ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA HÓA HỌC



----

----

ĐƢỜNG THỊ THANH HOA

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT
LƢỢNG DẠY HỌC TIẾT THỰC HÀNH HÓA HỌC LỚP 10
(CHƢƠNG TRÌNH CHUẨN) Ở TRƢỜNG THPT

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƢ PHẠM

Đà Nẵng - 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
KHOA HÓA HỌC



----

----


ChemDraw
3. Nội dung nghiên cứu: Nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp góp phần nâng

cao chất lƣợng dạy học Hóa học ở trƣờng THPT, đồng thời rèn luyện kỹ năng
thực hành cho học sinh
4. Giáo viên hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Lan Anh
5. Ngày giao đề tài: Tháng 8 năm 2017
6. Ngày hoàn thành: Tháng 4 năm 2018

Chủ nhiệm khoa
(Ký và ghi rõ họ, tên)

Giáo viên hướng dẫn
(Ký và ghi rõ họ, tên)

Sinh viên đã hoàn thành và nộp báo cáo về Khoa ngày … tháng … năm …

Kết quả điểm đánh giá
Ngày … tháng … năm …
CHỦ TỊCH HỘI ĐỒNG
(Ký và ghi rõ họ, tên)


LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn, tác giả đã nhận được
rất nhiều sự quan tâm, động viên và giúp đỡ nhiệt tình của quý thầy cô giáo, gia
đình, bạn bè và các em học sinh.
Đầu tiên, xin gửi lời tri ân sâu sắc đến ThS. Nguyễn Thị Lan Anh, cô đã chia
sẻ những kinh nghiệm, ý kiến cũng như đôn đốc, nhắc nhở để tác giả hoàn thành tốt
luận văn.


Khách thể nghiên cứu ...............................................................

4. Giả thiết khoa học .................................................................................................
5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu ........................................................................
5.1.

Nhiệm vụ nghiên cứu................................................................

5.2.

Phạm vi nghiên cứu .................................................................

6. Phƣơng pháp nghiên cứu ......................................................................................
6.1.

Các phương pháp nghiên cứu lý luận .....................................

6.2.

Các phương pháp thực tiễn ......................................................

6.3.

Các phương pháp thống kê toán học .......................................

7. Đóng góp mới của đề tài .......................................................................................
CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN .....................................................................................
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu .................................................................................
1.1.1. Các tài liệu hướng dẫn về thực hành Hóa học ............................................

1.3.2. ài thực hành h

học............................................................................... 15

1.3.2.1. Khái niệm............................................................................................... 15
1.3.2.2. Ý nghĩa của các bài thực hành Hóa học................................................. 15
1.3.2.3. Yêu cầu sư phạm của tiết thực hành Hóa học........................................ 16
1.3.2.4. Điều kiện để tổ chức tốt tiết thực hành Hóa học.................................... 16
1.3.2.5. Viết tường trình tiết thực hành Hóa học................................................. 17
1.3.3.

nh thành và r n u ện

năng thực hành h

học cho học sinh phổ

thông..................................................................................................................... 17
1.3.3.1. Kĩ năng thực hành.................................................................................. 17
1.3.3.2. Hình thành và rèn luyện kĩ năng thực hành Hóa học............................. 18
1.4. Đánh giá xếp loại chất lƣợng giờ học bậc trung học...................................20
1.4.1. êu c u về đánh giá gi

ạ........................................................................ 20

1.4.2. iêu chu n về đánh giá

ếp loại gi

ạ..................................................... 20

học ớp 10 chương tr nh

chu n).................................................................................................................... 26
1.6. Thực trạng dạy học tiết thực hành hóa học ở trƣờng THPT......................27
1.6.1.

ục đ ch điều tr.......................................................................................... 27

1.6.2. Đối tượng và phương pháp điều tr............................................................. 27
1.6.3. ết quả điều tr............................................................................................ 28
1.6.3.1. Thực trạng dạy tiết thực hành Hóa học ở trường THPT........................28
1.6.3.2. Đánh giá chung về thực trạng dạy tiết thực hành ở trường THPT.........33
1.6.3.3. Những khó khăn trong việc dạy học tiết thực hành ở trường THPT.......35
1.6.3.4. Đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành
ở trường THPT.................................................................................................... 36
CHƢƠNG 2: MỘT SỐ IỆN PH P NÂNG C O CHẤT LƢỢNG Ạ HỌC
TIẾT THỰC HÀNH H

HỌC LỚP 10 (CHƢƠNG TRÌNH CHUẨN Ở

TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ TH NG............................................................. 39
2.1. Cơ sở khoa học của việc đề xuất các biện pháp nâng cao chất lƣợng tiết
thực hành hóa học ở trƣờng THPT..................................................................... 39
2.1.1. Các iến thức về t m

học....................................................................... 39

2.1.1.1. Nhu cầu của người học.......................................................................... 39
2.1.1.2. Động cơ của người học.......................................................................... 39
2.1.1.3. Hứng thú của người học......................................................................... 39

2.2.3.2. Sử dụng đèn cồn..................................................................................... 49
2.2.3.3. Lấy hoá chất........................................................................................... 49
2.2.3.4. Sử dụng chất dễ cháy (cồn, dầu hoả, xăng, benzen, axeton…)...............49
2.2.3.5. Sử dụng chất dễ nổ (muối clorat, nitrat và các hỗn hợp của chúng với
photpho, lưu huỳnh…)......................................................................................... 49
2.2.3.6. Sử dụng axit, kiềm.................................................................................. 49
2.2.4.

m iếm th

thế m t số h

ch t đơn giản.............................................. 50

2.2.5. Cải tiến m t số th nghiệm trong ài thực hành h

học ớp 10 chương

trình chu n).......................................................................................................... 51


2.2.5.1. Thí nghiệm 1: Điều chế khí clo. Tính tẩy màu của khí clo ẩm (Bài thực
hành số 2)........................................................................................................... 51
2.5.2.2. Thí nghiệm 2: So sánh tính oxi hóa của brom và iot (Bài thực hành số 3)
52
2.5.2.3. Thí nghiệm 3: Tính oxi hóa của lưu huỳnh (Bài thực hành số 4)...........53
2.5.2.4. Thí nghiệm 4: Điều chế và chứng minh tính khử của hiđro sunfua (Bài
thực hành số 5)................................................................................................... 53
2.5.2.5. Thí nghiệm 5: Tính khử của lưu huỳnh đioxit (Bài thực hành số 5).......54
2.5.2.6. Thí nghiệm 6: Tính oxi hóa của axit sunfuric đặc (Bài thực hành số 5) .55

3.5.2. h n t ch định tính...................................................................................... 77
TÓM TẮT CHƢƠNG 3....................................................................................... 79
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ............................................................................... 80
1. Kết luận.............................................................................................................. 80
2. Kiến nghị............................................................................................................ 81
3. Hƣớng phát triển của đề tài............................................................................. 82
TÀI LIỆU THAM KHẢO.................................................................................... 84
PHỤ LỤC


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

THPT

: Trung học phổ thông

PT

: Phổ thông

THCS

: Trung học cơ sở

ĐHSP

: Đại học Sư phạm

CĐSP


GD&ĐT

: Giáo dục và Đào tạo

NXB

: Nhà xuất bản

ThS

: Thạc sĩ

TS

: Tiến sĩ

PTS

: Phó tiến sĩ

PGS.TS

: Phó giáo sư – Tiến sĩ

PPDH

: Phương pháp dạy học

PTN


Bảng 1.9 : Ý kiến của học sinh về thực tế công việc đến tiết thực hành ……… 31
Bảng 1.10 : Ý kiến học sinh về mức độ cần thiết của việc dạy thực hành ……… 31
Bảng 1.11 : Mức độ yêu thích của học sinh đối với các giờ thực hành Hóa học …31
Bảng 1.12 : Mức độ nghiên cứu tài liệu hướng dẫn của học sinh trước khi đến
PTN ………………………………………………………………… 32

Bảng 1.13 : Công tác chuẩn bị của học sinh cho tiết thực hành ………………… 32
Bảng 1.14 : Công việc của học sinh trong giờ thực hành …………………………32
Bảng 1.15 : Ý kiến học sinh đối với việc làm thí nghiệm ……………………… 33
Bảng 1.16 : Mong muốn của học sinh đối với một tiết thực hành ………………. 33
Bảng 2.1 : Thang điểm đánh giá bài thực hành …………………………………44
Bảng 3.1 : Danh sách các trường và GV tham gia thực nghiệm …………………71
Bảng 3.2 : Bảng phân phối kết quả thực nghiệm ………………………………. 75
Bảng 3.3 : Bảng phân phối tần số, tần suất và tần số lũy tích kết quả thực
nghiệm xi …………………………………………………………… 75

Bảng 3.4 : Bảng phân loại kết quả thực nghiệm …………………………………76
Bảng 3.5 : Bảng tổng hợp các tham số đặc trưng ……………………………… 77


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ, HÌNH VẼ
Hình 2.1

: Một số cảnh báo nguy hiểm ……………………………………… 47

Hình 2.2

: Thí nghiệm 1 đã cải tiến ……………………………………………52

Hình 2.3


Hình 2.11

: Công cụ vẽ và hiệu ứng chính sử dụng …………………………….59

Hình 2.12

: Thí nghiệm phản ứng giữa kim loại và dung dịch axit …………… 60

Hình 2.13

: Thí nghiệm phản ứng giữa kim loại và dung dịch muối ……………60

Hình 2.14

: Thí nghiệm phản ứng oxi hóa – khử trong môi trường axit ………. 61

Hình 2.15

: Thí nghiệm điều chế khí clo – tính tẩy màu của khí clo ẩm ……….61

Hình 2.16

: Thí nghiệm điều chế axit clohiđric …………………………………62

Hình 2.17

: Thí nghiệm bài tập thực nghiệm phân biệt các dung dịch …………62

Hình 2.18


Hình 2.26

: Thí nghiệm tính khử của lưu huỳnh đioxit …………………………66

Hình 2.27

: Thí nghiệm tính oxi hóa của lưu huỳnh đioxit ……………………..66

Hình 2.28

: Thí nghiệm tính oxi hóa của axit sunfuric đặc - ống nghiệm thẳng…67


Hình 2.29

: Thí nghiệm tính oxi hóa của axit sunfuric đặc - ống nghiệm chữ Y. 67

Hình 2.30

: Thí nghiệm ảnh hưởng của nồng độ đến tốc độ phản ứng …………68

Hình 2.31

: Thí nghiệm ảnh hưởng của nhiệt độ đến tốc độ phản ứng …………68

Hình 2.32

: Thí nghiệm ảnh hưởng của diện tích bề mặt đến tốc độ phản ứng …69


Hóa học lớp 10 chương tr nh chu n) trư ng THPT”.
2. Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu, đề xuất một số biện pháp góp phần nâng cao chất lượng dạy học
Hóa học ở trường THPT, đồng thời rèn luyện kỹ năng thực hành cho HS.
3. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu

3.1. Đối tƣợng nghiên cứu
Những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành hoá học ở trường
THPT.
3.2. Khách thể nghiên cứu
1


Quá trình dạy học Hóa học ở trường THPT.
4. Giả thiết khoa học
Nếu đề xuất được các biện pháp có tính hiệu quả, khả thi để nâng cao chất
lượng dạy học tiết thực hành Hóa học ở trường THPT thì sẽ góp phần nâng cao chất
lượng dạy học môn Hóa học.
5. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
5.1. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về “Một số biện pháp nâng cao chất

lượng dạy học tiết thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn) ở trường THPT”.
- Nghiên cứu hệ thống thí nghiệm ở trường THPT và nội dung chi tiết các bài

thực hành Hóa học lớp 10 (chương trình chuẩn).
- Tìm hiểu thực trạng dạy tiết thực hành Hóa học ở một số trường THPT trên

địa bàn TP Đà Nẵng.

7. Đóng góp mới của đề tài
Đề xuất được những biện pháp để nâng cao chất lượng dạy học tiết thực hành
Hóa học ở trường THPT:
- Đề xuất hình thức tổ chức tiết thực hành Hóa học phù hợp với điều kiện thực

tế ở trường THPT.
- Đặc biệt, xây dựng bộ hình ảnh dụng cụ thí nghiệm đơn giản, dễ sử dụng và

hệ thống những thí nghiệm mô phỏng giúp GV thuận tiện trong việc hướng dẫn HS
làm thực hành.

3


CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN
1.1. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
1.1.1. Các tài liệu hƣớng dẫn về thực hành Hóa học
1. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm Hóa học 10” của PGS.TS. Trần Quốc Đắc,

NXB Giáo dục (2007).
2. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm Hóa học 11” của PGS.TS. Trần Quốc Đắc,

NXB Giáo dục (2007).
3. Tài liệu “Thí nghiệm Hóa học ở trường phổ thông” của nhóm tác giả

PGS.TS Nguyễn Thị Sửu, Hoàng Văn Côi, NXB Khoa học và Kỹ thuật (2008).
4. “Vở thực hành Hóa học 12 nâng cao” của nhóm tác giả Đặng Thị Oanh,

Hoàng Văn Côi, NXB Đại học Sư phạm (2009).
5. Tài liệu “Hướng dẫn thí nghiệm thực hành trường THPT chuyên môn Hóa

2. Luận án TS Khoa học giáo dục “Hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng

thí nghiệm Hóa học và thiết bị dạy học để nâng cao chất lượng dạy học bộ môn
Hóa học ở các trường phổ thông miền núi” của tác giả Nguyễn Phú Tuấn (2000),
trường ĐHSP Hà Nội.
- Điều tra thực trạng trang thiết bị đồ dùng dạy học ở các trường phổ thông

miền núi.
- Đề xuất phương hướng nghiên cứu hoàn thiện kĩ thuật, phương pháp sử dụng

thí nghiệm trong dạy học hoá học (Cải tiến, chế tạo một số dụng cụ thí nghiệm, giới
thiệu một số hóa chất gần gũi, dùng những dụng cụ tự tạo để thực hiện 13 thí
nghiệm).
- Sử dụng thí nghiệm hoá học theo hướng đổi mới phương pháp dạy học.

Đây là một công trình nghiên cứu vừa có tính khoa học cao vừa có giá trị thực
tiễn lớn. Những kết quả thu được từ công trình rất bổ ích và thiết thực, không chỉ
phù hợp với các trường phổ thông miền núi mà còn rất nhiều khả năng mở rộng
hướng nghiên cứu ra một số điều kiện trường lớp khác.
Ngoài các tài liệu trên còn có một số tài liệu khác đã nghiên cứu thí nghiệm ở
trường THPT:
3. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Hoàn thiện kĩ thuật và phương pháp tiến

hành thí nghiệm thực hành bộ môn phương pháp giảng dạy Hóa học ở trường
ĐHSP và CĐSP Quy Nhơn”, của tác giả Nguyễn Thị Kim Chi (2001).
4. Luận văn thạc sĩ giáo dục “Sử dụng thí nghiệm và phương tiện kĩ thuật dạy

học để nâng cao tính tích cực, chủ động của HS trong học tập Hóa học lớp 10, lớp
11 trường THPT ở Hà Nội”, của tác giả Nguyễn Thị Hoa (2003).


(2009), trường ĐHSP TP.HCM.
11. Luận văn thạc sĩ giáo dục học “Sử dụng thí nghiệm Hóa học để tổ chức

hoạt động học tập tích cực cho học sinh lớp 11 Trung học phổ thông” của tác giả
Nguyễn Thị Trúc Phương (2010), trường ĐHSP TP.HCM.
Qua việc tìm hiểu các tài liệu và luận văn trên, tác giả nhận thấy rằng, việc
nghiên cứu về thực hành thí nghiệm Hóa học trong dạy học đã và đang thu hút được
khá nhiều sự quan tâm. Tuy nhiên, hướng nghiên cứu để phát triển một cách đồng
bộ và hệ thống các cơ sở dữ liệu cho việc giảng dạy, học tập và kiểm tra đánh giá
chưa nhiều.
6


Với lý do đó, tác giả chọn hướng nghiên cứu đề tài này với mong muốn góp
phần nâng cao chất lượng dạy học thực hành Hóa học nói riêng và dạy học Hóa học
nói chung ở trường THPT.
1.2. Một số vấn đề về sự đổi mới quá trình dạy học Hóa học [5]
1.2.1. Sự đổi mới mục tiêu
Trước yêu cầu ngày mới ngày càng cao của xã hội, đòi hỏi ngành giáo dục
phải thay đổi mục tiêu giáo dục để đào tạo ra những con người có đầy đủ phẩm
chất, năng lực, kiến thức, … để đáp ứng với nhu cầu của xã hội và bản thân người
học.
Trong mục tiêu giáo dục của các cấp học, bậc học đã có điểm mới là tập trung
hơn nữa vào việc hình thành năng lực cho HS đó là: năng lực nhận thức, năng lực
hành động (năng lực giải quyết vấn đề), năng lực thích ứng với điều kiện xã hội.
Trong mục tiêu của môn Hóa học đã xác định rõ: “Ngoài những kiến thức, kĩ
năng Hóa học cơ bản HS phải đạt được, cần chú ý nhiều hơn tới việc hình thành các
kĩ năng vận dụng kiến thức, kĩ năng tiến hành nghiên cứu khoa học Hóa học như:
quan sát, phân loại, thu thập thông tin, dự đoán khoa học, đề ra giả thuyết, giải
quyết vấn đề, tiến hành thí nghiệm từ đơn giản đến phức tạp…để HS có thể tự phát

tìm kiếm, phát hiện kiến thức mới, rèn luyện kĩ năng Hóa học.
- Đ ng viên,

hu ến

h ch, tạo điều

iện để

vận ụng được nhiều hơn

những kiến thức thu được vào giải quyết một số vấn đề có liên quan tới Hóa học
trong thực tế đời sống và sản xuất.
1.2.3. Sự đổi mới hoạt động học tập của học sinh
Hoạt động học tập của HS được chú trọng, tăng cường trong giờ học và mang
tính chủ động. Quá trình học tập Hóa học là quá trình HS tự học, tự nhận thức, tìm
tòi để thu nhận kiến thức một cách chủ động, tích cực; là quá trình tự phát hiện và
giải quyết các vấn đề. Như vậy trong giờ học, HS được hướng dẫn để tiến hành các
hoạt động sau:
- hát hiện v n đề cần nghiên cứu hoặc nắm
-

ắt v n đề học tập do GV nêu.

hực hiện các hoạt đ ng cá nhân hoặc hợp tác theo nhóm để tìm tòi, giải

quyết các vấn đề đặt ra (tăng cường năng lực hành động và giao tiếp).
- Vận ụng iến thức, ĩ năng đã biết để giải thích, tìm hiểu một số hiện tượng

Hóa học xảy ra trong thực tế đời sống.

Các thí nghiệm Hóa học, phương tiện dạy học trực quan được sử dụng hiệu
quả khi tạo nguồn kiến thức để HS tìm tòi, phát hiện, thu nhận và xây dựng kiến
thức mới.
1.2.5. Sử dụng phối hợp một cách linh hoạt các phƣơng pháp đặc th của hóa
học
Trong quá trình đổi mới PPDH Hóa học, GV Hóa học cần chú trọng đến việc
khai thác các yếu tố tích cực trong từng PPDH được sử dụng và các PPDH đặc thù
của Hóa học để thực hiện yêu cầu tạo điều kiện cho HS được hoạt động nhiều hơn,
tích cực hơn, chủ động hơn trong giờ học. GV cần tăng cường sử dụng các PPDH:
nêu và giải quyết vấn đề, đàm thoại tìm tòi, nghiên cứu … kết hợp với thí nghiệm,

9


phương tiện nghe nhìn hiện đại, các câu hỏi, bài tập Hóa học theo hướng dạy học
tích cực như:
- Các thí nghiệm Hóa học theo hướng thí nghiệm nghiên cứu, dùng thí nghiệm

kiểm tra giả thuyết khoa học, kiểm nghiệm dự đoán.
- Hoạt động đàm thoại tìm tòi được thực hiện bằng phiếu học tập.
- Hoạt động báo cáo, thuyết trình của HS bằng lời nói, bằng giấy hoặc slide.

PPDH nêu và giải quyết vấn đề được thực hiện theo hướng GV nêu vấn đề
hoặc tổ chức cho HS hoạt động phát hiện vấn đề. M i HS hoặc nhóm HS hoạt động
tích cực dưới sự chỉ đạo của GV để giải quyết vấn đề, tìm ra tri thức cần lĩnh hội.
Trong quá trình giải quyết vấn đề cần tổ chức cho mọi HS đều tham gia các hoạt
động cá nhân, thí nghiệm, thảo luận, trao đổi trong nhóm, nhận xét, đánh giá, rút ra
kết luận về kiến thức, phương pháp nhận thức cần lĩnh hội.
Như vậy, chúng ta cần quán triệt quan điểm đổi mới PPDH Hóa học là chú
trọng phát huy, sử dụng các yếu tố tích cực đã có trong các PPDH Hóa học, tiếp thu

lại. Thông qua việc làm thí nghiệm HS sẽ làm quen được với các tính chất lý, hóa
của các chất, từ đó HS có thể khắc sâu, hiểu rõ các quá trình Hóa học, nắm bắt các
khái niệm, định luật, học thuyết Hóa học, giúp HS học môn hóa hiệu quả hơn.
b, h nghiệm à c u nối gi

thu ết và thực tiễn

Thực hành thí nghiệm sẽ giúp cho HS làm sáng tỏ những vấn đề lý thuyết đưa
ra, giúp HS ôn tập và kiểm tra lại các vấn đề lý thuyết đã học, trên cơ sở đó hiểu sâu
sắc và nắm vững những nội dung cơ bản của lý thuyết.
Nhiều thí nghiệm rất gần gũi với đời sống, với các quy trình công nghệ. Chính
vì vậy, thí nghiệm giúp HS vận dụng các điều đã học vào thực tế cuộc sống. Khi
quan sát các thí nghiệm (tự mình hoặc GV làm) HS ghi nhớ lại các thí nghiệm, nếu
HS gặp lại hiện tượng trong tự nhiên, HS sẽ hình dung lại kiến thức cũ và giải thích
được hiện tượng một cách dễ dàng. Từ đó HS phát huy được tính tích cực, sáng tạo
và vận dụng kiến thức nhạy bén trong những trường hợp khác nhau. Như vậy, việc
dạy học Hóa học đã thực hiện đúng mục tiêu chung của giáo dục, đó là đào tạo
những con người toàn diện về mọi mặt, hình thành những kĩ năng cần thiết, khả
năng thích ứng trong mọi tình huống.
c, R n u ện

ĩ năng thực hành

Trong tất cả các thí nghiệm khoa học, đặc biệt là thí nghiệm về Hóa học, nếu
không cẩn thận sẽ gây ra nguy hiểm có khi dẫn đến tử vong. Khi thực hành thí
nghiệm, HS phải làm đúng các thao tác cần thiết, sử dụng lượng hóa chất thích hợp
11