Một số biện pháp phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong dạy học lịch sử ở trờng trung học cơ sở
Phần I
Mở đầu
I. Lí do chọn đề tài
Cùng với sự phát triển của xã hội loài ngời, cuộc cách mạng khoa học công nghệ nh một luồng
gió mới thổi vào và làm lay động nhiều lĩnh vực của cuộc sống. Hơn bao giờ hết con ngời đang đứng
trớc những diễn biến to lớn, phức tạp về lịch sử xã hội và khoa học kỹ thuật. Nhiều mối quan hệ mâu
thuẫn của thời đại cần đợc giải quyết trong đó có mâu thuẫn yêu cầu ngành GD đT nói chung và
ngời thầy chúng ta nói riêng phải giải quyết ngay, đó là mâu thuẫn giữa quan hệ sức ép của khối l-
ợng tri thức ngày càng tăng và sự tiếp nhận của con ngời có giới hạn, bởi vì sự nhận thức của con
ngời nói chung là tuyệt đối và không có giới hạn song sự thu nhận, hiểu biết kiến thức của mỗi con
ngời đều hữu hạn và tơng đối
Nhiệm vụ trên đây đã đặt ra cho ngời giáo viên bên cạnh việc bồi dỡng kiến thức chuyên môn thì
phải cải tiến phơng pháp dạy học nâng cao chất lợng giáo dục để đáp ứng yêu cầu của tình hình mới
Nh chúng ta đã biết, môn lịch sử có vị trí và ý nghĩa quan trọng đối với việc giáo dục thế hệ trẻ.
Từ những hiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc, tự hào với thành tựu dựng nớc
và giữ nớc của tổ tiên, xác định nhiệm vụ trong hiện tại có thái độ đúng đối với sự phát triển hợp quy
luật của tơng lai
Nhng những nhận thức. quan niệm sai lệch về vị trí, chức năng của khoa học lịch sử và môn
lịch sử trong đời sống xã hội, trong giáo dục đã dẫn tới phơng pháp nghiên cứu, học tập không đúng
làm giảm sút chất lợng của bộ môn trên nhiều mặt. Tình trạng học sinh không biết những sự kiện
lịch sử cơ bản, phổ thông, nhớ sai hoặc nhầm lẫn kiến thức là hiện tợng khá phổ biến ở nhiều trờng
học nói chung và trờng THCS nói riêng. Vì vậy hội nghị BCHTƯ Đảng lần thứ 2 khoá 8 đã nhấn
mạnh:
Đổi mới mạnh mẽ phơng pháp giao duc va ao tao khắc phục lối truyền thụ một chiều, rèn luyện
thành nếp t duy sáng tạo của ngời học. Từng bớc áp dụng các phơng pháp tiên tiến và phơng pháp
hiện đại vào quá trình dạy học đảm bảo điều kiện và thời gian tự học, tự nghiên cứu cho học sinh
......
Trong việc đổi mới, cải tiến phơng pháp dạy học, việc phát huy tính tích cực của học sinh có ý
nghĩa rất quan trọng. Bởi vì xét cho cùng công việc giáo dục phải đợc tiến hành trên cơ sở tự nhận
thức, tự hành động. Giáo dục phải đợc thực hiện thông qua hành động và hành động của bản thân (t

nhận thức, tuân theo những quy luật nhận thức
Nhận thức trong dạy học đợc thể hiện trong hoạt động của giáo viên và học sinh đối với việc
truyền thụ và tiếp thu một nội dung khoa học đợc quy định trong chơng trình với những phơng pháp
dạy học thích hợp, những phơng tiện hình thức cần thiết để đạt đợc kết quả nhất định đã đề ra
Từ lâu các nhà s phạm đã nhận thức đợc tầm quan trọng và ý nghĩa của việc phát huy tính tích
cực của học sinh trong học tập. Nhà giáo dục ngời Đức là Disterverg đã khẳng định đúng đắn rằng:
Ngời giáo viên tồi truyền đạt chân lí, ngời giáo viên giỏi dạy cách tìm ra chân lí
Điều này có nghĩa rằng ngời giáo viên không chỉ giới hạn công việc của mình ở việc đọc cho học
sinh ghi chép những kiến thức có sẵn, bắt các em học thuộc lòng rồi kiểm tra điều ghi nhớ của các
em thu nhận đợc ở bài giảng của giáo viên hay trong sách giáo khoa. Điều quan trọng là giáo viên
cung cấp cho các em những kiến thức cơ bản (bao gồm kiến thức khoa học, sự hiểu biết về các quy
luật, nguyên lí và các phơng pháp nhận thức ) làm cơ sở định h ớng cho việc tự khám phá các kiến
thức mới, vận dụng vào học tập và cuộc sống. Vì vậy việc khơi dậy, phát triển tri thức, ý chí, năng
lực bồi dỡng, rèn luyện về học tập là con đờng phát triển tối u của giáo dục đó chính là con đờng
lấy học sinh làm trung tâm, làm chủ thể của việc nhận thức với sự hớng dẫn, giáo dục tích cực có
hiệu quả của giáo viên. Điều này đợc thực hiện trên cơ sở hoạt động tích cực, tự giác của học sinh.
Đây là tính u việt của phơng pháp phát huy tính tích cực của học sinh đợc gọi là phơng pháp dạy học
mới để phân biệt với phơng pháp dạy học cũ hay còn gọi là kiểu dạy học truyền thống
Chính vì những lí do nêu trên, tôi quyết định chọn đề tài này
2. Nhim v ca ti :
Trờn c s nhng lý lun dy hc, kinh nghim ging dy v thc tin ca a phng tỡm ra
nhng bin phỏp dy hc mụn Lịch sử theo phơng pháp dạy học tích cực, áp dụng vào thực tế giảng
dạy ở Trờng THCS Nguyễn Thái Học
3. Giới hạn của đề tài
Trong phạm vi khả năng và trách nhiệm của mình, tôi vận dụng vấn đề mà bài viết này đề cập
đến, đó là việc áp dụng phơng pháp dạy học tích cực trong giảng dạy môn Lịch sử. Bởi thời gian có
hạn đề tài tôi nghiên cứu chỉ giới hạn trong hai lớp 9 do tôi giảng dạy
4. Phng phỏp nghiờn cu :
thc hin ti ny, tụi s dng cỏc phng phỏp sau õy :
1) Phng phỏp nghiờn cu lý lun

Phần thứ ba: Những biện pháp s phạm để phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9

Chơng I
Cơ sở lí luận của việc phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong dạy học lịch sử ở
trờngTHCS
Hiện nay có nhiều quan niệm, ý kiến khác nhau về vấn đề phát huy tính tích cực của học sinh
trong dạy học nói chung, dạy học lịch sử nói riêng. Việc xây dựng cơ sở lí luận là điều quan trọng
trong thực tiễn dạy học bộ môn
Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn đối với học sinh lớp 9 là lớp cuối bậc THCS vì vậy mục tiêu giáo
dục đặt ra ở đây là các em phải nắm đợc những kiến thức cơ bản nhất lịch sử dân tộc cũng nh lịch sử
thế giới đợc xuyên suốt từ lớp 6 đến lớp 9. Các em phải đợc rèn luyện ở mức độ cao hơn khả năng tự
học, tự nhận thức và hành động cũng nh có những tìm tòi trong t duy, sáng tạo
So sánh kiểu dạy học truyền thống và phơng pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cực của học
sinh chúng ta thấy rõ những điều khác biệt cơ bản. Xin trích dẫn một vài ví dụ của giáo s Phan Ngọc
Liên để thấy rõ sự khác biệt đó

Kiểu dạy học truyền thống
Phơng pháp dạy học phát huy tính tích
cực của học sinh
1. Cung cấp nhiều sự kiện đợc xem là tiêu chí
cho chất lợng giáo dục , nhớ tốt , thuộc lòng
2. Giáo viên là nguồn kiến thức duy nhất. Phần
lớn thời gian trên lớp dùng cho giáo viên giảng
học sinh chỉ chăm chú nghe và ghi lại lời giáo
viên
3. Học sinh chỉ làm việc một mình Trên lớp, ở
nhà hoặc với giáo viên khi kiểm tra
1. Cung cấp những kiến thức cơ bản, đợc lựa
chọn phù hợp với yêu cầu trình độ của học sinh,
nhằm vào mục tiêu đào tạo

sinh đợc tự đặt vấn đề, câu hỏi để trình bày, trao
đổi ,đợc nêu ý kiến của riêng của mình. Sự đánh
giá kết quả học tập căn cứ vào trình độ hiểu biết
của học sinh, đòi hỏi học sinh phải lập luận
6. Việc dạy lí thuyết để nâng cao trình độ nhận
thức của học sinh, làm cơ sở để vận dụng những
kiến thức đã học vào thực hành bộ môn và trong
cuộc sống, qua đó củng cố, làm phong phú kiến
thức đã học
7. Nguồn kiến thức của học sinh rất phong phú,
đa dạng. Lời nói, tài liệu viết, đồ dùng trực quan
thực tế cuộc sống, các nguồn kiến thức đợc sử
dụng phù hợp với mục đích, yêu cầu, trình độ
học tập của học sinh
Nh vậy qua so sánh hai kiểu dạy học trên thì ta thấy phơng pháp phát huy tính tích cực của học
sinh sẽ đem lại hiệu quả cao hơn. Tuy nhiên nó đòi hỏi giáo viên và học sinh phải đợc tích cực
hoá trong quá trình dạy học, phải chủ động sáng tạo. Cần phải tiếp thu những điểm cơ bản có
tính nguyên tắc của cách dạy truyền thống song phải luôn luôn đổi mới, làm một cuộc cách mạng
trong ngời dạy và ngời học để khắc phục sự bảo thủ, thụ động nh: Giáo viên chỉ chuẩn bị giảng
những điều học sinh dễ nhớ, học sinh chỉ chú trọng ghi lời giảng của giáo viên và kiến thức trong
sách để trình bày lại khi kiểm tra

Chơng ii
Thực tiễn của việc dạy học phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong trờng THCS
hiện nay
Trong vài năm gần đây, bộ môn lịch sử nói chung và môn lịch sử lớp 9 nói riêng trong trờng
THCS đã đợc chú trọng hơn trớc. Điều đó đợc thể hiện ở chỗ môn lịch sử đợc xếp ngang hàng với
các môn khác nh Lí, Hoá đ ợc tổ chức thi tuyển học sinh giỏi các cấp đợc cung cấp thêm các trang
thiết bị và tài liệu tham khảo phục vụ cho việc dạy và học
Tuy nhiên qua gần 10 năm giảng dạy bộ môn này tôi thấy rằng việc dạy học môn lịch sử hiện nay

Bộ môn lịch sử ở trờng THCS đợc giảng dạy với t cách là môn khoa học mà đặc trng cơ bản của
nó là học sinh không trực tiếp quan sát. Sự kiện lịch sử là cơ sở của nhận thức lịch sử. Muốn học
sinh nắm đợc những kiến thức phổ thông cơ bản của khoa học lịch sử thì trớc hết phải cung cấp cho
các em một hệ thống những sự kiện lịch sử cơ bản. Không khí lịch sử của giờ học phải đợc tạo ra bởi
chính sự sống động của các sự kiện lịch sử. Sự kiện đó phải đợc học sinh thể hiện lại một cách sinh
động, cụ thể, có hình ảnh. Chính vì vậy các biện pháp s phạm đợc áp dụng trong giờ lịch sử trớc hết
phải khôi phục lại đợc bức tranh quá khứ, từ đó định hớng từng bớc giúp các em từ sự kiện lịch sử
mà khám phá bản chất sự kiện, hiện tợng hay quá trình lịch sử. Trên cơ sở đó hình thành thế giới
quan khoa học, nhân sinh quan cách mạng, giáo dục t tởng tình cảm, bồi dỡng truyền thống dân tộc
Cấu trúc của giờ học phải linh hoạt, mềm dẻo gây đợc hứng thú bất ngờ và hấp dẫn cho học sinh.
Không nhất thiết cứ phải tiến hành giờ học theo trình tự các bớc
Ví dụ: Không nhất thiết vào đầu giờ học là kiểm tra bài cũ, cuối giờ học là củng cố kiến thức bài
học mà có thể kiểm tra bài cũ của học sinh ngay khi cung cấp kiến thức mới
Nếu vận dụng tốt cấu trúc của giờ học sẽ tránh đợc sự nhàm chán, công thức mà học sinh đã biết
trớc khi vào giờ học
Phải xuất phát từ đối tợng cụ thể ở từng lớp học trong toàn khối lớp 9 để xem xét khả năng tự
nhận thức của học sinh mà tìm biện pháp phát triển ở các em mặt nào đó của t duy lịch sử. T duy
bao giờ cũng xuất phát từ cái cụ thể. T duy lịch sử bao giờ cũng nhiều nội dung, nhiều cấp độ từ
thấp đến cao, từ đơn giản đến phức tạp. Đó là t duy tái tạo, trí tởng tợng, khả năng phân tích, so
sánh, t duy tổng hợp, t duy lô gíc
Chính vì vậy , ngoài việc sử dụng các biện pháp dạy học , ngời giáo viên cần phải phân loại đợc
các sự kiện , hiện tợng lịch sử , xem kiến thức đó phát triển t duy nào cho học sinh
Chơng III
Các biện pháp s phạm để phát huy tính tích cực của học sinh lớp 9 trong học tập môn lịch sử
1) Sử dụng SGK nhằm phát triển t duy cho học sinh
a) Sử dụng SGK để trình bày bài giảng: