông thôn. Để đáp ứng được các yêu cầu của


các nhà máy công nghiệp và điều kiện sống khắc nghiệt, chật
chội trong những khu nhà ổ chuột, một nhu cầu đổi mới đã
xuất hiện, một vài nhà nghiên cứu bắt đầu quan tâm đến hành
vi con người, quan tâm đến các điều kiện sống và làm việc
trong xã hội bị thay đổi bởi cuộc cách mạng công nghiệp.

từ đó đã rút ra những kết luận coi giáo dục hướng nghiệp là
một vấn đề quan trọng không thể thiếu khi xã hội ngày càng
phát triển và cũng là nhân tố thúc đẩy xã hội phát triển.
Ở Liên Xô (cũ) vào những năm 29, 30 của thế kỷ XX, vấn
đề hướng nghiệp cho HS cũng được các nhà khoa học và lãnh
đạo chính quyền Xô viết đặc biệt quan tâm. V.I Lênin đã có chỉ
thị yêu cầu phải cho HS làm quen với khoa học kỹ thuật, làm
quen với cơ sở của nền sản xuất hiện đại. N.K Crupxkaia - nhà
giáo dục học lỗi lạc đã từng nêu lên luận điểm “Tự do chọn


nghề” cho mỗi thanh, thiếu niên. Theo bà, thông qua hướng
nghiệp, mỗi trẻ em phải nhận thức sâu sắc hướng phát triển
kinh tế của đất nước, những nhu cầu của nền sản xuất cần được
yêu cầu mà xã hội đề ra trước các em trong lĩnh vực lao động
sản xuất. Mặt khác, công tác hướng nghiệp lại phải giúp cho trẻ
em phát triển được hứng thú và năng lực nghề nghiệp, giáo dục
cho các em thái độ lao động đúng, động cơ chọn nghề trong
sáng. Từ đó các em có thái độ tự giác trong việc chọn nghề.
Ở các nước trong khu vực Châu Á cũng có sự quan tâm
đến vấn đề này. Tại trường trung học phổ thông, dù là trường
công lập hay tư thục thì ở các em bắt đầu xuất hiện nhu cầu
tìm hiểu và lựa chọn nghề nghiệp tương lai. Và việc định
hướng tương lai cho học sinh đều bắt đầu từ năm lớp 10 thông
qua giờ hoạt động câu lạc bộ hoặc hướng dẫn riêng cho từng
em của giáo viên chủ nhiệm. Lớp 11 nhà trường mời các
giảng viên ở bên ngoài như những sinh viên đã ra trường hay
những lãnh đạo các doanh nghiệp đến nói chuyện về kinh
nghiệm bản thân hay hoạt động ở doanh nghiệp của họ. Lớp
12 nhà trường tổ chức cho học sinh đi tham quan để định

nghiệp hóa – Hiện đại hóa nhằm chuẩn bị kĩ năng cho học đi
vào cuộc sống thì hướng nghiệp mới thực sự được nhà nước
chú trọng đến. Trong thời gian này có các bài viết của các tác
giả Phạm Tất Dong, Nguyễn Thị Bình, Đoàn Chi, Đặng Danh
Ánh, Nguyễn Minh Đường, Nguyễn Văn Hộ đã đề cập đến
trách nhiệm của nhà trường trong việc định hướng nghề cho
học sinh, biện pháp hướng nghiệp cho học sinh và xây dựng
một số cơ sở lí luận nền tảng về hướng nghiệp.
Các nhà khoa học đã đi sâu nghiên cứu những vấn đề lí
luận chung về hướng nghiệp và giáo Dục hướng nghiệp, đã
khái quát mục tiêu, nội dung, con đường hướng nghiệp trong
nhà trường phổ thông. Khẳng định vị trí và vai trò của hướng
nghiệp và giáo Dục hướng nghiệp trong nhà trường THPT.
Chính các nghiên cứu của các tác giả trên là cơ sở lí luận,
thực tiễn cho việc thực hiện giáo Dục hướng nghiệp trong nhà
trường phổ thông hiện nay.
Tiếp cận theo hướng tư vấn nghề ở nước ta: Những năm


80, các tác giả Phạm Huy Thụ, Phạm Ngọc Luận, Phạm Tất
Dong, Nguyễn Thế Trường, Đoàn Chi, Cù Nguyên Hanh tiến
hành nghiêu cứu đã xây dựng nội dung và phương pháp tư vấn
nghề cho số thương binh được đi học nghề sau khi kết thúc
chiến tranh. Các tác giả Đặng Danh Ánh, Phạm Đức Quang,
Phạm Ngọc Anh, Đỗ Thị Hòa cùng với Nguyễn Viết Sự đã
nghiên cứu đề tài “Mô tả các nghề đào tạo nhằm mục đích
hướng nghiệp” những công trình này chỉ tập trung đề cập đến
việc xây dựng các phòng hướng nghiệp và việc tư vấn nghề
trong trường nghề và trường phổ thông. Tuy nhiên, nó đã cung
cấp nhiều tư liệu quí giá cho công tác hướng nghiệp ở các

nhiều em chọn nghề theo rung cảm từ nhỏ, từ mẫu người lý
tưởng, có em chọn nghề theo sự vui thích của cá nhân, theo
yêu cầu của cha mẹ... Do đó có thể có sự không phù hợp giữa


sở thích và nguyện vọng. Hầu hết các em đều cho rằng nghề
các em thích là phù hợp sở thích và khả năng của bản thân,
hoặc yêu thích nghề vì phù hợp với nguyện vọng được xã hội
coi trọng. Có 20% học sinh cho biết là chưa hiểu rõ về nghề
nên không biết thích cái gì? Bên cạnh đó, sự hiểu biết của học
sinh về nghề định chọn là rất ít, chưa sâu sắc, không rõ ràng,
cụ thể. Những nguồn thông tin quan trọng nhất (cha mẹ, thầy
cô, các phương tiện thông tin đại chúng) để giúp cho các em
có nhận thức đúng đắn về nghề nghiệp thì chưa phát huy hết
tác dụng. Vì vậy, biểu tượng về nghề nghiệp mà học sinh định
chọn không rõ ràng, phiến diện cũng là điều dễ hiểu [32].
Tác giả Nguyễn Ngọc Minh trong công trình nghiên cứu
“Nhận thức của giáo viên về tư vấn hướng nghiệp trong nhà
trường THPT” đã nêu lên được thực trạng tư vấn hướng
nghiệp hiện nay trong nhà trường THPT là hầu hết các trường
THPT đều đặc cách các giáo viên kiêm nhiệm thêm công tác
này, cho nên quá trình chuẩn bị thông tin, kiến thức cho công
tác tư vấn hướng nghiệp trong nhà trường của các giáo viên
còn mang tính tự phát, chưa có hệ thống. Tác giả cũng nêu lên
được thái độ của giáo viên đối với vai trò của tư vấn hướng
nghiệp trong nhà trường, đa số các giáo viên đều nhận biết và


thông hiểu một cách thấu đáo và sâu sắc tầm quan trọng của
công tác này, nhận biết được sự mong mỏi của học sinh về

nghề nghiệp mà mình yêu thích và hướng tới [8].
Tác giả Nguyễn Quang Uẩn nghiên cứu xu hướng nghề
nghiệp của học sinh theo các chỉ số như: Mức độ nhận thức
nghề nghiệp, thái độ đối với nghề nghiệp, tính ổn định của
thái độ, tác giả đã chỉ ra đặc điểm chung trong xu hướng nghề
nghiệp của học sinh THPT và một số vấn đề khác. Tác giả còn
cho biết nhận thức về nghề của học sinh biết đến chưa nhiều.
Hứng thú nghề nghiệp của học sinh hình thành môn chưa tập
trung và chưa rõ nét [35].
Tác giả Chu Văn Thảo với công trình nghiên cứu “Giải
pháp quản lý nhằm đẩy mạnh công tác tư vấn hướng nghiệp
cho học sinh tại các Trung tâm KTTH-HN ở tỉnh Bắc Ninh”


đã nhấn mạnh rằng đa số học sinh trung học trước khi chọn
nghề chưa hiểu hết ý nghĩa và tầm quan trọng của việc chọn
nghề có cơ sở khoa học, các em chưa hiểu rõ về nghề nghiệp,
chưa đánh giá đúng năng lực bản thân. Sự hiểu biết về nghề
của các em còn đơn giản, nghèo nàn so với thế giới nghề
nghiệp vô cùng phong phú, đa dạng, thiếu thông tin về thị
trường lao động đã làm các em lúng túng, khó khăn khi chọn
nghề. Nhìn chung, nhận thức của học sinh về các lĩnh vực của
nghề nghiệp còn rất chung chung, đặc biệt đối với nghề mình
định chọn các em cũng mơ hồ. Các em rất cần được tư vấn
hướng nghiệp trong việc lựa chọn các hướng đi sau khi tốt
nghiệp THPT [31].
Hầu hết các công trình nghiên cứu trên đã nêu lên được
thực trạng chọn nghề của học sinh THPT (lý do chọn nghề,
động cơ chọn nghề, nguyện vọng chọn nghề, các nhân tố ảnh
hưởng đến việc chọn nghề của học sinh, nhận thức về nghề

và xã hội.
Khái niệm chọn nghề:Việc lựa chọn nghề nghiệp của học
sinh là một quá trình lâu dài và phức tạp, nó được biểu hiện ở
các mức độ khác nhau ngay trong những lớp đầu của trường
THCS, được tiếp tục phát triển và hoàn thiện dần ở những lớp
sau nhất là ở cuối cấp THPT, trong các trường, lớp dạy nghề
và được tạm coi là kết thúc khi họ đã có những khả năng lao
động nghề nghiệp độc lập. Với tư cách là một quá trình hoạt
động, lựa chọn nghề nghiệp bao gồm những tính chất cơ bản:
Tính chủ thể của quá trình lựa chọn:
Tính khách thể của quá trình lựa chọn nghề:
Tính mục đích của quá trình lựa chọn nghề:
Tính cấu trúc của quá trình lựa chọn nghề:
Khái niệm về hướng nghiệp:Có nhiều khái niệm khác
nhau về hướng nghiệp, nhưng để phù hợp với đề tài, chúng tôi
chọn khái niệm sau để làm cơ sở cho việc nghiên cứu:
“Hướng nghiệp là những biện pháp dựa trên cơ sở tâm lý học,


y học và nhiều khoa học khác để giúp đỡ học sinh phù hợp
với yêu cầu xã hội, đồng thời thoả mãn tối đa nguyện vọng,
thích hợp với những năng lực, sở trường và điều kiện tâm lý
cá nhân nhằm mục đích phân bố hợp lý và sử dụng có hiệu
quả nhất lực lượng dự trữ sẵn có của đất nước” [36].
Có thể nói, hướng nghiệp là sự kết hợp tương đối hài
hoà giữa nhu cầu của mỗi cá nhân và nhu cầu xã hội; đặt
nhiệm vụ đào tạo con người cho xã hội làm nhiệm vụ trung
tâm trước tiên, đồng thời luôn đảm bảo tính cá thể trong sự
phát triển tự do của mỗi nhân cách. Mặt khác hướng nghiệp
cũng đề cập tới tính chất phức tạp của công tác hướng nghiệp,

của thanh thiếu niên, đối chiếu những năng lực đó với những
yêu cầu do nghề đặt ra với người lao động, có cân nhắc đến
nhu cầu nhân lực của địa phương, xã hội, trên cơ sở đó cho họ


những lời khuyên về chọn nghề, có căn cứ khoa học, loại bỏ
những trường hợp may rủi, thiếu chín chắn khi chọn nghề
nhằm mục đích giúp thanh thiếu niên nhận ra chính mình, tạo
điều kiện cho họ phát huy cao độ sở trường cũng như trong
bước đường hoạt động nghề nghiệp tương lai.
Như vậy, theo nhận định của phần đông các tác giả
(trong và ngoài nước) thì mục đích của tư vấn hướng nghiệp
chính là giúp học sinh nhận biết được những đặc điểm tâm
sinh lý vốn có của bản thân và những nhu cầu của xã hội
trong lựa chọn nghề. Tư vấn hướng nghiệp rất có ích cho học
sinh vì nó không chỉ đề cập đến nhân cách, mơ ước, sở thích,
nguyện vọng của học sinh mà còn đề cập đến những yếu tố
khác trong bức tranh nghề nghiệp rộng lớn, từ đó giúp học
sinh có thể lựa chọn được cho mình một nghề phù hợp cho
tương lai. Tư vấn hướng nghiệp giúp cho học sinh có một cái
nhìn từ “bên trong” và học sinh có cơ hội lựa chọn, an tâm,
dành hết năng lực và công sức của bản thân một khi đã chọn
được một nghề thích hợp cho mình. Trên cơ sở cung cấp cho
học sinh những tri thức cơ bản của các môn học, những hiểu
biết về các ngành nghề trong xã hội, tư vấn hướng nghiệp
giúp học sinh nhận thức đúng đắn hơn về nghề nghiệp mà


mình định chọn. Đồng thời giúp cho các em tự đánh giá
những đặc điểm tâm sinh lý của cá nhân. Từ đó giúp cho các

cách con người một cách toàn diện được thực hiện bằng các
test như: tìm hiểu hứng thú xu hướng nghề; tìm hiểu kiểu thần
kinh khí chất; trắc nghiệm tư duy; trắc nghiệm trí nhớ; trắc
nghiệm trí tưởng tượng không gian; trắc nghiệm chú ý; trắc
nghiệm khả năng giao tiếp; trắc nghiệm khả năng kinh
doanh... để tìm hiểu hứng thú, thiên hướng, năng lực và
những phẩm chất nghề chuyên biệt của con người. Mục đích
của tư vấn chẩn đoán là xác định trong những lĩnh vực hoạt
động nào con người có thể lao động thành công nhất, tức là
đem lại lợi ích tối đa cho xã hội, đồng thời cũng đem lại niềm
vui và sự hài lòng cho bản thân người lao động.


Tư vấn y học: người làm tư vấn đo đạc các chỉ số tâm
sinh lý như thị giác, thính giác, xúc giác, sự phối hợp cảm
giác vận động, sự phối hợp hành động. Nếu như người được
tư vấn mắc một trong những bệnh thuộc loại chống chỉ định
của nghề thì người cán bộ tư vấn sẽ khuyên nên chọn một
nghề khác gần gũi với thiên hướng và hứng thú, đồng thời
phù hợp với trạng thái sức khoẻ của người đó. Chẳng hạn,
những người rối loạn sắc giác sẽ không được chọn những
ngành nghề giao thông vận tải, thông tin tín hiệu...
Tư vấn hiệu chỉnh: được tiến hành trong trường hợp ý
định nghề nghiệp của con người không phù hợp với khả năng
và năng lực thực tế của họ. Trong trường hợp này, kế hoạch
nghề nghiệp của cá nhân cần được xem xét và uốn nắn lại cho
phù hợp với tình hình. Ví dụ: trên cơ sở những cứ liệu thu được
khi nghiên cứu nhân cách con người, cán bộ tư vấn sẽ khuyên
thanh thiếu niên nên chọn một nghề khác, phù hợp với những
đặc điểm tâm sinh lý của mình hơn.

cơ, hứng thú, khuynh hướng và năng lực nghề nghiệp của học
sinh, về kinh tế, về nhu cầu phát triển nhân lực của các ngành
nghề kinh tế quốc dân và địa phương. Đặc biệt phải có kiến
thức sâu sắc về hướng nghiệp, tư vấn hướng nghiệp chọn
nghề, kỹ thuật tư vấn hướng nghiệp, biết sử dụng thành thạo
các phương pháp test chẩn đoán khả năng trí tuệ, khả năng
vận động và nhân cách của học sinh. Đương nhiên, kèm theo
các phương pháp này là những máy móc, thiết bị, những
phương tiện kỹ thuật.
Các nội dung tư vấn hướng nghiệp
Giúp học sinh tìm hiểu thế giới nghề nghiệp: Các em
biết được tính đa dạng phong phú của nghề, xu hướng phát
triển của nghề, các yêu cầu của nghề, đặc biệt là các yêu cầu
về tâm sinh lý, những điều kiện học nghề và vào nghề…
Đồng thời, qua quá trình tìm hiểu nghề, ở học sinh sẽ xuất
hiện và phát triển hứng thú nghề nghiệp. Từ đó hình thành ở
học sinh những biểu tượng đúng đắn về những nghề cần phát
triển; hình thành và rèn luyện cho các em phương pháp tìm
thông tin. Một số thông tin cụ thể như: Thông tin về ngành,


nhóm nghề và nghề cụ thể; thông tin về cơ sở đào tạo; thông
tin về nghề nghiệp và cơ sở đào tạo mà bản thân học sinh
thích.
Giúp học sinh tìm hiểu thông tin về định hướng phát
triển kinh tế - xã hội, về thị trường lao động ở địa phương, cả
nước và xa hơn nữa là trong khu vực và thế giới; giúp học
sinh tiếp cận dần về hệ thống thông tin về đào tạo nhân lực và
việc làm, giúp các em quen dần với những tính chất, quy luật
của thị trường lao động; giúp các em thấy được đòi hỏi mới

Vì vậy nghề này cũng đòi hỏi các chuyên gia phải có những
phẩm chất nhất định. Trong nghề tham vấn, các chuyên gia
tham vấn thông thường phải có các phẩm chất đặc trưng sau:
Sự thông minh, nhanh nhạy.