VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM

3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn

VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT

Ý nghĩa khoa học:

..……..o0o….......

Ý nghĩa thực tiễn:
4. Dự kiến đóng góp mới

BÙI TUẤN MINH

NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THỰC VẬT NGẬP MẶN
VƯỜN QUỐC GIA CÁT BÀ PHỤC VỤ CÔNG TÁC BẢO TỒN VÀ
PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ

Hà Nội, năm 2019


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆT NAM
VIỆN SINH THÁI VÀ TÀI NGUYÊN SINH VẬT
..……..o0o….......

LUẬN VĂN THẠC SỸ

NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THỰC VẬT NGẬP MẶN

Tôi xin gửi lời cảm ở tới các thầy cô của Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật nói
chung và các thầy cô trực tiếp trong bộ môn Thực vật học nói riêng đã truyền đạt những
kiến thức và trình độ nhất định để hoàn thành được Luận văn tốt nghiệp này.
Tôi xin gửi lời cảm ơn tới các cán bộ Vườn Quốc gia Cát Bà, cán bộ kiểm lâm xã
Phù Long và người dân xã Phù Long, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng đã tạo điều
kiện cho tôi thu thập số liệu phục vụ xây dựng Luận văn.
Xin cảm ơn Đề tài: “Nghiên cứu đa dạng sinh học các đảo đá vôi, quần đảo đá vôi
vùng biển Việt Nam; đề xuất giải pháp và mô hình sử dụng, bảo tồn và phát triển bền
vững (Mã số: KC09.11-20)” đã hỗ trợ thực hiện luận văn này.
Cuối cùng, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân cùng bạn bè và cán
bộ lãnh đạo, đồng nghiệp Sở Khoa học và Công nghệ thành phố Hải Phòng đã bên cạnh
động viên và tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành Luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Hà Nội, tháng

năm 2019

Bùi Tuấn Minh


MỤC LỤC
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG
MỞ ĐẦU .............................................................................................................. 1
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU ............................................................ 2
1. Tổng quan về nghiên cứu về rừng ngập mặn trên thế giới và khu vực ..... 2
2. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật ngập mặn ở Việt Nam ......... 10
2.1. Diện tích rừng ngập mặn Việt Nam ..................................................... 10
2.2. Phân bố địa lý rừng ngập mặn ven biển ............................................... 11
2.3. Đa dạng cây ngập mặn và bán ngập mặn ............................................. 12

các kiểu thảm thực vật ngập mặn ................................................................ 50
3.6. Một số yếu tố gây suy thoái hệ sinh thái rừng ngập mặn khu vực
nghiên cứu ................................................................................................... 51
3.7. Đề xuất các giải pháp bảo tồn đa dạng thực vật và phát triển
bền vững các hệ sinh thái rừng ngập mặn tại khu vực nghiên cứu. .... 52
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .......................................................................... 54
1. KẾT LUẬN ................................................................................................ 54
2.

KIẾN NGHỊ ............................................................................................... 55

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................... 56
PHỤ LỤC ........................................................................................................... 60


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT
Kí hiệu và chữ viết tắt

Chữ đầy đủ

BVR

Bảo vệ rừng

ĐDSH

Đa dạng sinh học

GHCP


RNM

Rừng ngập mặn

TVNM

Thực vật ngập mặn

UBND

Ủy ban nhân dân

VQG

Vườn Quốc gia

VSV

Vi sinh vật


DANH MỤC BẢNG

Bảng - Hình

trang

Bảng 1: Thảm thực vật rừng và sử dụng đất

26

Bảng 9. Sinh khối trong ô tiêu chuẩn 04

44

Bảng 10. Sinh khối trong ô tiêu chuẩn 05

45

Bảng 11. Sinh khối trong ô tiêu chuẩn 06

46

Bảng 12. Sinh khối trong ô tiêu chuẩn 07

46

Bảng 13. Sinh khối trong ô tiêu chuẩn 08

44

Bảng 14. Sinh khối trong ô tiêu chuẩn 09

47

Bảng 15. Tổng hợp sinh khối các loài trong các OTC

49

Bảng 16: Sinh khối các loài trong khu vực nghiên cứu


ở đây bao gồm những cây nhỏ, thấp khác với rừng cửa sông của các tỉnh Miền Nam.
Việc phục hồi, quản lý và khai thác RNM liên quan với vấn đề môi trường, phát
triển kinh tế, và một số vấn đề quản lý và sử dụng bền vững hệ sinh thái RNM.RNM
được phục hồi đã giúp cải thiện cuộc sống của cộng đồng ven biển, và thay đổi nhận
thức của họ về vai trò của RNM.Tuy nhiên, vẫn còn một số thách thức đối với công tác
quản lý, bảo vệ và sử dụng bền vững RNM.Xuất phát từ đó, nhằm phục vụ cho việc
quản lý bền vững hệ sinh thái đầy tiềm năng nhưng nhạy cảm này, chúng tôi tiến hành
thực hiện đề tài “Nghiên cứu đa dạng thực vật ngập mặn tại Vườn quốc gia Cát Bà
phục vụ công tác bảo tồn và phát triển bền vững”.


2

CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN TÀI LIỆU
1. Tổng quan về nghiên cứu về rừng ngập mặn trên thế giới và khu vực
Hệ sinh thái RNM đóng vai trò to lớn trong việc bảo vệ, phát triển tài nguyên và
môi trường cửa sông, ven biển phục vụ cho kinh tế-xã hội và cộng đồng thể hiện qua
các chức năng và dịch vụ như: Cung cấp O2 và hấp thụ CO2 cải thiện điều kiện khí hậu
khu vực như các loại rừng khác; Tích luỹ cacbon; Cung cấp thức ăn, nơi sinh đẻ, nuôi
dưỡng con non và là vườn ươm cho các loài thủy sản ven biển, nơi ở cho các loài chim
di cư; Góp phần giảm thiểu tác hại của gió, bão, nước biển dâng và sóng thần; Làm tăng
lượng bồi tụ trầm tích, mở rộng đất đai bờ cõi; Lọc nước và hấp thụ các chất độc hại, ô
nhiễm vùng cửa sông ven biển; Lưu giữ nguồn gen; Cung cấp phương tiện thông tin cho
nghiên cứu, giáo dục và đào tạo, giữ gìn bản sắc văn hoá và tín ngưỡng; Du lịch và các
dịch vụ khác.
RNM không chỉ là nơi cư trú mà còn là nơi cung cấp nguồn dinh dưỡng, hỗ trợ
cho sự tồn tại và phát triển phong phú của các quần thể sinh vật cửa sông ven biển đồng
thời còn là nơi “ương ấp” những cơ thể non của nhiều loài sinh vật biển, nơi duy trì đa
dạng sinh học cho biển.
Duy trì nguồn dinh dưỡng giàu có đảm bảo cho sự phát triển của các loài sinh vật

môi trường bị ô nhiễm ven biển. Trong đất RNM có vi khuẩn Bacillus thuringiensis (Bt)
tạo ra protein tinh thể độc có khả năng tiêu trừ đặc hiệu một số loài côn trùng gây hại
cho người và động thực vật như các loài sâu róm, sâu tơ, bọ nẹt, ấu trùng muỗi, sốt rét
và sốt xuất huyết.
Về điều hòa khí hậu và tích tụ cacbon, theo Blasco (1975) nghiên cứu khí hậu và
vi khí hậu rừng, đã có nhận xét: các quần xã RNM là một tác nhân làm cho khí hậu dịu
mát hơn, giảm nhiệt độ tối đa và biên độ nhiệt. Hệ sinh thái RNM giúp cân bằng O 2 và
CO2 trong khí quyển, điều hoà khí hậu địa phương (nhiệt độ, lượng mưa) và giảm thiểu
khí nhà kính. Theo Lê Xuân Tuấn và cs, 2005, hàm lượng CO2 của nước ở trong rừng
(7,38mg/l) thấp hơn nơi không có rừng (7,63mg/l). Lượng cacbon tích tụ trên bề mặt
đến độ sâu 100cm khoảng từ 71-82 tấn các bon/ha (Hà và cs, 2004). Nhờ các tán lá hút
CO2 mạnh nên hàm lượng khí CO2 nơi có rừng giảm mạnh, qua đó làm cho pH của nước
phù hợp với điều kiện sống của thủy sinh vật.
Về hạn chế xâm nhập mặn, khi có RNM thì quá trình xâm nhập mặn diễn ra chậm
và phạm vi hẹp vì khi triều cao, nước lan toả vào trong những khu RNM rộng lớn; hệ
thống rễ dày đặc cùng với thân cây đã làm giảm tốc độ dòng triều, tán cây hạn chế tốc
độ gió. Khi mất rừng, dòng triều và gió đông bắc đưa nước mặn vào sâu kèm theo sóng


4

đã gây ra xói lở bờ sông và cả các chân đê. Mặt khác nước mặn sẽ thẩm thẩu qua thân
đê vào đồng ruộng khiến cho năng suất bị giảm, tình trạng thiếu nước ngọt ảnh hưởng
đến sản xuất và sử dụng trong sinh hoạt (Phan Nguyên Hồng, 1997).
Về giảm thiểu tác hại của sóng, bão lụt, các dải RNM phòng hộ ven biển đã có tác
dụng rất lớn trong việc làm giảm thiểu tác hại của sóng do bão gây nên, nhờ thế đã bảo
vệ được các đê biển trong các cơn bão lớn, qua đó tài sản và sinh mạng của cộng đồng
ven biển cũng được bảo vệ an toàn. Với chiều rộng rừng Trang 1,5 m ở Thuỵ Hải, Thái
Bình, độ cao của sóng giảm từ1m xuống 0,05m, còn nếu không có rừng chỉ giảm xuống
0,75 m (Mazda và cs, 1997). Những số liệu đo đạc về độ cao và cường độ sóng của Vũ

phong phú và đa dạng cung cấp cho các loài hải sản là xác hữu cơ thực vật dạng hạt,
hoặc còn gọi là mùn bã hữu cơ, đó là sản phẩm của quá trình phân hủy xác thực vật, bao
gồm: lá, cành, chồi, rễ… của các cây ngập mặn. Theo Snedaker (1978), lượng lá rơi của
cây RNM ở nam Florida là 10.000 – 14.000 kg khô/ha/năm. Kết quả nghiên cứu ở rừng
đước Cà Mau cho thấy năng suất lượng rơi là 9.719,9 kg/ha/năm, riêng lá chiếm 79,71%.
Hàng năm, rừng đước Cà Mau cung cấp cho hệ sinh thái RNM ở đây 8.400 – 12.000 kg
lá/ha/năm (tính theo trọng lượng khô) (Trí, Hồng, 1984).
Quanh năm lá rơi xuống kênh rạch và trên sàn rừng, rồi lại được nước triều mang
đi; quá trình phân hủy cũng diễn ra liên tục, kể cả mùa khô, mùa mưa.
Khi lá còn ở trên cây đã có một số loài nấm sống trên đó, một số chui sâu vào
biểu bì, một số sống trên mặt lá. Khi lá rụng xuống, sau 24 giờ ngập nước triều đầu tiên,
lá đã bị các vi sinh vật phân hủy, lúc đầu là chi Phytophora thuộc lớp Nấm tảo
(Phycomycetes), rồi đến Fusarium và Penicillium thuộc lớp Nấm bất toàn (Fungi
imperfecti). Sau tuần thứ 2 và thứ 3 các nấm tảo nhường chỗ cho các loài vi sinh vật
khác như nấm phân huỷ xenlulô (Zelerion và Lulnorthia). Tất cả các mô xốp được phân
huỷ nhanh nhất, còn các hợp chất xenlulô và lignin bị phân huỷ cuối cùng. Trong quá
trình phân huỷ, lượng đạm trên các mẩu lá tăng 2 – 3 lần so với ban đầu (Kaushik và
Hynes, 1971). Năm 1977, Untawale và cs. ở Viện Hải dương học Ấn Độ đã nghiên cứu
sự biến đổi của các thành phần hoá học của lá mấm lưỡi đòng (Avicennia officilalis) từ
khi còn non cho tới khi lá bị phân huỷ, thấy hàm lượng protein tăng lên rất cao.
Khi phân tích, so sánh các loại acid amin có trong lá tươi và lá phân huỷ,
Casagrade (1970) đã thấy sự tăng tổng số các acid amin có protein và không protein trên
bề mặt lá và trong thành phần lá phân hủy cao hơn hẳn lá tươi. Một số acid amin không
protein như α – aminobyturic, α, γ diaminnobutyric và α, ε diamino pimonic cùng các


6

loại acid citruline, ortrithine, cysteic là các sản phẩm được tạo ra trong quá trình trao đổi
chất của vi sinh vật.


RNM không những là nguồn cung cấp thức ăn mà còn là nơi cư trú, nuôi dưỡng
con non của nhiều loài thủy sản có giá trị, đặc biệt là các loài tôm sú, tôm biển xuất
khẩu. Trong vòng đời của một số lớn các loài cá, tôm, cua… có một hoặc nhiều giai
đoạn bắt buộc phải sống trong các vùng nước nông, cửa sông có RNM. Ví dụ điển hình
là vòng đời của loài tôm thẻ (Penaeus merguiensis). Loài tôm này có tập tính đẻ ở biển,
cách xa bờ chừng 12 km (Ong và cs., 1980), do tác động của dòng nước và thay đổi của
nước triều, sau khi trứng thụ tinh, ấu trùng chuyển vào vùng nước ven bờ, bơi dần vào
cửa sông theo nước triều lên, thường tìm những vùng nước nông có giá bám như bụi cỏ,
rễ cây…, sau đó đi sâu vào kênh rạch RNM. Chúng sinh trưởng và phát triển ở đó cho
tới khi thành thục, thường từ 3 – 4 tháng. Ở giai đoạn trưởng thành thì chúng lại bắt đầu
di cư ra biển để đẻ. RNM ở đây vừa là nơi bảo vệ vừa là nơi nuôi dưỡng con non.
Cá đối cũng có tập tính đẻ ngoài biển, sau đó con non theo nước triều đi vào kênh
rạch RNM, thức ăn chủ yếu là mùn bã hữu cơ phân hủy từ cây RNM. Người ta thường
gặp từng đàn cá đối, có khi với số lượng rất lớn trong các kênh rạch RNM.
Jeyaseelan (1998) đã điều tra, nghiên cứu, mô tả đặc điểm sinh học, sinh thái, phân
bố địa lý và nơi đánh bắt của 57 loài cá đẻ trứng và có ấu trùng sống trong vùng kênh
rạch RNM châu Á, trong số đó chúng tôi đã liệt kê được 39 loài tìm thấy ở Việt Nam
(Hồng (chủ biên), 1999).
Với vai trò vừa là nơi bảo vệ, nuôi dưỡng con non, con giống vừa cung cấp thức
ăn, RNM đóng góp một cách đáng kể vào sản lượng thủy sản.
Hệ sinh thái RNM được coi là hệ sinh thái có năng suất sinh học rất cao, đặc biệt
là nguồn lợi thủy sản. Người ta ước tính trên mỗi hecta RNM năng suất hàng năm là
91kg thủy sản (Snedaker, 1975). Riêng đối với các loài tôm, cá, cua… sống trong RNM,
hàng năm thu hoạch khoảng 750.000 tấn. Trong năm 1978, Indonesia đánh bắt được
550.000 tấn cá trực tiếp có quan hệ với RNM cửa sông (Salm, 1981).
Những nghiên cứu mới đây ở Indonesia cũng cho thấy mối quan hệ mật thiết giữa
những vùng cửa sông có RNM và sản lượng đánh bắt tôm thẻ xuất khẩu ở ven biển.
Người ta tính bình quân trên mỗi hecta đầm lầy RNM cho năng suất hàng năm là 160
kg tôm xuất khẩu (Chan, 1986).

những cơ sở tối thiểu từ đầu đến cuối cho ngành đánh cá ở vùng ven biển.
Trước đây, nhiều người nuôi hải sản cho là cây ngập mặn gây hại cho các đầm
tôm, cá vì lá cây làm thối nước (trong khi nguyên nhân thực là do ít cống, không thay


9

được nước triều đều) nên họ đã chặt phá cây ngập mặn không thương tiếc. Hậu quả là
nhiều bờ đầm bị vỡ khi có sóng gió mạnh, năng suất giảm nhanh. Đến nay, qua thực tế
và công tác truyền thông của Trung tâm Nghiên cứu Hệ sinh thái Rừng ngập mặn
(MERC), nhận thức của những người nuôi ở một số tỉnh ven biển miền Bắc Việt Nam
về tác dụng của RNM đã được nâng lên đáng kể.
Điều mà không ai phủ nhận được là RNM đã bảo vệ rất có hiệu quả các đầm nuôi
tôm, cua. Có thể lấy 1 ví dụ: Tháng 8 năm 1996, khi cơn bão số 2 đổ bộ vào Thái Bình,
các đầm tôm, đầm cua của Thuỵ Hải, Thuỵ Xuân và Thuỵ Trường được bảo vệ tốt nhờ
có RNM, trong lúc hầu hết các đầm ở Nam Phú, Nam Thịnh, Nam Hưng thuộc huyện
Tiền Hải đều bị sạt lở bờ, có một số đầm vỡ bờ và người nuôi tôm mất hết vốn do RNM
bị phá.
Sức khoẻ của tôm ở những đầm tôm quảng canh gần RNM hoặc trồng cây ngập
mặn ở xung quanh bờ tốt hơn các đầm trống trải vì cây ngập mặn che bóng cho một
phần đầm nên khi trời nắng nóng nhiệt độ nước không quá cao, lượng nước bốc hơi cũng
ít hơn đầm không có cây. Nhờ đó mà độ mặn không tăng nhiều gây sốc cho tôm. Các
hàng cây này cũng cung cấp một lượng đáng kể mùn bã hữu cơ cho các động vật sống
trong đầm.
Những hộ nuôi cua ở ven biển Bắc Bộ đều có một nhận định chung là từ khi có
RNM trồng, nguồn cua giống vào nhiều nên rất thuận lợi cho việc thả cua trong các đầm
nuôi và giá hạ chỉ còn bằng 1/2-1/3 so với giá mua trước đó.
Đối với các đầm nuôi bán thâm canh và thâm canh, tuy sử dụng con giống nhân
tạo nhưng nguồn tôm, bố mẹ đều có quan hệ mật thiết với RNM. Trong vòng đời của
tôm sú, tôm he, các loài cua có một giai đoạn dài từ hậu ấu trùng đến cơ thể trưởng thành

2. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật ngập mặn ở Việt Nam
2.1. Diện tích rừng ngập mặn Việt Nam
Theo kết quả kiểm kê rừng toàn quốc (theo Quyết định số 03/2001/QĐ/TTg của
Thủ tướng Chính phủ ký ngày 5/1/2001) công bố tháng 7/2001 do Viện Điều tra Quy
hoạch Rừng tiến hành, diện tích rừng ngập mặn (RNM) Việt Nam tính đến ngày
21/12/1999 là 156.608ha. Trong đó, diện tích RNM tự nhiên là 59.732ha chiếm 38,1%
và diện tích RNM trồng là 96.876ha chiếm 61,95%. Trong số diện tích RNM trồng ở
Việt Nam, rừng đước (Rhizophora apiculata) trồng chiếm 80.000ha (82,6%), còn lại


11

16.876ha là rừng trồng trang (Kandelia obovata), bần chua (Sonneratia caseolaris) và
các loại cây ngập mặn trồng khác (17,4%) (Viện Điều tra Quy hoạch Rừng, 2001).
Cho đến nay, các số liệu thống kê về diện tích RNM ở Việt Nam không thống nhất.
Kết quả thống kê diện tích rừng ngập mặn từ các tỉnh ven biển Việt Nam tập hợp lại
(Sâm và cs. 2005), tính đến tháng 12/2001 thì Việt Nam có tổng diện tích RNM khoảng
155.290ha, chênh lệch 1.318ha so với số liệu kiểm kê rừng toàn quốc tháng 12/1999
(156.608ha). Trong đó, diện tích RNM tự nhiên chỉ có 32.402ha chiếm 21%, diện tích
RNM trồng 122.892ha chiếm 79%.
2.2. Phân bố địa lý rừng ngập mặn ven biển
Dựa vào các yếu tố địa lý, khảo sát thực địa và một phần kết quả ảnh viễn thám,
Phan Nguyên Hồng (1991) đã chia RNM Việt Nam ra làm 4 khu vực và 12 tiểu khu.
-

Khu vực I: Ven biển Đông Bắc, từ mũi Ngọc đến mũi Đồ Sơn

-

Khu vực II: Ven biển đồng bằng Bắc Bộ, từ mũi Đồ Sơn đến mũi Lạch Trường


Tiểu khu 2: Từ cửa sông Văn Úc đến cửa Lạch Trường, nằm trong khu vực bồi tụ
của hệ sông Hồng

Khu vực III: được chia thành 3 tiểu khu:
-

Tiểu khu 1: Từ Lạch Trường đến Mũi Ròn


12

-

Tiểu khu 2: Từ mũi Ròn đến mũi đèo Hải Vân

-

Tiểu khu 3: Từ mũi đèo Hải Vân đến mũi Vũng Tàu

Khu vực IV: Ven biển Nam Bộ được chia thành 4 tiểu khu:
-

Tiểu khu 1: từ mũi Vũng Tàu đến cửa sông Soài Rạp (ven biển đông Nam Bộ)

-

Tiểu khu 2: Từ cửa sông Soài Rạp đến cửa sông Mỹ Thanh (ven biển đồng bằng
sông Cửu Long)



13

yếu (thực sự) và 18 loài là cây tham gia rừng ngập mặn. Thống kê các loài thực vật
huyện Diễn Châu, xác định 40 loài thuộc 37 chi trong 23 họ thực vật có mạch trong đó
có 9 loài cây ngập mặn chủ yếu (thực sự) và 31 loài là cây tham gia và di cư vào rừng
ngập mặn.
2.4. Các nguyên nhân chủ yếu gây suy thoái rừng ngập mặn
2.4.1. Đắp đầm nuôi, trồng hải sản
Việc giao đất, giao rừng để nuôi trồng thuỷ sản trong những năm trước đây được
thực hiện một cách ồ ạt không có quy hoạch có thể được xem là nguyên nhân chính làm
suy thoái hệ sinh thái RNM cả về diện tích và chất lượng của rừng. Việc phá rừng ngập
mặn làm đầm tôm trước mắt có thể đem lại lợi nhuận hàng trăm tỉ đồng mỗi năm, nhưng
hậu quả thì rất khó đánh giá. Mất rừng ngập mặn sẽ đẩy mạnh sự xâm nhập nước mặn
vào đất liền, thúc đẩy quá trình xói lở, gây ô nhiễm đất và nguồn nước. Mặt khác, do
đặc điểm của đất một số vùng sau những năm đầu đầm có năng suất cao nhưng sau một
thời gian đầm bị thoái hóa, chủ yếu do hết dần thức ăn nên đầm bị bỏ hoang. Điều này
phát triển đặc biệt mạnh ở các tỉnh đổng bằng sông Cửu Long, chỉ riêng tỉnh Cà Mau,
giai đoạn 1983 đến năm 1999 đã có hơn 53.000 ha RNM bị mất để đắp đầm nuôi trồng
thủy sản
2.4.2. Quai đê lấn biển
Quai đê lấn biển là một hoạt động kinh tế thường xuyên của các tỉnh ven biển
châu thổ Sông Hồng. Khi châu thổ tiến ra biển, vùng đất chân đê ngày một nâng cao,
biển càng ngày càng lùi xa. Nông dân vùng châu thổ lại đắp thêm một vòng đê để mở
mang diện tích đất nông nghiệp. Trước đây đã có những đợt đắp đê lấn biển lớn như
Nguyễn Công Trứ thực hiện vào những năm 1820 của thế kỷ 19 lập nên các huyện Tiền
Hải (Thái Bình), Kim Sơn (Ninh Bình) nổi tiếng trong lịch sử. Tuy nhiên, trước đây việc
quai đê lấn biển xảy ra từ từ khi điều kiện đã chín muồi thì nay do áp lực tăng dân số,
việc quai đê lấn biển đã xảy ra thường xuyên hơn, ảnh hưởng mạnh đến diện tích RNM
vùng ven biển. Các tỉnh miền Nam cũng đã có những quá trình tương tự. Ví như, từ năm

Việc nuôi ong mang lại nhiều lợi ích cho cây ngập mặn, giúp cho cây thụ phấn hoa. Tuy
nhiên, khi khai thác người ta thường đốt lửa để xua ong, khi không cẩn thận thường gây
ra cháy rừng. Những đợt cháy rừng như vậy gây tác hại rất lớn cho rừng nói chung và
RNM nói riêng.
- Khai thác Sá sùng, Bông thùa: Việc khai thác Sá sùng, Bông thùa thường phải
đào bới trong RNM. Việc đào bới đó sẽ làm đứt rễ cây ngập mặn làm cho cây phát triển
kém. Nhiều nơi còn đào cả cây ngập mặn lên để dễ thu Sá sùng. Ngoài Sá sùng, Bông


15

thùa, một số đối tượng khác cũng sống trong các hang, hốc trong RNM như cá Nhệch
cũng bị khai thác như vậy đã góp phần làm suy thoái RNM.
2.4.6. Ảnh hưởng do ô nhiễm nguồn nước
Vấn đề quan trọng hiện nay và trong tương lai là ô nhiễm nguồn nước đối với hệ
sinh thái vùng triều ở Việt Nam, trong đó có rừng ngập mặn đáng để chúng ta quan tâm.
Hằng năm theo các hệ thống sông, có hàng ngàn tấn chất thải được đổ ra các vùng biển
Việt Nam, gây ra bồi tụ trầm tích, cây chết do tắc nghẽn rễ, gây đảo lộn trầm tích trong
hệ sinh thái rừng ngập mặn, tích lũy cát ở cửa sông, nạo vét làm biến dạng điều kiện gây
ảnh hưởng tới RNM, sự ô nhiễm nặng nề cho vùng biển ven bờ, ảnh hưởng nghiêm trọng
tới ngành nuôi trồng thủy hải sản.
Thải lượng do các hệ thống sông của Việt Nam đổ ra biển hàng năm được đề tài
cấp Nhà nước KT.03.07 thống kê cho thấy cho thấy, ở các tỉnh phía nam có hệ thống
sông Sài Gòn - Đồng Nai và Mê Kông là có thải lượng lớn, đặc biệt là các thông số về
NO3; PO4 và Cu. Với thải lượng như vậy thì không chỉ RNM mà còn các đối tượng khác
trong các hệ sinh thái ven biển cũng bị ảnh hưởng mạnh mẽ. Và các thải lượng này có
thể góp phần gây ra các hiện tượng ô nhiễm khác nhau, biểu hiện rõ nét ở các hiện tượng
ô nhiễm sau:
- Ô nhiễm dầu: ô nhiễm dầu đã xuất hiện ở các vùng triều của sông có cảng, như
cảng Hải Phòng, Sài Gòn, Vũng Tàu, Hòn Gai…

tiếp ở các vùng cửa sông. Việc phá hủy cả rừng ngập mặn và đầm lầy thủy triều để nâng
cao đất xây dựng các khu đô thị, dân cư, bến cảng, sân bay, dịch vụ, v.v. phục vụ cho
nhu cầu phát triển dân cư ven biển là điều gây ảnh hưởng không nhỏ tới hệ sinh thái
rừng ngập mặn và dẫn đến nhiều hậu quả xấu như xói lở, ngập lụt, ô nhiễm môi trường,
khai thác cạn kiệt nguồn lợi hải sản cũng như suy giảm chất lượng nước trong vùng.
Ở nước ta hiện nay có tới 14% cộng đồng dân cư các huyện ven biển, tức khoảng
gần 2 triệu dân ở 208 xã, vẫn đang ở mức nghèo đói. Chính vì vậy, đa số dân cư sống
ven biển nói chung và ven rừng ngập mặn nói riêng không đủ điều kiện kinh tế và kỹ
thuật để thực hiện việc nuôi trồng, khai thác nguồn lợi theo phương thức đảm bảo phát
triển bền vững, cân bằng giữa lợi ích kinh tế và bảo vệ môi trường, nguồn lợi mà họ
luôn luôn phải nghĩ đến lợi ích kinh tế trước mắt, phục vụ cho nhu cầu sinh nhai hàng
ngày của gia đình, do đó việc dùng các hình thức khai thác hủy diệt như xung điện, hóa
chất, lưới mành, cào mé, te, xiệp, lú bát quái, chặt phá rừng khai thác gỗ, củi, đốt than...


17

để khai thác nguồn lợi sẵn có trong môi trường và RNM là không thể tránh khỏi, gây áp
lực lớn lên hệ sinh thái RNM nói riêng và nguồn lợi và môi trường ven biển nói chung.
2.4.8. Áp lực và ảnh hưởng từ các tai biến tự nhiên
Hàng năm các hiện tượng tai biến tự nhiên cũng ảnh hưởng không nhỏ tới hệ sinh
thái rừng ngập mặn, đặc biệt hiện nay vấn đề biến đổi khí hậu đang ngày càng làm gia
tăng các hiện tượng thiên tai và chúng ta có thể kể tới các hiện tượng như bảo lũ, xói lở,
cháy rừng…
- Bão lũ:
Ở Việt Nam, trung bình hàng năm có từ 4-6 trận bão từ biển Đông đổ vào đất liền,
với vận tốc gió 20-40m/giây. Bão ảnh hưởng rất lớn đến sự tồn tại của các loại rừng
ngập mặn ven biển và tàn phá các hệ thống đê biển nơi không có rừng ngập mặn phòng
hộ.
- Xói lở: