ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ CHINH NƢƠNG

ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG TƢ LIỆU HIỆN VẬT VÀO
DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1946 – 1954
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM LỊCH SỬ

HÀ NỘI- 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN THỊ CHINH NƢƠNG

ĐỔI MỚI PHƢƠNG PHÁP SỬ DỤNG TƢ LIỆU HIỆN VẬT VÀO
DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM THỜI KỲ 1946 – 1954
Ở TRƢỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƢ PHẠM LỊCH SỬ
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƢƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN LỊCH SỬ)
Mã số: 8 14 01 11

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Lƣơng Quang Hiển

HÀ NỘI- 2017


Giáo dục và đào tạo

GV

Giáo viên

HS

HS

THPT

Trung học phổ thông

TLHV

Tư liệu hiện vật

ii


MỤC LỤC
Lời cảm ơn ......................................................................................................... i
Danh mục chữ viết tắt ....................................................................................... ii
Danh mục bảng.................................................................................................. v
Danh mục biểu đồ ............................................................................................ vi
Danh mục hình ................................................................................................ vii
MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 1
CHƢƠNG 1: .................................................................................................. 10

2.3. Yêu cầu và quy trình sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời
kỳ 1946 – 1954 ................................................................................................ 60
2.3.1. Yêu cầu .................................................................................................. 61
2.3.2. Quy trình ............................................................................................... 63
2.4. Các biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng TLHV vào dạy học lịch sử
Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ........................................................................ 64
2.4.1. Sử dụng TLHV để mở đầu định hướng bài học.................................... 64
2.4.2. Xây dựng hồ sơ TLHV và hướng dẫn HS khám phá, nghiên cứu các sự
kiện lịch sử ...................................................................................................... 68
2.4.3. TLHV được xây dưng thành một trang web để hỗ trợ quá trình dạy học
trên lớp và hướng dẫn học ở nhà. .................................................................... 70
2.4.4. Sử dụng TLHV để kiểm tra đánh giá. ................................................... 76
2.5. Thực nghiệm sư phạm .............................................................................. 78
2.5.1. Mục đích thực nghiệm .......................................................................... 78
2.5.2. Quy trình thực nghiệm .......................................................................... 78
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 87
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 91
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 94

iv


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1: Tổng hợp ý kiến của GV về mức độ hiệu quả khi sử dụng tư liệu
hiên vật vào DHLS. (% tính xấp xỉ)................................................................ 25
Bảng 1.2: Tổng hợp ý kiến của HS về mức độ hiệu quả của việc sử dụng tư
liệu hiên vật vào dạy học ................................................................................. 30

v


Hình 2.10. dép lốp cao su của chiến sĩ Điện Biên .......................................... 57
Hình 2.11. Pháo bộ bội ta đưa vào mặt trận.................................................... 57
Hình 2.12. Súng Cối 81mm của Pháp, bộ đội ta thu ở Điện Biên Phủ năm
1954 ................................................................................................................. 58
Hình 2.12. Súng phun lửa thực dân Pháp dùng ở Biên Biên Phủ ................... 58
Hình 2.13. Mìn nhảy vũ khí Pháp dùng ở Biện Biên ...................................... 59
Hình 2.14. Áo chống đạn của lính Pháp ta thu được ở Điên Biên Phủ .......... 59
Hình 2.15. Mũ sắt của lính Pháp bị ta thu ở chiên dịch Điện Biên Phủ. ........ 60
Hình 2.16. Xe đạp thồ, ông Ma Văn Thắng chở 10 chuyến lương thực với
trọng tải 375-400 kg, vượt đèo dốc phục vụ chiến dịch Điện Biên Phủ ......... 66
Hình 2.17. Guốc chèn pháo của Trung đoàn lựu pháo 45, Đại đoàn 351 tự chế
tạo để chèn bánh pháo (1/1954) ...................................................................... 69
Hình 2.18. Cuốc chim của Đại đội Công binh 83, Trung đoàn 151 ............... 72
Hình 2.19. Dây kéo pháo vượt dốc vào vị trí tập kết của Đại đoàn 351......... 74
Hình 2.20. Hình ảnh trang chủ web góc nhìn hiện vật ................................... 75
(nguồn: Chinh Nương) .................................................................................... 75
Hình 2.22. Dây thừng giật cò lựu pháo 105 mm sử dụng trong đợt tấn công
thứ nhất (3/1954). ............................................................................................ 77

vii


MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Đất nước ngày càng đi lên và phát triển kéo theo đó là những đòi hỏi về
giáo dục phổ thông phải đào tạo những con người phát triển toàn diện, phục
vụ sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Mỗi môn học ở nhà trường phổ
thông với đặc trưng của mình đều phải góp phần đào tạo thế hệ trẻ, trong đó
có môn Lịch sử.
Nghị quyết Hội nghị lần thứ hai Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng

mất dần vị thế vốn có của nó,việc dạy học môn lịch sử gặp nhiều khó khăn.
Đó thực sự là những vấn đề đáng báo động do nhiều nguyên nhân khác nhau.
Dạy học là một hoạt động sáng tạo. Không có phương pháp, mô hình nào
là bất biến. Vấn đề HS chán học và “ngại” học bộ môn Lịch sử là do nhiều
nguyên nhân, do từ nhiều phía. Vậy GV phải là người biết tìm ra những
phương pháp mới để tạo cho HS tính chủ động nắm bắt, khai thác kiến thức,
say mê học tập.
Tuy nhiên, một thực tế đang diễn ra với bộ môn Lịch sử, HS tiếp cận với
tri thức lịch sử thông qua sự hiện đại hóa lịch sử, qua lăng kính của GV. Thực
tế cho thấy, HS không mấy mặn mà với phương pháp DHLS này hơn nữa từ
phía HS cho thấy đa phần các em coi môn Lịch sử là môn phụ, học đối phó,
HS không thích học lịch sử, chán học sử, sợ học sử thậm chí ghét nó và có
những hành động phản kháng… Việc đó sẽ trở nên ngày càng nghiêm trọng
hơn, nếu chúng ta không khắc phục được vị trí, vai trò của bộ môn Lịch sử
trong trường THPT và trong xã hội.Để có thể phát huy hết khả năng và nhiệm
vụ của bộ môn trong giáo dục giới trẻ, yêu cầu của xã hội đặt ra với bộ môn
Lịch sử ngày càng cấp thiết.
Xuất phát từ thực trạng việc học tập lịch sử hiện nay, … chúng ta cần
phải có nhận thức mới về bộ môn, về bài học lịch sử. Mỗi một bài học phải
đem đến cho HS niềm say mê học tập, có mong muốn, nhu cầu học tập, phải
đem đến cho HS niềm say mê trong học tập. Nói cách khác, nền giáo dục lịch
sử không đặt nặng trọng tâm vào kiến thức, mà phải đặt trọng tâm vào khơi
dậy đam mê của HS, kích thích tò mò, hứng thú, sáng tạo để các em có thể tự

2


tìm kiếm những gì không chỉ trong phạm vi kiến thức ở nhà trường, mà cả
kiến thức ngoài xã hội, để các em thấy rằng, mỗi ngày đến trường, mỗi một
bài học lịch sử đều có ích. Hơn nữa, một nền giáo dục, một bài học Lịch sử

đến vấn đề này. Mặc dù các bài nghiên cứu với mức độ và cách thức khác
nhau nhưng các tác giả đều nhấn mạnh vai trò và đưa ra các biện pháp cụ thể
nhằm sử dụng một cách hiệu quả tư liệu lịch sử vào dạy học lịch sử.
Sử dụng tư liệu lịch sử vào dạy học lịch sử là một đề tài nhận được khá
nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu. Những vấn đề về việc sử dụng tư
liệu lịch sử nói chung và sử dụng nguồn TLHV nói riêng đã và đang thu hút
được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà nghiên cứu trên thế giới và ở Việt
Nam.
2.1. Lịch sử nghiên cứu ở nƣớc ngoài
Có khá nhiều công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài xoay
quanh vấn đề sử dụng và đổi mới phương pháp sử dụng tư liệu lịch sử vào
dạy học.
Như cuốn sách Dạy học trong bảo tàng (learning in the museum) của tác
giả George E. Hein, tác giả đề cập khá nhiều vấn đề trong cuốn sách như cách
học tại bảo tàng như thế nào, khai thác lý thuyết từ các tư liệu ở bảo tàng ra
sao, cho đến việc thăm quan kết hợp học tập phải đảm bảo những yếu tố gì
được tác giả trình bày khá kỹ lưỡng trong cuốn sách. Đặc biệt tác giả nhấn
mạnh việc khai thác nguồn TLHV trong bảo tàng và những lưu ý khi sử dụng
nguồn tư liệu này trong DHLS.
Hay công trình nghiên cứu Giảng dạy lịch sử vì lợi ích chung (Teaching
history for commom good) của Barton và Levstik, hai tác giả đã đề cập đến
việc thực hiện dạy những tiết học lịch sử tại các bảo tàng mà nguyên liệu
chính cho những tiết dạy đó chính là tư liệu lịch sử trong bảo tàng đang trưng
bày, thực tế lớp học như vậy sẽ làm cho việc sử dụng nhiều loại tư liệu thực tế
của người học được nâng cao, như vậy không chỉ tốt cho HS ở môn học mà
còn tốt trong đời sống thực tiễn.
Nhắc đến xung quanh vấn đề dạy học với tư liệu lịch sử thì nghiên cứu
History in danger của tác giả Mary Price tác giả đã khẳng định tất cả các nguồn
tài liệu, các bảo tàng (các dịch vụ bảo tàng đang làm công việc tuyệt vời trong


nào tiếp cận với lịch sử, văn hóa, văn minh của mỗi dân tộc nhanh hơn, đầy

5


đủ hơn, chính xác hơn con đường bảo tàng. Mà thứ mang lại sự chính xác đó
chính là tư liệu lịch sử trong bảo tàng.
Cuốn sách Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở THPT của hai tác giả
Vũ Quang Hiển, Hoàng Thanh Tú xuất bản năm 2014 tại nhà xuất bản Đại
học Quốc gia Hà Nội đã đề cập đến rất nhiều phương pháp dạy học trong đó
có đề cập đến phương pháp làm việc với tài liệu, tư liệu và đặc biệt nhấn
mạnh về TLHV, một trong những chứng cứ còn lại sâu sắc nhất của lịch sử và
một số lưu ý khi sử dụng loại tư liệu này.
Tạp chí Nghiên cứu Giáo dục số 10, năm 1997, của hai tác giả Nguyễn
Thị Côi và Nguyễn Văn Phong, trường Đại học Sư Phạm Hà Nội với đề tài
nghiên cứu là Khai thác và sửdụng tài liệu của bảo tàng, nhà truyền thống vào
dạy học Lịch sử dân tộc ở trường phổ thông hai tác giảđã khái quát các hình
thức, phương pháp khai thác, sử dụng tư liệu của bảo tàng Lịch sử đặc biệt là
cách thức khai tác nguồn TLHV được trưng bày tại bảo tàng.
Các công trình nghiên cứu trên đã ít nhiều đề cập đến vấn đề sử dụng
nguồn TLHV vào dạy học lịch sử, những chưa thực sự có nghiên cứu nào đề
cập đến việc sử dụng nguồn TLHV vào dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ
1946 – 1954 ở THPT. Vì vậy, đề tài này sẽ tập trung nghiên cứu, tìm hiểu
thực trạng việc đổi mới phương pháp sử dụng nguồn TLHV vào dạy học và
đề xuất một số biện pháp để sử dụng hiệu quả TLHV trong dạy học lịch sử
Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở trường THPT.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Khảo sát vấn đề sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử Việt Nam thời kỳ
1946 – 1954 ở trường THPT, từ đó đề xuất một số biện pháp để đổi mới

các bảo tàng ở Việt Nam nhưng do hạn chế thời gian và thực lực nghiên cứu
chúng tôi chỉ tiến hành khảo sát và nghiên cứu tại hai bảo tàng là Lịch sử
Cách mạng Việt Nam (Hoàn Kiếm –Hà Nội) và bảo tàng Lịch sử Quân sự
Việt Nam (Ba Đình – Hà Nội).
Tiến hành khảo sát tại trường THPT Ba Vì, THPT Minh Quang, thực
nghiệm tại trường THPT Giao Thuỷ - Nam Định

7


4.2. Đối tƣơng nghiên cứu
Biện pháp đổi mới phương pháp sử dụng TLHV trong dạy học lịch sử
Việt Nam thời kỳ 1946 – 1954 ở trường THPT
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Nhóm phƣơng pháp nghiên cứu lý luận
Sử dụng các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái quát
hóa tài liệu nhằm xác định các khái niệm công cụ và cơ sở lý luận cho vấn đề
nghiên cứu.
5.2. Nhóm phƣơng pháp nghiên cứu thực tiễn
5.2.1. Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi
Mục đích: thu thập thông tin về thực trạng sử dụng TLHV vào dạy học
môn Lịch sử và đề xuất một số biện đưa TLHV vào dạy học lịch sử ở
trườngTHPT
Phương tiện: phiếu hỏi dùng cho GV và HS.
5.2.2. Phương pháp quan sát
Mục đích: Thu thập các biểu hiện sinh động, khách quan về thái độ,
hứng thú cũng như mức độ tham gia hoạt động trong giờ học của HS khi tiết
học có sử dụng một số biện pháp đưa TLHV vào dạy học.
5.2.3. Nhóm phương pháp thống kê toán học
Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý các kết quả đã thu


CHƢƠNG 1:
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC ĐỔI MỚI PHƢƠNG
PHÁP SỬ DỤNG TLHV VÀO DẠY HỌC LỊCH SỬVIỆT NAM
THỜI KỲ 1946 - 1954 Ở TRƢỜNG THPT.
1.1.

Cơ sở lí luận

1.1.1. Một số khái niệm
1.1.1.1.

Tư liệu lịch sử

Một trong những vấn đề quan trọng của nghiên cứu lịch sử và DHLS đó
chính là tư liệu lịch sử.Tuy nhiên, liên quan tới khái niệm tư liệu lịch sử vẫn
còn nhiều ý kiến khác nhau.
Theo Từ điển tiếng Việt: “Tài liệu là văn bản giúp cho tìm hiểu một vấn
đề gì: tài liệu học tập, tài liệu tham khảo; tư liệu là tài liệu phục vụ cho việc
nghiên cứu” [27; 1132]. Trong tài liệu lịch sử bao gồm tư liệu lịch sử. Do đó,
ta thấy tư liệu lịch sử thường được trích ra từ trong các tài liệu lịch sử. Nó là
phần quan trọng của tài liệu lịch sử, phục vụ cho quá trình nghiên cứu hay học
tập lịch sử.Tư liệu lịch sử chứa những sự kiện lịch sử, đó chính là cấu tạo cơ
bản của lịch sử.Điều này đã khẳng định vai trò của tư liệu lịch sử hết sức đặc
biệt đối với khoa học lịch sử.
Từ việc phân tích các đặc trưng của bộ môn và những khái niệm có liên
quan trong sách “Phương pháp luận sử học” do Phan Ngọc Liên NXB ĐHSP
Hà Nội, 2008, các tác giả đã đưa ra cách hiểu “tư liệu lịch sử là khâu trung
gian nối liền giữa nhà sử học với các công trình nghiên cứu lịch sử”. “Tư
liệu lịch sử là những di tích của quá khứ, xuất hiện như sản phẩm của quan

Trong giảng dạy lịch sử, điều kiện cơ bản nhất để tái tạo hình ảnh quá khứ là
tư liệu lịch sử. Nếu không có nguồn tư liệu phong phú, không cung
cấp được nguồn tư liệu cụ thể chân thực thì dù có vận dụng phương pháp
giảng dạy nào đi chăng nữa cũng không thể đạt hiệu quả mong muốn.
Hiện nay, các nhà sử học thường chia tư liệu lịch sử thành các nhóm: tư
liệu thành văn, tư liệu vật chất, tư liệu truyền miệng dân gian, tư liệu ngôn

11


ngữ, tư liệu dân tộc học, tư liệu phim ảnh, băng ghi hình và tư liệu băng ghi
âm (chiếm vị trí chủ yếu là các tư liệu thành văn).
Một là, tư liệu vật chất (hay còn gọi là tư liệu vật thật).Đây là nguồn tư
liệu duy nhất để nghiên cứu về các thời cổ đại khi chữ viết chưa xuất
hiện.Nguồn tư liệu này mang ý nghĩa rất quan trọng. Đó là những dụng cụ lao
động, đồ dùng sinh hoạt, vũ khí của người xưa, các thành quách nhà cửa...
được các nhà khảo cổ học tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ. Đây là nguồn tư liệu
chủ yếu trong thời kì chưa có chữ viết và phản ánh một cách khá trung thực
và khách quan một mặt nào đấy của cuộc sống.
Hai là, tư liệu thành văn (tư liệu chữ viết): Đây là nguồn tư liệu quý,
ngày nay chúng ta có thể dễ dàng thu thập chúng dưới nhiều hình thức khác
nhau. Quan trọng là phải có phương pháp nghiên cứu và xử lí tư liệu.Vì lịch
sử mang tính giai cấp, nên tư liệu lịch sử mang tính chủ quan của tác giả (ảnh
hưởng của tính giai cấp).Khi tìm hiểu về tư liệu lịch sử chữ viết, cần có sự đối
chiếu và xem xét chúng với các tư liệu truyền miệng dân gian để có cái nhìn
toàn diện và chân thực nhất về lịch sử. Ngoài ra, tư liệu chữ viết còn bao gồm
cả những bảng số liệu được thống kê lại từ những ngành liên quan như quân
sự, kinh tế, chính trị, văn hóa giáo dục. Thông qua những bảng thống kê đó
lịch sử được cụ thể hóa.
Nguồn tư liệu thành văn rất phong phú và đa dạng, nên để nghiên cứu

Sách giáo khoa lịch sử lớp 6 có đưa ra khái niệm TLHV là những di tích,
những đồ vật của người xưa còn giữ được trong lòng đất hay trên mặt đất.
Chúng tôi xin đưa ra quan điểm của mình về khái niệm TLHV như sau:
TLHV là những vật thực mang theo sự phản ánh về sự kiện lịch sử.
TLHV nói chung và TLHV ở bảo tàng nói riêng là phương tiện trực quan
rất quan trọng góp phần tạo biểu tượng lịch sử chân thực cụ thể, chính xác
cho HS, những TLHV không mang tính lý luận mà rất cụ thể, rõ ràng các sự
kiện, hiện tượng chứng minh sự kiện quan trọng của một đất nước, ở một thời
kỳ nhất định. TLHV ở bảo tàng được sắp xếp có hệ thống theo trình tự thời
gian là phương tiện trực quan giúp HS hình thành tri thức lịch sử. TLHV ở
bảo tàng còn có ý nghĩa giáo dục tư tưởng, tình cảm, đạo đức sâu rộng cho

13


HS đặc biệt là trong tình hình hiện nay, bảo tàng có ý nghĩa to lớn đối với
việc giáo dục lòng yêu nước cho thế hệ trẻ.
Nguồn TLHV là một nguồn tư liệu khó khai thác đòi hỏi sự hiểu biết sâu
rộng và có cái nhìn tổng quan của người sử dụng nó.Bản thân TLHV là một
nguồn thông tin lịch sử chính xác nhất, không ai có thể thay đổi thông tin mà
hiện vật đấy phản ánh.Nhưng TLHV là nguồn tư liệu khó tiếp cận kể cả là góc
độ của nhà nghiên cứu hay góc độ của giáo viên khi sử dụng nguồn tư liệu
này vào quá trình dạy học vì tư liệu này tự bản thân nó lại không nói lên
những gì nó đang phản ánh thế nên đòi hỏi cách thức tiếp cận cũng khác so
với các nguồn tư liệu lịch sử khác.
Trong luận văn này chúng tôi tìm hiểu TLHV dưới hai góc độ khác
nhau. Thứ nhất là nguồn TLHV mang trong nó tri thức và phản ánh sự kiện
lịch sử, thứ hai là chúng tôi khai thác nội dung mà tư TLHV đó phản ánh dưới
dạng hình ảnh của TLHV chủ yếu đang được trưng bày tại hai bảo tàng là bảo
tàng Cách mạng Việt Nam và bảo tàng Lịch sự Quân sự Việt Nam.

mãi cùng sự thật lịch sử nếu chúng ta gìn giữ chúng một cách cẩn thận và
chân trọng nhất.Chúng sẽ là cầu nối giúp cho không chỉ những nhà nghiên
cứu tiếp cận sự thật lịch sử mà còn giúp cho GV, HS trong hoạt động dạy và
học.
TLHV mang trong mình câu chuyện lịch sử về sự kiện lịch sử thế nên
khi sử dụng TLHV lịch sử vào hoạt động DHLS thay vì GV sẽ là người nói
người thuyết trình cho cả buổi học dễ gây nhàm chán thì giáo viên có thể
mang hiện vật đó (nếu có điều kiện) hoặc sử dụng ảnh, phim về TLHV đó để
giới thiệu cho HS, hướng HS vào câu chuyện mà hiện vật đó phán ánh. Khi
mà HS mới tiếp cận với nguồn TLHV có thể sẽ khó khăn cho cả GV và HS
nhưng dần sẽ hình thành thói quen để HS có thể khai thác được nguồn tư liệu
này.Việc đưa ra TLHV vào dạy học GV cần phải hướng dẫn học HS như đây
là hiện vật gì?Nó dùng để làm gì?Trong lịch sử thì vật dụng này đã được ai
dùng và dùng như thế nào?Bằng chính những gợi ý đó dần dần thông qua
TLHV HS sẽ tiếp cận được với sự kiện lịch sử.
Như vậy có thể thấy dù TLHV không tự nói lên sự kiện lịch sử mà bản
thân nó phản ánh nhưng GV và HS có thể tiếp cận được sự kiện lịch sử thông

15


qua TLHV bằng những thông tin tư liệu đó phản ánh đã được những nhà
nghiên cứu tìm hiểu. Vì vậy, có thể nói TLHV là cầu nối giúp hình thành tri
thức lịch sử cho HS trong quá trình dạy học.
Trong hoạt động DHLS không chỉ hiện nay chúng ta mấy đề cập đến
việc sử dụng TLHV vào trong dạy học, vấn đề này không còn là mới nữa đã
được rất nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu. Nhưng, thực tế cho thấy gần như
những tiết học mà GV đưa TLHV vào dạy học còn rất hạn chế không nói đến
những giờ ngoại khóa mà đang đề cập đến những tiết học nội khóa, có may
chăng thì chỉ có một số ít tiết học GV đưa nguồn tư liệu này vào bằng hình