CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG
DẠY HỌC CHO HỌC SINH THEO HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC TƯ DUY PHÊ
PHÁN Ở CÁC TRƯỜNG TIỂU HỌC


- Tổng quan các công trình nghiên cứu về quản lý hoạt
động dạy học cho học sinh theo hướng phát triển năng lực
tư duy phê phán ở các trường tiểu học
Nghiên cứu chương trình giáo dục một số quốc gia phát
triển cho thấy, tư duy phê phán là một năng lực quan trọng cần
phát triển cho học sinh trong mục tiêu chương trình các môn
học (Ichilov, 1998; Kennedy, 1997; Yang & Chung, 2009), có ý
nghĩa trong việc hình thành và phát triển nhân cách cho học
sinh, bao gồm các giá trị con người và những năng lực, phẩm
chất cần thiết, trong quá trình chuẩn bị cho tương lai (Branson
& Margaret, 1998; Kerr, 1999; Cogan, 2002). Ở Đức, tư duy
phê phán được sử dụng như là một trong những năng lực chủ
đạo nằm trong chương trình được xây dựng theo cách tiếp cận
dựa vào năng lực người học (Anita Rosch, 2015)
Trong các năng lực tư duy, tư duy phê phán được nhấn
mạnh như là một năng lực quan trọng, cần thiết rèn luyện cho
học sinh (McCollister & Sayler, 2010; Trilling & Fadel, 2009).
Đây là một năng lực tư duy bậc cao, giúp cho học sinh có thể
nhìn nhận, suy xét, lí giải, và đánh giá các vấn đề một cách
khách quan, công bằng, thấu đáo với sự am hiểu kiến thức sâu


sắc (Bloom, 1956; McCollister & Sayler, 2010). Nhiều nghiên
cứu cho rằng sự tập trung vào việc nâng cao năng lực tư duy
phê phán trong các chương trình giáo dục phổ thông có thể

ý kiến trái chiều, và biết kiểm định lại ý kiến của bản thân
(Yang & Chung, 2009).
Ở Việt Nam hiện nay, phát triển tư duy phê phán cho học
sinh đang thu hút được nhiều sự quan tâm, chú ý của người làm
trong công tác nghiên cứu giáo dục cũng như những người
ngoài ngành. Trong Dự thảo Chương trình giáo dục phổ thông
tổng thể giai đoạn sau năm 2015, tư duy phê phán được các nhà
hoạch định chương trình tại Việt Nam khẳng định là một trong
những thành tố của nhóm năng lực cốt lõi mà học sinh phải có


được sau khi tham gia quá trình học tập ở bậc phổ thông. Có rất
nhiều môn học giữ vai trò chủ chốt trong việc giúp học sinh trở
thành những người công dân có trách nhiệm, góp phần hình
thành cho các em những phẩm chất và năng lực cần thiết của
người công dân Việt Nam trong giai đoạn sắp tới. Nó có vai trò
quan trọng trong việc phát triển tâm lực – một thành tố cơ bản
của nhân cách và là nội lực của sự phát triển nhân cách học sinh
(Lưu Thu Thủy, 2016).
Nghiên cứu của Nguyễn Thị Liên và cộng sự (2017) về
“Vận dụng quan điểm kiến tạo xã hội trong thiết kế bài học môn
đạo đức nhằm phát triển tư duy phê phán cho học sinh tiểu học”
cho thấy, sự phát triển tư duy phê phán của học sinh tiểu học
thông qua việc học các bài học môn đạo đức được thiết kế theo
quan điểm kiến tạo xã hội.
Nguyễn Thu Trang (2017)đề cập đến việc phát triển tư duy
phê phán cho sinh viên thông qua các bài học được thiết kế dựa
trên một quan điểm giáo dục tiến bộ, có cơ sở khoa học vững
chắc sẽ góp phần đào tạo ra những thế hệ lao động tương lai có
khả năng thích ứng và hòa nhập cao trong thời kì toàn cầu hóa,

nhằm đạt được nhiệm vụ của dạy học.
Hoạt động dạy học là một hệ thống toàn vẹn bao gồm các
thành tố cơ bản: Mục đích, nội dung, phương pháp, phương
tiện, hình thức tổ chức, người dạy, người học. Các thành tố
này tương tác với nhau, thâm nhập vào nhau để thực hiện
nhiệm vụ dạy học nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy
học.
Hoạt động dạy học gắn liền với hoạt động giáo dục. Cả
hai hoạt động này đều hướng tới một mục tiêu chung là phát
triển toàn diện nhân cách người học.
Nói tóm lại, “hoạt động dạy học là quá trình mà trong
đó dưới sự tổ chức, điều khiển, lãnh đạo của người GV làm
cho người học tự giác, tích cực, chủ động tự tổ chức, tự điều
khiển hoạt động nhận thức- học tập của mình nhằm thực hiện


những nhiệm vụ dạy học” [dẫn theo Nguyễn Thu Trang,
2017].
Như vậy, bản chất của hoạt động dạy học thể hiện tính
thống nhất của hoạt động dạy và hoạt động học, sự thống nhất
biện chứng giữa các thành tố của hoạt động dạy học trong quá
trình triển khai hoạt động dạy học.
Dạy học là một quá trình tương tác, cộng tác giữa thầy và
trò. Chủ thể hoạt động dạy là GV, chủ thể hoạt động học là
HS. Quá trình vận động tích cực, sáng tạo của chủ thể này làm
cho họ phát triển, hoàn thiện mình hơn cả về phẩm chất lẫn
năng lực. Trong đó hoạt động dạy của thầy và trò phối hợp
nhịp nhàng, ăn khớp phát huy tối đa khả năng sáng tạo của HS
giúp họ trưởng thành hơn trong hoạt động đó.
-Năng lực tư duy phêphán

tính chính xác của vấn đề; là tư duy chất vấn các giả định, giả
thiết nhằm tìm kiếm sự thật, lý lẽ rõ ràng, nhất quán về vấn đề
nhất định; là sự khám phá những khía cạnh khác nhau của một
vấn đề; là nhận định để khẳng định đúng sai, chứ không đơn
thuần là sự tiếp nhận, duy trì thông tin một cách thụ động.
TDPP còn là tìm cách lý giải hay tìm tòi giải pháp mới nhằm
giải quyết vấn đề, phân tích những giả định và chất lượng của
những phương pháp mới hợp lý hơn về một giả thuyết nào đó,
chứ không phải sự phản đối với nghĩa tiêu cực; thể hiện sự nhạy
cảm trước bối cảnh (nhận biết tình huống ngoại lệ, khác
thường).
- Hoạt động dạy học theo hướng phát triển năng lực tư
duy phê phán cho học sinh tiểu học
Hoạt động dạy học cho học sinh tiểu học theo hướng phát
triển tư duy phê phán là cách giảng dạy cho học sinh nhằm phát
triển cho học sinh những kỹ năng như: Biết diễn đạt và đề xuất
những câu hỏi và vấn đề quan trọng khi cần thiết; hoạt động này
giúp học sinh biết lắng nghe ý kiến của người khác và sẵn sàng
đưa ra những ý tưởng đối trọng nếu cần; có khả năng bình luận


và có khả năng tự lựa chọn lấy giải pháp; đánh giá vấn đề và ý
tưởng của người khác; đưa ra những kết luận, đánh giá ý tưởng
của người khác, đưa ra những cách giải quyết, hành động hợp
lý; sẵn sáng ngừng đánh giá khi cho là thiếu căn cứ và lý do.
Hoạt động dạy học cho học sinh tiểu học theo hướng phát
triển năng lực tư duy phê phán sẽ được áp dụng từ mức thấp tới
cao, từ tầng thứ 4 trở đi là thuộc loại cao cấp là những kỹ năng
tư duy. Giả sử trong một giờ học về lịch sử nước ta (lớp 4),
những câu hỏi được đặt ra trong tình huống lịch sử về câu

- Quản lý hoạt động dạy học cho học sinh tiểu học theo
hướng phát triển năng lực tư duy phê phán.


- Khái niệm
- Quản lý hoạt động dạy học
* Bản chất của quản lý hoạt động dạy học:
QL hoạt động dạy học được hiểu là một hệ thống những
tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp quy luật của chủ thể
QL tới khách thể QL trong quá trình dạy học nhằm đạt được
mục tiêu đề ra; là quá trình người HT hoạch định, tổ chức,
điều khiển, kiểm tra hoạt động dạy học của GV nhằm đạt được
mục tiêu đã đề ra. Trong toàn bộ quá trình QL nhà trường thì
QL hoạt động dạy học của HT là hoạt động cơ bản nhất, quan
trọng nhất.
Như vậy, QL hoạt động dạy học thực chất là quá trình
truyền thụ tri thức của đội ngũ GV và quá trình lĩnh hội kiến
thức, kỹ năng, kỹ xảo của HS; QL các điều kiện cơ sở vật
chất, trang thiết bị, phương tiện phục vụ hoạt động dạy học
của cán bộ QL nhà trường.
* Mục tiêu của QL hoạt động dạy học:
Mục tiêu hướng tới chính là chất lượng, kết quả và hiệu
quả có được khi dạy HS với sự phát triển toàn diện các mặt:


chân thiện mỹ đức đã được nêu ra trong mục tiêu dạy học. Vì
vậy, QL họat động dạy học có mục tiêu là:Thực hiện đầy đủ các
mục tiêu, phải đảm bảo kế hoạch đào tạo, nội dung chương
trình giảng dạy theo hướng và thời gian quy định; Đảm bảo
hoạt động dạy học đạt kết quả cao (QL chất lượng).

sau:
+ Cụ thể hóa mục tiêu hoạt động dạy học theo hướng phát
triển TDPP, các nhiệm vụ dạy học theo hướng phát triển TDPP
nhằm hình thành và phát triển năng lực tâm lý - xã hội, phẩm
chất, nhân cách, giúp HS có khả năng và phát huy được tiềm
năng sáng tạo của cá nhân mình...


+ Quản lý việc xây dựng và thực hiện nội dung hoạt động
dạy học theo hướng phát triển TDPP
+ Quản lý việc tổ chức hoạt động dạy học theo hướng phát
triển TDPP của giáo viên (xây dựng chương trình, soạn giáo án,
chuẩn bị CSVC, tổ chức hoạt động,...).
+ Quản lý hoạt động dạy học theo hướng phát triển TDPP
của học sinh (nề nếp, thái độ, kết quả...).
+ Quản lý CSVC phục vụ cho hoạt động dạy học theo
hướng phát triển TDPP.
- Các phương thứchoạt động dạy học cho học sinh tiểu
học theo hướng phát triển năng lực tư duy phê phán
- Dạy học hợptác
- Dạy học giải quyết vấnđề
Một trong những xu hướng phát triển của nhà trường là
gắn liền nhiệm vụ dạy học với mục đích phát triển trí tuệ của HS
vào thập kỉ 60 (thế kỉ XX),. Vì thế đã xuất hiện mâu thuẫn giữa
một bên là yêu cầu ngày càng cao đối với quá trình dạy học và
một bên là các PP tổ chức dạy học đã quá cũ kỹ. Và nguyên tắc


chung để mâu thuẫn được giải quyết hợp lý, đó là hoạt động
nhận thức của HS được tích cực hóa dƣới ảnh hưởng của các

sở vận dụng kiến thức, kĩ năng,kinh nghiệm đã có để phân tích,
đánh giá những cái “sai” đã trải qua.
Dựa trên mục tiêu phát triển lần lượt các năng lực thành
phần của năng lực tư duy phê phán, tác giả chia tiến trình sử
dụng kĩ thuật dạy học “Thử – Sai” thành 4 giai đoạn sau:
-

Giai đoạn “Bắt chước – Làm theo” là giai đoạn dạy học
nhằm mục đích giúp người học được trải nghiệm và thực


hiện các thao tác dẫn đến kết quả “sai” theo sự hướng dẫn,
gợi ý từ giáo viên.
-

Giai đoạn “So sánh – Đối chiếu” là giai đoạn dạy học nhằm
mục đích yêu cầu người học giải thích nguyên nhân dẫn
đến kết quả “sai”, trên cơ sơ vận dụng kiến thức, kĩ năng,
kinh nghiệm đã có để so sánh, đối chiếu kết quả thực hiện
với kết quả“đúng”.

-

Giai đoạn “Đề xuất – Thực hiện” là giai đoạn dạy học nhằm
mục đích yêu cầu người học tự xây dựng quy trình thực hiện
các thao tác mới để dẫn đến kết quả đúng trên cơ sở phân
tích, đánh giá cái “sai” đã trảiqua.
- Giai đoạn “ Lựa chọn – Tối ưu” giai đoạn dạy học nhằm

mục đích yêu cầu người học tự đề xuất, lựa chọn giải pháp tối

trọng của quá trình dạy học theo hướng phát triển NL. Bước này
khuyến khích học sinh nêu những suy nghĩ, nhận thức ban đầu
của mình trước khi được học kiến thức. Để hình thành ý tưởng
ban đầu, giáo viên có thể yêu cầu học sinh nhắc lại kiến thức cũ
đã học có liên quan đến kiến thức mới của bài học. Khi yêu cầu
học sinh trình bày ý tưởng ban đầu, giáo viên có thể yêu cầu
nhiều hình thức biểu hiện của học sinh, có thể là bằng lời nói
(thông qua phát biểu cá nhân), bằng cách viết hay vẽ để biểu
hiện suy nghĩ.
- Bước 3. Đề xuất phương án thực hành/ giải quyết vấn đề”
Từ những khác biệt và phong phú về ý tưởng ban đầu của
học sinh, giáo viên giúp các em đề xuất các câu hỏi từ những sự
khác biệt đó. Chú ý xoáy sâu vào những sự khác biệt liên quan
đến kiến thức trọng tâm của bài học.Ở bước này, giáo viên cần
khéo léo chọn lựa một số ý tưởng ban đầu khác biệt trong lớp để
giúp học sinh so sánh, từ đó giúp học sinh đặt câu hỏi liên quan
đến nội dung bài học. Đây là một bước khá khó khăn vì giáo
viên cần phải chọn lựa các ý tưởng ban đầu tiêu biểu của học
sinh một cách nhanh chóng theo mục đích dạy học, đồng thời


linh hoạt điều khiển thảo luận của học sinh nhằm giúp học sinh
đề xuất các câu hỏi từ những sự khác biệt đó theo ý đồ dạy học.
- Bước 4. Tiến hành giải quyết vấn đề:
Từ các phương án thực hành/ giải quyết vấn đề mà học
sinh nêu ra, giáo viên khéo léo nhận xét và gợi ý để học sinh lựa
chọn phương án tiến hành. Ưu tiên thực hiện các phương án
thực hành trực tiếp trên vật thật. Một số trường hợp không thể
tiến hành trên vật thật có thể sử dụng mô hình, hoặc cho học
sinh quan sát tranh vẽ.


- Khơi gợi tiềm năng phê phán ở học sinh khi tiếp nhận
cáimới.
- Kích thích nhu cầu phê phán ở họcsinh.
- Nhanh chóng, dễ dàng đánh giá sự phát triển năng lực tư
duy phê phán bởi lẽ kết thúc một giai đoạn dạy học là kết quả
của các năng lực thành phần xuấthiện.
Không phụ thuộc quá nhiều vào điều kiện cơ sở vật chất của
nhà trường.
* Đối với họcsinh:
- Giúp học sinh hình thành và nhận thức đúng đắn động cơ
phê phán.
- Giúp học sinh có thể tự rèn luyện tư duy phê phán ở
ngoài lớphọc.
- Gây hứng thú học tập cho các em thông qua việc trải
nghiệm.
- Giúp cho việc lĩnh hội kiến thức mới diễn ra một cách tự
nhiên không theo một quy chuẩn nhấtđịnh.


- Nâng cao hiệu quả việc tự học của học sinh ở ngoài
lớphọc.
- Quản lý nội dung hoạt động dạy học cho học sinh tiểu
học theo hướng phát triển năng lực tư duy phê phán.
* Quản lý hoạt động dạy của giáo viên:
Quản lý hoạt động dạy học của giáo viên bao gồm: QL
chương trình dạy học và thực hiện như thế nào, quản lý khối
lương lên lớp, cũng như dự giờ và phân tích bài học sư
phạm,..vv.
- Quản lý việc thực hiện chương trình: Chương trình dạy