i
KÝ HIỆU CÁC CHỮ VIẾT TẮT
VQG Vườn Quốc gia
ĐVKXS Động vật không xương sống
ĐVĐCTB Động vật đất cỡ trung bình
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1. Các lần thu mẫu tại rừng tự nhiên và rừng trồng keo 29
Bảng 2. Danh lục phân loại các nhóm ĐVĐCTB tại VQG Cát Bà 35
Bảng 3. Mức độ tương đồng về các nhóm ĐVĐCTB giữa các sinh cảnh 38
Bảng 4. Đa dạng loài và mức độ phong phú của các nhóm ĐVĐCTB tại
VQG Cát Bà 39
Bảng 5. Đa dạng loài của các nhóm ĐVĐCTB theo các sinh cảnh
rừng tự nhiên 42
Bảng 6. Đa dạng loài các nhóm ĐVĐCTB theo các sinh cảnh rừng trồng 44
Bảng 7. Đa dạng loài các nhóm ĐVĐCTB theo sinh cảnh rừng tự nhiên
và rừng trồng 46
Bảng 8. Số lượng cá thể các nhóm ĐVĐCTB tại sinh cảnh rừng tự nhiên 49
Bảng 9. Số lượng cá thể các nhóm ĐVĐCTB tại sinh cảnh rừng trồng 51
Hình 9. Biến động đa dạng loài các nhóm ĐVĐCTB theo mùa
tại các sinh cảnh rừng tự nhiên 58
Hình 10. Biến động đa dạng loài các nhóm ĐVĐCTB theo mùa
tại các sinh cảnh rừng trồng 59
Hình 11. Biến động số lượng cá thể các nhóm ĐVĐCTB qua các lần thu mẫu 60
Hình 12. Biến động số lượng cá thể các nhóm ĐVĐCTB theo mùa 62
Hình 13. Biến động về số lượng cá thể các nhóm ĐVĐCTB ở rừng tự nhiên
và rừng trồng theo thời gian 63
Hình 14. Biến động về số lượng cá thể của các nhóm ĐVĐCTB vào mùa mưa ở
rừng tự nhiên và rừng trồng 64
Hình 15. Biến động về số lượng các nhóm ĐVĐCTB vào mùa khô ở
rừng tự nhiên và rừng trồng 65
Hình 16. Ảnh hưởng của lượng rơi thực vật đến đa dạng loài của các nhóm
ĐVĐCTB theo mùa 68
Hình 17. Ảnh hường của pH đến đa dạng loài các nhóm ĐVĐCTB 70
Hình 18. Ảnh hường của chất hữu cơ đến đa dạng loài các nhóm ĐVĐCTB 71iii
MỤC LỤC
iv
3.2.1. Biến động về đa dạng loài loài 41
3.2.2. Mức độ phong phú các nhóm ĐVĐCTB theo các sinh cảnh 48
3.3. Biến động thành phần động vật đất cỡ trung bình theo mùa 55
3.3.1. Biến động thành phần loài 56
3.3.2. Biến động số lượng các nhóm ĐVĐCTB theo mùa 59
3.4. Nhận xét chung 65
3.5. Ảnh hưởng của một số yếu tố môi trường đến sự phân bố của các nhóm
ĐVĐCTB tại VQG Cát Bà 67
3.5.1. Ảnh hưởng của lượng rơi thực vật 68
3.5.2. Ảnh hưởng của pH 69
3.5.3. Ảnh hưởng của hàm lượng Mùn 70
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 72
1. Kết luận 72
2. Kiến nghị 72
TÀI LIỆU THAM KHẢO 73 1
MỞ ĐẦU
Bề mặt trái đất được bao phủ bởi 70,8% là nước, còn lại 29,2% bao gồm núi,
sa mạc, cao nguyên, đồng bằng và các địa hình khác. Đó là nơi ở lý tưởng cho động
vật, thực vật phát triển phong phú. Đặc biệt quan tâm hơn cả là sự phát triển của
sinh vật trên bề mặt và trong môi trường đất.
Sinh vật đất rất phong phú và đa dạng, bao gồm nhiều nhóm phân loại khác
nhau. Trong đó nhóm động vật đất cỡ trung bình Mesofauna (ĐVĐCTB) là một
trong các nhóm ưu thế và phổ biến của động vật đất. Nhóm này thường có kích
thước từ 0,2 - 20cm, có thể quan sát bằng mắt thường và thu nhặt bằng tay. Chúng
động vật đất, một hệ thống sinh học của các hệ sinh thái, đánh giá thực trạng điều
kiện bảo vệ môi trường, lập các dự báo trước mắt và lâu dài hướng phát triển tiến
hóa của tài nguyên môi trường là hướng nghiên cứu cấp thiết và có triển vọng.
Góp phần cải tạo đất bảo vệ và phục hồi tài nguyên môi trường, đảm bảo chất
lượng và cuộc sống cho nhân loại.
Vườn Quốc gia (VQG) Cát Bà là khu rừng đặc dụng của Việt Nam và là khu
dự trữ sinh quyển của thế giới, thuộc huyện Cát Hải, Hải Phòng. Gồm các hệ sinh
thái biển, hệ sinh thái rừng trên cạn, hệ sinh thái rừng ngập mặn. Diện tích quy
hoạch bảo vệ là 15.200ha, trong đó có 9.800ha rừng và 5.400ha biển. Do địa hình
núi đá vôi hiểm trở nên nơi đây còn giữ lại một thảm rừng mưa nhiệt đới thường
xanh đặc trưng của miền Bắc.
VQG Cát Bà có các hệ sinh thái đặc biệt, phát triển trên núi đá vôi với thời
gian phát triển qua hàng triệu năm. Cùng với tính chất đảo đã tạo cho Cát Bà nói
chung và các hệ sinh thái trên đảo Cát Bà nói riêng tính biệt lập và ổn định lâu dài.
Bên cạnh đó, VQG Cát Bà còn nằm ở phía Đông Bắc của Tổ quốc, chịu ảnh hưởng
của không khí biển, gió mùa đông bắc lạnh. Từ đó tạo nên khu hệ động vật, đặc biệt
là khu hệ động vật không có khả năng di chuyển trên nước, không có sự gắn kết,
liên hệ với các hệ sinh thái trên đất liền có thể hình thành nên các đặc điểm về đơn
vị phân loài, hình thái riêng mà ở những nơi khác không có được.
Xuất phát từ các lý do trên, trong khuôn khổ của luận văn tác giả tiến hành
nghiên cứu đề tài: “Biến động thành phần các nhóm động vật đất cỡ trung bình
(mesofauna) trong lớp thảm rụng thực vật rừng tại VQG Cát Bà”.
3
Mục đích của đề tài
- Xác định thành phần nhóm loài hình thái động vật đất cỡ trung bình trong
các sinh cảnh đặc trưng của VQG Cát Bà.
- Đánh giá biến động thành phần nhóm loài, số lượng của nhóm động vật đất
cỡ trung bình theo sinh cảnh và mùa.
5
loại đất và điều kiện sống cụ thể, mà hệ thống khoang kẽ hở này chiếm 20 - 30%
tổng thể tích chung của đất. Bên trong khoảng không gian khoang và kẽ hở này luôn
chứa nhiều loại chất khí và hơi nước. Lượng nước trong môi trường đất liên kết ở
các mức bền vững khác nhau với các hạt của thể rắn. Lượng nước này có chứa các
chất hữu cơ hòa tan khác nhau, nên được gọi là dung dịch đất. Thể khí của đất luôn
có lượng ẩm ở mức cực đại, mà trong đó hàm lượng khí cabonic luôn lớn hơn so
với hàm lượng của khí này ngoài khí quyển [32].
Ở môi trường đất, sinh vật sống có thể hô hấp bằng không khí tự do hay
không khí hòa tan trong nước, mà cơ thể vẫn không bị mất nước. Môi trường đất
còn đảm bảo cho sinh vật sống một chế độ nhiệt khá ổn định và đặc biệt giữ cho
sinh vật không bị mất nước. Trong môi trường này chúng tránh được các tác
động trực tiếp của ánh sáng mặt trời, đảm bảo cho các hoạt động sống diễn ra
bình thường [32].
Động vật đất không bị biến đổi nhiều sau hàng triệu năm phát triển và tiến
hóa trong môi trường đất. Nhiều nhóm như Ve giáp đất (Acarina: Oribatei) hiện tại
vẫn giữ được nguyên các đặc điểm của tổ tiên chúng cách đây hàng chục triệu năm
về trước. Tuy nhiên đất vẫn là môi trường sống riêng, mang đặc điểm mà môi
trường trước hay môi trường cạn không có được. Vì thế, muốn tồn tại, phát triển và
tiến hóa, các nhóm động vật đất phải có nhiều biến đổi thích nghi với môi trường
sống trong đất. Chúng đã có nhiều biến đổi thích nghi với hình thái và cấu tạo cơ
thể, thích nghi trong các cơ chế sinh học và sinh lý, thích nghi trong các đặc tính
sinh thái và nhiều tập tính sống để chiếm lĩnh môi trường này [11, 32].
Một hướng thích nghi khác, rất đặc trưng của động vật đất, là thích nghi vận
chuyển trong môi trường đất gồm một hệ thống khoang, khe và kẽ hở liên tiếp, nằm
xen trong cấu trúc đa hạt cứng. Để sinh tồn và thực hiện các hoạt động sống bình
thường, chúng có thể di chuyển theo phương thức chủ động, tự đào đưởng để đi;
hoặc thụ động hơn, biến đổi hình thái và cấu tạo cơ thể sao cho có thể luồn lách và
tầng sâu trong đất, hoặc di cư trên bề mặt đất. Nhờ các hoạt động sống và tập tính di
cư này mà chúng có khả năng thay đổi và tìm chọn nơi sống, có điều kiện thích hợp
và tối ưu hơn, hoặc thay đổi nhịp sống để thích nghi với môi trường đất. Ngoài ra, ở
7
các nhóm côn trùng đất sống tập đoàn như mối, kiến, ong… còn có nhiều biến đổi
thích nghi rất độc đáo về tập tính sống, về sinh thái, về chức năng, về nhịp sống, để
có thể thích ứng cao nhất với đời sống trong môi trường đất [32].
1.1.2. Cấu trúc đa dạng quần xã ĐVĐCTB
a) Cấu trúc đa dạng quần xã mesofauna theo hệ thống phân loại tự nhiên
Động vật chân khớp bé ở đất, gồm hai nhóm chính là nhóm ve bét và bọ
nhảy. Ngoài ra còn có rết tơ, côn trùng đuôi nguyên thủy, bọ hai đuôi và bọ 3 đuôi.
Kích thước cơ thể chúng khoảng 2 - 4mm, với mật độ có thể đến hàng trăm cá thể
trên 1m
2
mặt đất. Các nhóm này tham gia tích cực vào các quá trình cải tạo đất và
làm sạch môi trường. Chúng lại nhạy cảm với các thay đổi của điều kiện môi
trường, nên có vai trò quan trong trong việc chỉ thị tính chất đất [32].
Giun đất cùng nhiều nhóm sâu bọ và ấu trùng, động vật chân khớp nhiều
chân (Myriapoda)… chiếm lượng khá lớn trong hệ sinh vật đất. Giun đất là nhóm
động vật đặc trưng, sống suốt vòng đời trong đất. Qua các hoạt động sống đào bới
và chui sâu trong đất, giun góp phần quan trọng làm tơi xốp, thông thoáng và giữ
được ẩm. Nhờ hệ thống hang rãnh của mình, giun đất kéo xác vụn hữu cơ từ trên
mặt đất xuống sâu trong lòng đất, rồi lại đùn lên mặt đất một khối lượng lớn đất,
khoáng chất.
Các nhóm chân khớp nhiều chân như rết (Chilopoda), cuốn chiếu
(Diplopoda) thường chỉ sống ở tầng thảm phủ lá rừng, lớp đất mùn trên mặt đất.
Chúng là thành phần chính của quần xã động vật tầng thảm rụng rừng nhiệt đới.
Có 98% tổng số loài côn trùng có đời sống gắn liền với môi trường đất, trong
- Nhóm động vật hút dịch và ăn mô thực vật sống: gồm chủ yếu những
động vật như giun tròn ký sinh thực vật, ve bét, dế, châu chấu…
- Nhóm động vật ăn thịt: gồm những động vật ăn thịt và động vật sống
khác như các nhóm nhện, rết, kiến…
- Nhóm động vật đất ký sinh: gồm những động vật đất sống ký sinh trên
cơ thể sống của các loài sinh vật khác.
9
1.1.3. Vai trò của các nhóm động vật đất
Động vật đất chiếm hơn 90% tổng sinh lượng hệ động vật ở cạn và hơn 50%
tổng số loài động vật sống trên trái đất, nên chúng là thành phần quan trọng tạo nên
tính đa dạng của sinh giới. Từ xa xưa người ta đã quan tâm rất nhiều đến lợi ích mà
động vật đất đem lại. Vai trò và hoạt động của các nhóm sinh vật sống trong đất đã
được các nhà nghiên cứu quan tâm từ lâu [34].
Một trong những giai đoạn đầu tiên của quá trình hình thành đất là sự phân
hủy xác vụn hữu cơ thực vật. Xác hữu cơ bị phân hủy tạo nên các hợp chất hữu cơ,
các thành phần khoáng chất khác nhau. Sự tạo nên các hợp chất hữu cơ và các thành
phần khoáng của đất xảy ra nhờ hai quá trình tiếp theo là mùn hóa và khoáng hóa.
Một phần những chất phân rã này bị khoáng hóa, một phần khác được chuyển sang
một dạng chất hữu cơ đặc biệt của đất, gọi là mùn. Các nhóm động ĐVKXS trong
đất đóng vai trò quan trọng trong các quá trình phân hủy này [29].
Tùy vào đặc điểm và khả năng tham gia vào các quá trình phân hủy xác
hữu cơ và cải tạo đất, người ta phân biệt 5 nhóm động vật đất phân hủy xác vụn
hữu cơ sau [46]:
- Nhóm động vật đất giúp xé nhỏ và nghiền xác vụn hữu cơ theo phương thức
cơ học, qua đó làm tăng bề mặt tiếp xúc của xác vụn hữu cơ với hệ vi sinh
vật, chất khoáng, nước và không khí.
- Nhóm động vật có khả năng tiết enzyme riêng nhờ cộng sinh được với hệ vi
sinh vật, nên có thể phân hủy các thành phần tế bào có chứa xenlulozo, để
(Oligochaeta), sâu bọ và ấu trùng sâu bọ (Insecta), động vật chân khớp nhiều chân
(Myriapoda)… tạo thành hệ ĐVĐCTB (Mesofauna) chiếm sinh lượng chủ yếu của
hệ động vật đất [31].
+ Giun đất (Oligochaeta), là nhóm động vật hoại sinh, giữ vai trò đặc biệt
quan trọng trong quá trình phân hủy xác vụn thực vật và chuyển hóa vật chất hữu cơ
trong đất. Trong ống tiêu hóa của chúng, xác vụn thực vật và hữu cơ trước hết được
nghiền cơ học, sau đó lại tiếp tục được phân giải hóa học nhờ nhiều loại dịch và
11
men tiêu hóa. Theo Saclơ Đacuyn ông đã phát hiện giun đất có thể ăn hàng ngày
bằng chính khối lượng của nó, ước tính cứ 10 năm lượng đất do giun xáo trộn có thể
rải một lớp dày 5cm lên khắp diện tích bề mặt trái đất. Một số tác giả cho rằng khi
có giun đất, chúng đào hang có khả năng ngấm nước vào sâu trong lòng đất tránh
xói mòn, giữ được độ ẩm làm cho đất tơi xốp, giúp vi khuẩn, nấm đất hoạt động tốt
hơn, đồng thời giun đất tham gia phân giải mùn đưa vào đất làm đất ngày càng màu
mỡ hơn [35]. Trong phân giun chứa lượng lớn Photpho trao đổi, đạm amon (NH4),
mùn, axit canxi [22].
Ở Việt Nam, giun đất được sử dụng làm nguồn đạm vỗ béo gà, vịt, lợn…
dùng chữa bệnh sốt rét, suy nhược cơ thể… Bên cạnh đó, nó còn được xem là sinh
vật chỉ thị cho các thay đổi trong môi trường đất, theo Huỳnh Thị Kim Hối (2000)
cho rằng giun đất như yếu tố chỉ thị môi trường (thành phần cơ giới, pH, thay đổi
cảnh quan theo hướng thuận hay nghịch do can thiệp của con người, chỉ thị nguồn
gốc của một vùng đất). Nếu sử dụng thuốc trừ sâu ở nồng độ cao sẽ giết chết hoặc
xua đuổi giun xuống lớp đất sâu, làm ảnh hưởng đến hệ sinh thái đất và gây thoái
hóa cây trồng [19].
+ Phân ngành nhiều chân (rết đất, cuốn chiếu), một mặt chúng tham gia
trực tiếp nghiền làm vụn và phân hủy xác thực vật trong giai đoạn đầu. Mặt
khác, nhiều thành phần khoáng trong quá trình phân hủy này được tích lũy trong
cơ thể và trên bộ vỏ bao quanh cơ thể. Đây là lớp động vật ưu thế của quần xã
còn có vai trò quan trọng trong chu trình chuyển hóa vật chất và dòng năng lượng.
Trong các hoạt động sống của mình, động vật đất có khả năng chuyển hóa hầu hết
lượng các nguyên tố hóa học có trong thảm rụng thực vật trở lại chu trình luân
chuyển vật chất tự nhiên của hệ sinh thái. Trong cơ thể của chúng thành phần phân tử
của các nguyên tố dinh dưỡng được thay đổi làm cho cây xanh dễ hấp thụ hơn [35].
Theo một nghiên cứu của Ghilarov và cộng sự (1974), khi khảo sát quá trình
phân hủy phân động vật ăn cỏ đã cho thấy rằng, trong 1 giờ cường độ trao đổi khí
của phân hoai là 1.611,5 ml O
2
, thì có 782ml (48,5%) do hoạt động của nhóm động
vật đất chân khớp bé và giun tròn. Trong trường hợp này, động vật không xương
13
sống sử dụng đến gần một nửa phần năng lượng được giải phóng từ xác thực vật
phân hủy, mặc dù cường độ hoạt động của vi sinh vật cũng xảy ra rất mạnh [32].
Nhiều nơi ở Việt Nam (dân tộc Thái đen vùng cao Tây Bắc ở Sơn La) họ đã
biết phân loại đất dựa vào kinh nghiệm như sau: Đất loại 1, 2 có nhiều vắt và giun
đất; đất loại 3 có vắt, mối, giun đất trung bình; đất loại 4, 5 có ít vắt, mối, giun đất
và chất lượng đất giảm dần từ 1 đến 5. Đây là kinh nghiệm cảm tính nhưng ngày
nay những ứng dụng có ý nghĩa này được chứng minh là có cơ sở khoa học [36].
Ngày nay quá trình đô thị hóa kèm theo chất thải của tất cả các ngành
công - nông nghiệp đã tác động rất lớn đến môi trường. Vì vậy mà các nhà khoa
học đang bắt tay vào nghiên cứu đồng thời đưa ra các giải pháp để hạn chế bớt
các tác động xấu đó.
1.2. Tình hình nghiên cứu động vật đất cỡ trung bình trên thế giới và ở
Việt Nam
1.2.1. Trên thế giới
Các hoạt động sống và vai trò của hệ động vật đất đã được các nhà nghiên
cứu biết đến từ khá sớm. Khi nói đến vai trò phân hủy xác hữu cơ của ấu trùng ruồi,
tham gia báo cáo của hơn 400 tác giả, tập trung ở 5 tiểu ban chuyên ngành. Trong
hội nghị quốc tế về động vật đất lần này, Hội Sinh thái đất Việt Nam đã tham gia
hội nghị với 3 báo cáo về kết quả nghiên cứu giun đất và chân khớp bé
(Microathropoda) ở Việt Nam. Hội nghị quốc tế lần thứ VIII năm 2000 về động vật
đất mang tên “Đa dạng sinh học sinh vật đất và hoạt động chức năng của hệ sinh
thái” (Biodiversity of Soil Organisms and Ecosystem Functioning), tại viện Sinh
học đất, Viện Hàn lâm khoa học Cộng hòa Séc[32].
Cũng trong thế kỷ XX, các trung tâm nghiên cứu về sinh vật đất được ra đời
ở nhiều nước trên thế giới, công bố các khoa học cơ sở về nhiều nhóm động vật đất
và sinh thái đất… Trong thời kỳ này các công tác nghiên cứu cơ bản, ứng dụng
bước đầu đề xuất từ một số vấn đề liên quan về quản lý phát triển bền vững tài
nguyên đa dạng sinh vật đất, hệ sinh thái đất [32].
15
1.2.2. Ở Việt Nam
Ở Việt Nam và Đông Dương trước năm 1945 đã có một số công trình nghiên
cứu của các tác giả nước ngoài về một số nhóm động vật đất như thân mềm, gián,
bọ hung, bọ nhảy, mối, ruồi… Sau đó, các nghiên cứu về động vật đất ở Việt Nam
được tập trung vào những nhóm ưu thế và có ý nghĩa kinh tế, y học như muỗi, bọ
hung, côn trùng hai cánh, một số nhóm chân khớp bé, giun tròn, giun đất… Trong
các nghiên cứu này động vật chưa được khảo sát đầy đủ và đồng bộ bằng các
phương pháp nghiên cứu chuyên ngành riêng. Chúng cũng không được đánh giá
như là một thành phần không thể thiếu trong cấu trúc chu trình dinh dưỡng của các
quần xã sinh vật cạn [8, 34].
Từ sau năm 1945 trở lại đây, khu hệ động vật đất ở Việt Nam mới được
nghiên cứu một cách đầy đủ đồng bộ bằng các phương pháp chuyên ngành và được
đánh giá như một phần quan trọng trong cấu trúc và chu trình dinh dưỡng của sinh
vật ở cạn [8].
Năm 1975, cùng với sự thống nhất toàn vẹn lãnh thổ của đất nước, hệ
Về nghiên cứu mối, Nguyễn Đức Khảm (1976) đã giới thiệu danh lục 61 loài
mối ở miền Bắc Việt Nam cùng với đặc điểm sinh học và tập tính của chúng. Tác
giả cũng đã xác định sự phân bố của mối theo các vùng cảnh quan ở miền Bắc Việt
Nam [25]. Năm 1996, Nguyễn Tân Vương công bố danh sách 14 loài mối thuộc
giống Macrotermes ở miền Nam Việt Nam, trong đó có 3 loài mới. Nghiên cứu về
mức độ phá hại của mối đối với các công trình, Nguyễn Đức Khảm và Vũ Văn
Tuyển đã liệt kê 25 loài mối gây hại khác nhau trong cả nước [56].
Về giả bọ cạp (Pseudoscorpiones), đây là một bộ thuộc lớp hình Nhện, có
cấu tạo cơ thể gần giống với bọ cạp. Các nghiên cứu về nhóm loài này được nghiên
cứu chủ yếu bởi các tác giả nước ngoài như Mark Harvey, Mark L., Judson I. Năm
2011, Nguyễn Thị Định đã tổng hợp từ các kết quả tản mạn thành một danh lục có
hệ thống, đã ghi nhận được ở Việt Nam có 62 loài, thuộc 32 giống, 13 họ [14].
Về bộ cánh thẳng (Orthoptera), bộ này ở Việt Nam bắt đầu được nghiên cứu
từ cuối thế kỉ 19 bởi các nhà khoa học người Pháp. Sau đó là các tác giả người
Nga. Sau một thời gian khá dài, đến nửa cuối thế kỷ 20, các tác giả Việt Nam mới
bắt đầu nghiên cứu và thống kê về thành phần loài cũng như khóa định loại của
17
chúng, các công trình có như Viện Bảo vệ thực vật (1976, 1985, 1999), Mai Quý
và cộng sự (1981), Lưu Tham Mưu (1985, 2000)… Đến năm 2011, sau khi nghiên
cứu và thống kê các tài liệu liên quan, Trần Thiếu Dư, Tạ Huy Thịnh đã công bố
danh lục gồm có 632 loài thuộc 14 họ của bộ cánh thẳng, trong đó phân bộ dế có
23 loài thuộc 2 họ [12].
Về bộ Cánh da (Dermaptera), Viện Bảo vệ thực vật (1976) đã ghi nhận có 5
loài ở miền Bắc Việt Nam. Năm 2005, Nguyễn Thị Thu Cúc và nhóm nghiên cứu
đã đưa ra danh lục 5 loài ở miền Trung và miền Nam Việt Nam. Năm 2009, sau khi
nghiên cứu và tổng hợp tài liệu trong nước cũng như các nghiên cứu của các tác giả
nước ngoài, Tạ Huy Thịnh đã công bố danh lục các loài thuộc bộ Cánh da ở Việt
Nam gồm có 83 loài thuộc 8 họ đã được ghi nhận, trong đó có 33 loài chỉ ghi nhận
trình dinh dưỡng. Và kiến được xem như yếu tố sinh học để đánh giá và kiểm soát
môi trường [59]. Cùng tác giả Bùi Tuấn Việt (2005), sau khi tiến hành thu mẫu và
định loại mẫu kiến tại rừng Hương Sơn, Hà Tĩnh đã công bố danh lục thành phần
kiến tại đây gồm có 118 loài thuộc 43 giống của 8 phân họ [59]. Năm 2011,
Zrianhin V.A nhà khoa học người Nga đã công bố danh lục kiến tại VQG Bidoup -
Núi Bà với 73 loài kiến thuộc 36 giống trong 9 họ phụ [23].
Về bộ nhện (Araneae), các tài liệu về các loài nhện bắt gặp ở Việt Nam đã
được công bố rải rác. Đến năm 1985, Zabka M, đã công bố danh sách 100 loài
thuộc họ nhện nhảy (Salticidae) ở Việt Nam, trong đó có 51 loài mới cho khoa học.
Gần đây, một số nhà khoa học trong và ngoài nước đã nghiên cứu khu hệ nhện ở
Việt Nam như Ono H. (1997, 1999, 2000, 2002, 2003), Lihong Tu và Shqiang Li
(2003, 2004), Grismado C. J. (2004), Phạm Văn Lâm (2000), Phạm Đình Sắc và
cộng sự (2001, 2002, 2003, 2004, 2005). Trong năm 2005, Phạm Đình Sắc đã công
bố danh sách cho khu hệ nhện ở Việt Nam tương đối đầy đủ với 275 loài, 144 giống
thuộc 30 họ, trong đó có 129 loài mới chỉ phát hiện ở Việt Nam [42, 43].
Về Chân khớp nhiều chân (Myriapoda), năm 2007, sau một thời gian dài tiến
hành nghiên cứu và thu thập các mẫu vật của lớp Chilopoda tại 32 địa phương ở Việt
Nam, A. Schileyko đã thu được 500 mẫu và bổ sung thêm cho bộ Sclopendromorpha
với 27 loài thuộc 9 giống [65]. Năm 2013, Trần Thị Thanh Bình và cộng sự đã đưa ra
danh lục 71 loài thuộc 26 giống, 13 họ cho khu hệ Rết tại Việt Nam. Đây là phần
tổng hợp từ một số nghiên cứu và các nguồn tài liệu từ các tác giả nước ngoài như
Attems C., Schileyko A. A [60].
19
Đặc biệt từ năm 90 của thế kỷ XX ngoài các nghiên cứu cơ bản về đa dạng
sinh học động vật đất Việt Nam, các nhà nghiên cứu còn chú ý ứng dụng sinh vật
đất vào cải tạo và tăng độ phì của đất, sinh vật đất trong quản lý và phát triển tài
nguyên, hệ động vật đất với quá trình cải tạo đất góp phần phủ xanh đất trống, đồi
trọc [31, 33]. Lê Văn Triển (2000), Giun đất vùng đồi núi và sử dụng chúng như
với đất, đặc biệt là trong quản lý, quá trình hình thành đất, tăng độ phì nhiêu cho
đất. Hy vọng trong tương lai sẽ có nhiều nghiên cứu về động vật đất giúp chúng
ta hiểu rõ hơn về vai trò vị trí của chúng đối với đất cũng như đối với con người.
1.3. Đặc điểm điều kiện tự nhiên và xã hội tại VQG Cát Bà, Hải Phòng
1.3.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
a) Vị trí địa lý và ranh giới hành chính
Quần đảo Cát Bà gồm một hòn đảo chính là đảo Cát Bà và 366 hòn đảo lớn
nhỏ kéo dài theo hướng Đông Bắc - Tây Nam. Quần đảo Cát Bà thuộc huyện Cát
Hải, nằm ở phía Đông của thành phố Hải Phòng, có vị trí địa lí:
20°44′50″ - 20°55′29″ vĩ độ Bắc.
106°54′20″ - 107°10′05″ kinh độ Đông.
Hải đảo Cát Bà nằm giáp ranh giới của vùng biển vịnh Hạ Long nổi tiếng ở
phía Bắc và Đông Bắc, phía Tây giáp đảo Cát Hải, còn 3 phía Đông, Đông Nam,
Tây Nam đều hướng ra biển.
21 Hình 1. Vị trí địa lý và hình ảnh của VQG Cát Bà
Copyright: Tài liệu đại học ©