ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
–––––––––––––––––––––––

PHẠM NGỌC HOÀNG

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
TẠI HUYỆN ĐIỆN BIÊN, TỈNH ĐIỆN BIÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
–––––––––––––––––––––––

PHẠM NGỌC HOÀNG

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN KINH TẾ HỘ NÔNG DÂN
TẠI HUYỆN ĐIỆN BIÊN, TỈNH ĐIỆN BIÊN
Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 8.62.01.15

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ NÔNG NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Đào Thanh Vân

THÁI NGUYÊN - 2018


nghiệp huyện Điện Biên, UBND các xã Thanh Chăn, Noong Hẹt, Núa Ngam,
Nà Tấu và các hộ gia đình được tiến hành điều tra, khảo sát đã giúp đỡ tôi
trong việc cung cấp số liệu, trong quá trình điều tra, khảo sát tại địa phương
để tôi hoàn thành luận văn tốt nghiệp của mình.
Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc nhất tới
PGS.TS. Đào Thanh Vân đã tận tình hướng dẫn và chỉ bảo tôi trong suốt thời
gian tôi hoàn thành luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày

tháng

năm 2017

Tác giả

Phạm Ngọc Hoàng


iii
MỤC LỤC

LỜI CAM ĐOAN .............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ................................................................................................... ii
MỤC LỤC ........................................................................................................ iii
DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT .............................................................. vi
DANH MỤC CÁC BẢNG.............................................................................. vii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ ........................................................................ viii
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ................................................................................ 1

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ........................ 37
3.1. Giới thiệu chung về huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên ............................ 37
3.1.1. Điều kiện tự nhiên ................................................................................. 37
3.1.2. Điều kiện kinh tế xã hội ........................................................................ 40
3.1.3. Đánh giá chung về huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên ........................... 45
3.2. Thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện Điện
Biên, tỉnh Điện Biên ........................................................................................ 46
3.2.1. Thông tin chung về địa bàn và nhóm hộ điều tra.................................. 46
3.2.2. Các nguồn lực sản xuất của nhóm hộ điều tra ...................................... 50
3.2.3. Các nguồn thu nhập của nhóm hộ điều tra ............................................ 65
3.2.4. Các khoản chi của nhóm hộ điều tra ..................................................... 71
3.3. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn
huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên .................................................................... 73
3.4. Phân tích những điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong
phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện Điện Biên ........................ 78
3.4.1. Điểm mạnh ............................................................................................ 78
3.4.2. Điểm yếu ............................................................................................... 78
3.4.3. Cơ hội .................................................................................................... 80
3.4.4. Thách thức ............................................................................................. 80


v
3.5. Một số giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện
Điện Biên, tỉnh Điện Biên................................................................................ 81
3.5.1. Quan điểm, định hướng phát triển kinh tế hộ nông dân của huyện
Điện Biên đến 2020 ......................................................................................... 81
3.5.2. Một số giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân trên địa bàn huyện
Điện Biên, tỉnh Điện Biên................................................................................ 82
KẾT LUẬN .................................................................................................... 92
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 94


NĐ

Nghị định

5

NQ

Nghị quyết

6

NTM

Nông thôn mới

7

THCS

Trung học cơ sở

8

THPT

Trung học phổ thông

9

Bảng 3.14:Thu nhập từ nông, lâm nghiệp của hộ điều tra năm 2016 ............. 66
Bảng 3.15: Thu nhập từ hoạt động phi nông nghiệp của hộ điều tra
năm 2016 ......................................................................................... 68
Bảng 3.16: Tổng thu nhập của nhóm hộ điều tra năm 2016 ........................... 69
Bảng 3.17: Cơ cấu chi của nhóm hộ điều tra .................................................. 71
Bảng 3.18: Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ nông dân ............ 74
Bảng 3.19: Phương thức tiêu thụ một số sản phẩm chủ yếu của các hộ
điều tra............................................................................................. 76


viii
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1: Cơ cấu thu nhập của nhóm hộ điều tra ....................................... 71
Biểu đồ 3.2: Cơ cấu chi tiêu của nhóm hộ điều tra ......................................... 73


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Kinh tế hộ nông dân là một loại hình kinh tế phổ biến và được phát
triển ở nhiều nước trên thế giới. Nó có vai trò rất quan trọng trong việc phát
triển kinh tế, nhất là trong nông nghiệp. Ở Việt Nam, kinh tế hộ nông dân lại
càng có ý nghĩa to lớn, bởi vì nước ta bước vào nền kinh tế hàng hóa nhiều
thành phần hoạt động theo cơ chế thị trường trên nền tảng gần 70% dân số
đang sinh sống ở khu vực nông thôn. Kể từ khi Bộ Chính trị ban hành Nghị
quyết số 10/NQ-TW ngày 05/4/1988 về “Đổi mới quản lý kinh tế nông
nghiệp”, với mục đích giải phóng sức sản xuất trong nông nghiệp, nông thôn,
chuyển giao đất đai và các tư liệu sản xuất khác cho hộ nông dân quản lý và
sử dụng lâu dài, thì các hộ nông dân đã trở thành những đơn vị tự chủ trong
sản xuất nông nghiệp, tức là thừa nhận hộ nông dân là đơn vị kinh tế cơ sở

Bên cạnh những mặt đã đạt được, phát triển kinh tế hộ nông dân trên
địa bàn huyện vẫn còn nhiều thách thức do nền sản xuất nông nghiệp chủ yếu
vẫn ở trong tình trạng nhỏ lẻ, manh mún, năng suất, chất lượng và sức cạnh
tranh của nhiều sản phẩm, hàng hóa còn thấp, chưa đáp ứng yêu cầu hội nhập
kinh tế quốc tế. Các hoạt động dịch vụ, tiêu thụ hàng hóa nông sản chưa phát
triển mạnh. Hệ thống kết cấu hạ tầng thiết yếu ở nông thôn tuy đã được đầu tư
nhưng chưa đáp ứng được yêu cầu. Mặt khác, chất lượng nguồn nhân lực ở
khu vực nông thôn hiện nay còn rất thấp; việc chuyển đổi cơ cấu sản xuất, cơ
cấu lao động ngay trong lĩnh vực nông nghiệp còn khó khăn; một bộ phận
nông dân thiếu vốn, đất sản xuất; sản phẩm nông nghiệp làm ra có giá trị cao
nhưng lại khó tiêu thụ, giá cả không ổn định làm cho nông dân chịu nhiều
thua thiệt; khả năng tích lũy của nông dân nói chung còn rất thấp, rất dễ tái
nghèo khi mất mùa. Trước những khó khăn, thách thức trên, việc tìm hiểu,
đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ nông
dân trên địa bàn huyện Điện Biên là vô cùng quan trọng và cấp thiết.


3
Xuất phát từ các lý do trên, tác giả tiến hành lựa chọn nghiên cứu đề
tài: “Giải pháp phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện Điện Biên, tỉnh
Điện Biên” làm đề tài luận văn tốt nghiệp của mình.
2. Mục tiêu nghiên cứu
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn về kinh tế hộ nông dân.
- Phân tích, đánh giá thực trạng phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện
Điện Biên, tỉnh Điện Biên.
- Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ nông dân tại
huyện Điện Biên, tỉnh Điện Biên.
- Phân tích những kết quả đạt được, những hạn chế và nguyên nhân
của hạn chế trong phát triển kinh tế hộ nông dân tại huyện Điện Biên, tỉnh
Điện Biên.

Hộ đã có từ lâu đời, cho đến nay nó vẫn tồn tại và phát triển. Qua
nghiên cứu cho thấy, có nhiều quan niệm khác nhau của các tổ chức, các nhà
khoa học về hộ:
+ Theo Liên hợp quốc: “Hộ là những người cùng sống chung dưới một
mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”.
+ Theo từ điển chuyên ngành kinh tế và từ điển ngôn ngữ: “Hộ là tất cả
những người cùng sống chung trong một mái nhà. Nhóm người đó bao gồm
những người cùng chung huyết tộc và những người làm công”.
+ Tại Hội thảo Quốc tế lần thứ 2 về quản lý nông trại tại Hà Lan (năm
1980) các đại biểu nhất trí cho rằng: “Hộ là đơn vị cơ bản của xã hội có liên
quan đến sản xuất, tiêu dùng, xem như là một đơn vị kinh tế”.
Các khái niệm ở trên chủ yếu nêu lên những khía cạnh về khái niệm hộ
tiêu biểu nhất, mạnh khía cạnh này hay khía cạnh khác hoặc tổng hợp khái
quát chung nhưng vẫn còn có chỗ chưa đồng nhất. Tuy nhiên, từ các quan
niệm trên cho thấy hộ có các đặc trưng cơ bản như sau:
+ Hộ là một tập hợp chủ yếu và phổ biến của những thành viên có chung
huyết thống, tuy vậy cũng có cá biệt trường hợp thành viên của hộ không phải
cùng chung huyết thống (con nuôi, người tình nguyện và được sự đồng ý của
các thành viên trong hộ công nhận cùng chung hoạt động kinh tế lâu dài).
+ Hộ nhất thiết là một đơn vị kinh tế (chủ thể kinh tế), có nguồn lao
động và phân công lao động chung; có vốn và chương trình, kế hoạch sản
xuất kinh doanh chung, là đơn vị vừa sản xuất vừa tiêu dùng, có ngân quỹ
chung và được phân phối lợi ích theo thỏa thuận có tính chất gia đình.


6
+ Hộ không đồng nhất với gia đình mặc dầu cùng chung huyết thống bởi
vì hộ là một đơn vị kinh tế riêng, còn gia đình có thể không phải là một đơn vị
kinh tế (ví dụ: gia đình nhiều thế hệ cùng chung huyết thống, cùng chung một
mái nhà nhưng nguồn sinh sống và ngân quỹ lại độc lập với nhau).

thống kinh tế lớn hơn của nền kinh tế quốc dân. Khi trình độ phát triển lên
mức cao của công nghiệp hóa, hiện đại hóa, thị trường, xã hội càng mở rộng
và đi vào chiều sâu, thì các hộ nông dân càng phụ thuộc nhiều hơn vào các hệ
thống kinh tế rộng lớn không chỉ trong phạm vi một vùng, một nước. Điều
này càng có ý nghĩa đối với các hộ nông dân nước ta trong tình hình hiện nay.
+ Hộ nông dân miền núi có những điều kiện khác biệt hơn so với hộ
nông dân ở miền xuôi, đó là: địa hình thường là đồi núi, bị chia cắt phức tạp,
có ít diện tích đất bằng phẳng để sản xuất nông nghiệp; cơ sở vật chất còn
nghèo nàn, giao thông đi lại khó khăn; khả năng tiếp cận thị trường kém hơn
so với miền xuôi.
- Khái niệm Kinh tế hộ nông dân
+ Theo tác giả Vũ Tuấn Anh (1997): “Kinh tế hộ nông dân là một hình
thức kinh tế cơ bản và tự chủ trong nông - lâm nghiệp được hình thành và
tồn tại trên cơ sở sử dụng đất đai, sức lao động, tiền vốn của gia đình mình
là chính”.
+ Theo tác giả Nguyễn Văn Huân (1999): “Kinh tế nông hộ là hình thức
tổ chức sản xuất hàng hóa trong nông nghiệp, nông thôn, chủ yếu dựa vào hộ
gia đình, nhằm mở rộng quy mô và nâng cao hiệu quả sản xuất với chế biến
và tiêu thụ nông, lâm, thủy sản”.
Qua các khái niệm có thể hiểu kinh tế hộ nông dân như sau: Kinh tế hộ
nông dân là một tổ chức kinh doanh thuộc sở hữu của hộ gia đình, trong đó các
thành viên có tài sản chung, cùng đóng góp công sức để hoạt động kinh tế
chung trong sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp hoặc một số lĩnh vực sản xuất,
kinh doanh khác do pháp luật quy định. Sự tồn tại của kinh tế hộ nông dân chủ


8
yếu dựa vào lao động gia đình để khai thác đất đai và tài nguyên khác nhằm
phát triển sản xuất, thoát nghèo bền vững và vươn lên làm giàu chính đáng.
1.1.2. Đặc điểm của kinh tế hộ nông dân

mức độ khác nhau.
- Quá trình sản xuất chủ yếu dựa vào sức lao động thủ công và công cụ
truyền thống, do đó năng suất lao động thấp. Do vậy, tích lũy của hộ nông
dân chủ yếu chỉ dựa vào lao động gia đình là chính.
- Trình độ quản lý và chuyên môn nghiệp vụ của chủ hộ rất hạn chế,
chủ yếu là theo kinh nghiệm từ đời trước truyền lại cho đời sau. Vì vậy, nhận
thức của chủ hộ về luật pháp, về kinh doanh, cũng như về kinh tế thị trường
rất hạn chế (Nguyễn Văn Huân, 1993).
1.1.3. Phân loại kinh tế hộ nông dân
- Căn cứ vào mục tiêu và cơ chế hoạt động:
+ Hộ nông dân hoàn toàn tự cấp, không có phản ứng với thị trường. Loại
hộ nông dân này có mục tiêu là tối đa hóa lợi ích, đó là việc sản xuất các sản
phẩm cần thiết để tiêu dùng trong gia đình. Để có đủ sản phẩm, lao động
trong nông hộ phải hoạt động cật lực và đó cũng được coi như một lợi ích, để
có thể tự cấp tự túc cho sinh hoạt, sự hoạt động của họ phụ thuộc vào:
 Khả năng mở rộng diện tích đất đai.
 Có thị trường lao động để họ bán sức lao động để có thu nhập.
 Có thị trường sản phẩm để trao đổi nhằm đáp ứng nhu cầu của mình.
+ Hộ nông dân sản xuất hàng hóa chủ yếu: loại hộ nông dân này có mục
tiêu là tối đa hóa lợi nhuận được biểu hiện rõ rệt và họ có phản ứng gay gắt
với thị trường vốn, ruộng đất, lao động.
- Theo tính chất của ngành sản xuất:
+ Hộ thuần nông: là hộ hoạt động sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp,
lâm nghiệp và ngư nghiệp. Nguồn thu nhập chủ yếu của các hộ thuần nông là


10
từ nghề nông. Ngoài ra hộ thuần nông có thể tham gia và có thu nhập từ các
hoạt động khác nhưng thời gian tham gia và thu nhập mang lại cho hộ chiếm
tỷ lệ thấp so với thời gian tham gia và thu nhập mang lại từ hoạt động trong

1.000.000 đồng và thiếu hụt dưới 03 chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp
cận các dịch vụ xã hội cơ bản; hộ cận nghèo ở khu vực thành thị là hộ có thu
nhập bình quân đầu người/tháng trên 900.000 đồng đến 1.300.000 đồng và
thiếu hụt dưới 03 chỉ số đo lường mức độ thiếu hụt tiếp cận các dịch vụ xã hội
cơ bản.
+ Hộ có mức sống trung bình: theo Quyết định số 59/2015/QĐ-TTg
ngày 19 tháng 11 năm 2015 của Thủ tướng chính phủ về việc ban hành chuẩn
nghèo tiếp cận đa chiều áp dụng cho giai đoạn 2016 - 2020 thì hộ có mức
sống trung bình ở khu vực nông thôn là hộ có thu nhập bình quân đầu
người/tháng trên 1.000.000 đồng đến 1.500.000 đồng; hộ có mức sống trung
bình ở khu vực thành thị là hộ có thu nhập bình quân đầu người/tháng trên
1.300.000 đồng đến 1.950.000 đồng.
+ Hộ khá, giàu: ngoài các hộ có đủ tiêu chí để xác định hộ nghèo, hộ
cận nghèo, hộ có mức sống trung bình thì các hộ còn lại được xếp vào nhóm
hộ khá, giàu. Sự phân biệt này dựa vào quy định chung của cả nước hoặc quy
định của địa phương (Mai Thị Thanh Xuân, 2013).
1.1.4. Các nguồn lực cơ bản của kinh tế hộ nông dân
- Đất đai: là nguồn lực cơ bản nhất dùng để sản xuất ra của cải vật chất
trong các ngành sản xuất, có vai trò quan trọng đối với mọi hoạt động sống,
lao động sản xuất nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp. Đất đai có vai trò khác
nhau trong từng ngành sản xuất: Đối với các ngành công nghiệp, xây dựng,
đất đai là nền móng, địa điểm xây dựng cơ sở hạ tầng, làm cơ sở để tiến hành
thao tác; Đối với các ngành nông, lâm, ngư nghiệp đất đai là yếu tố tích cực
của quá trình sản xuất, là điều kiện vật chất, cơ sở không gian, là yếu tố cơ
bản của quá trình sản xuất nông nghiệp. Trong kinh tế hộ, đặc điểm của đất
đai như diện tích, chất đất, vị trí địa lý, địa hình, điều kiện các yếu tố phục vụ


12
như thuỷ lợi, giao thông, thời tiết khí hậu…có ảnh hưởng rất lớn đến hoạt

lấy sức kéo; Máy bơm nước để phục vụ tưới tiêu; Máy tuốt lúa để thu hoạch;
Bình bơm thuốc trừ sâu để phun thuốc trừ sâu…Nếu các hộ gia đình được
trang bị đầy đủ các phương tiện sản xuất sẽ tạo điều kiện thuận lợi cho hộ
trong sản xuất kinh doanh và ngược lại (Đào Thế Tuấn, 1997).
1.1.5. Vai trò của kinh tế hộ nông dân
- Hình thành đơn vị tích tụ vốn của xã hội
Kinh tế hộ nông dân với đặc điểm là đơn vị sản xuất cơ sở và tự chủ đã
đóng vai trò là đơn vị tích tụ vốn của xã hội, cùng với các đơn vị thành phần
kinh tế khác tạo nên một tổng thể các nguồn vốn phục vụ cho nhu cầu về vốn
của toàn xã hội. Nguồn vốn mà các hộ nông dân tích tụ được là cơ sở để
chuyển từ kinh tế tự túc tự cấp sang kinh tế hàng hóa với hiệu quả cao hơn.
Kết quả ấy sẽ tạo điều kiện cho việc chuyển dịch cơ cấu ngành nghề trong
nông nghiệp, góp phần tích cực và to lớn vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện
đại hóa nông nghiệp, nông thôn. Trong quá trình sản xuất kinh doanh của
mình, hộ nông dân vừa đóng vai trò là đơn vị tích tụ vốn, vừa đóng vai trò là
đơn vị giải ngân vốn để tái sản xuất hoặc mở rộng ngành nghề, từ đó tạo
nguồn vốn đầu tư vào các ngành khác.
- Tạo công ăn việc làm cho người lao động
Việc làm hiện nay là một vấn đề cấp bách với nông thôn nói riêng và
với cả nước nói chung, đặc biệt nước ta có tới gần 70% dân sống ở nông thôn.
Nếu chỉ trông chờ vào khu vực kinh tế quốc doanh hay sự thu hút lao động ở
các thành phố lớn thì khả năng giải quyết việc làm ở nước ta còn rất hạn chế.
Lao động là nguồn lực dồi dào nhất ở nước ta, là yếu tố năng động và là động
lực của nền kinh tế quốc dân nhưng việc khai thác và sử dụng nguồn nhân lực
vẫn đang ở mức thấp. Hiện nay ở nước ta còn khoảng 10 triệu lao động chưa
được sử dụng, chiếm khoảng 25% lao động. Do đó, kinh tế hộ nông dân có
vai trò rất quan trọng trong vấn đề giải quyết việc làm. Kinh tế hộ nông dân
chủ yếu sử dụng lao động trong gia đình và lao động trong gia đình cũng là




15
- Kinh tế hộ có khả năng thích ứng được với thị trường, thúc đẩy sản
xuất hàng hoá phát triển. Kinh tế thị trường là tự do cạnh tranh trong sản xuất
hàng hoá. Là đơn vị kinh tế độc lập, các hộ sản xuất hoàn toàn được làm chủ
các tư liệu sản xuất và quá trình sản xuất. Căn cứ điều kiện của mình và nhu
cầu của thị trường họ có thể tính toán sản xuất cái gì? sản xuất như thế nào?
Hộ sản xuất tự bản thân mình có thể giải quyết được các mục tiêu có hiệu quả
kinh tế cao nhất mà không phải qua nhiều cấp trung gian chờ quyết định.
Với quy mô nhỏ, hộ sản xuất có thể dễ dàng loại bỏ những dự án sản xuất,
những sản phẩm không còn khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường để sản xuất
loại sản phẩm thị trường cần mà không sợ ảnh hưởng đến kế hoạch chi tiêu
do cấp trên quy định. Mặt khác, là chủ thể kinh tế tự do tham gia trên thị
trường, hoà nhập với thị trường, thích ứng với quy luật trên thị trường, do đó
hộ sản xuất đã từng bước tự cải tiến, thay đổi cho phù hợp với cơ chế thị
trường. Như vậy, kinh tế hộ có khả năng ngày càng thích ứng với nhu cầu
của thị trường, từ đó có khả năng đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của toàn
xã hội (Đào Thế Tuấn, 1997).
Qua phân tích ở trên cho thấy, với gần 70% dân số nước ta sống ở nông
thôn thì kinh tế hộ có vai trò hết sức quan trọng, nhất là khi quyền quản lý và
sử dụng đất đai, tài nguyên lâu dài được giao cho hộ sản xuất thì vai trò sử
dụng nguồn lao động, tận dụng tiềm năng đất đai, tài nguyên, khả năng thích
ứng với thị trường ngày càng thể hiện rõ nét. Người lao động có toàn quyền tổ
chức sản xuất kinh doanh, tiêu thụ sản phẩm, trực tiếp hưởng kết quả lao động
sản xuất của mình, có trách nhiệm hơn trong hoạt động sản xuất kinh doanh.
Ở một khía cạnh khác, kinh tế hộ còn đóng vai trò đảm bảo an ninh trật tự, ổn
định chính trị xã hội, giảm bớt các tệ nạn trong xã hội do tình trạng thất
nghiệp gây ra.
1.1.6. Các yếu tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế hộ nông dân