Dấu chân những người lính trẻ và thơ Thanh Thảo
Lại Nguyên Ân ( 3/16/2009 11:07:23 AM )
Khi Thanh Thảo bước vào thực tế cuộc kháng chiến chống Mỹ thì những người lính cùng thế hệ với
anh − ngày nay đã gần như có thể gọi một cách xác định là "thế hệ thứ ba" − đã bước vào khoảng
giữa cuộc đọ sức. Cứ xem những biểu hiện trong thơ của lớp trẻ cùng thế hệ ấy cũng rõ. Đã qua trước
anh, những ngày mới vào cuộc với rất nhiều dự cảm − hào hứng, háo hức và ít nhiều băn khoăn − mà
chỉ một Cuộc chia ly màu đỏ thôi, cũng đủ cho ta hình dung. Khi các tập thơ Sức mới ra đời và gây
nhiều chấn động trong giới viết trẻ và giới đọc trẻ (tất nhiên không chỉ giới trẻ) thì Thanh Thảo mới
bước vào trường Đại học, sâu tít trên non ngàn hậu phương. Khi giải thưởng thơ của tuần báo Văn
nghệ được trao cho tác giả những bài Lửa đèn, Hương thầm, v.v… thì Thanh Thảo mới ra trường,
đang lúc sửa soạn ba-lô vào cuộc. Kể vài điều trên, tôi muốn nói những thành công tính theo thời gian
của các bạn thơ cùng lứa tuổi trước anh như Thái Giang, Nguyễn Mỹ, Bằng Việt, Xuân Quỳnh, Vũ
Quần Phương, Phạm Tiến Duật, Thanh Nhàn, v.v… không thể không in dấu vào anh cũng như nhiều
bạn thơ trẻ khác nữa khi các anh lúc này mới chuẩn bị nhập cuộc. Nói điều này chủ yếu để nói sự tiếp
tục trong cùng một lớp nhà thơ trên một mối quan tâm chạy suốt trong sáng tác của họ: ấy là cố gắng
phác họa chân dung tinh thần của lớp người cùng thế hệ mình đang mang trên vai cái trọng trách mà
lịch sử và dân tộc dành cho. Nếu Thanh Thảo được thừa nhận là có những thành công nào đó thì
thành công ấy, đến lượt nó, lại là sự nối tiếp của các bạn thơ trước anh.
Tôi hình dung gương mặt tinh thần − được soi vào thơ − của "thế hệ thứ ba" (đã có một cách gọi ước
lệ như vậy) trưởng thành với cuộc chống Mỹ cứu nước như sau:
Ở thời điểm mở đầu, với những dự cảm vào cuộc. Chia tay gần như một mô-típ thơ điển hình, không
chỉ với cuộc Cuộc chia ly màu đỏ mà đến tận Hương thầm. Sau hơn một chút, đã vào cuộc rồi, sự
cảm nhận thử thách vẫn còn có vẻ mới mẻ nên nó thiên về nói cái thanh tao, đường hoàng. Sự sống
giữa bom đạn, sự sống át đạn bom − gần như là một mô-típ thơ nữa, khá tiêu biểu, nó là một tứ thơ
lớn của cả một thời đại và của nhiều lứa tuổi nhà thơ. Không đọc đúng lúc của nó, không dễ hiểu
đúng sự đồng cảm khá nhất quán khi ấy với những Tình yêu và báo động, Trở lại trái tim mình, Âm
thanhim lặng, Tiếng gà trưa. Thiên nhấn vào cái yên trong cái động − đó gần như một đặc trưng cấu
tứ − (Sau thời điểm những bài thơ này, dầu muốn nói "tất cả như là trong báo yên" thì cái động vẫn
nổi lên hơn, chẳng qua là lấy động làm yên). Sau hơn một chút nữa, xa thêm một chút nữa về thời
gian, khi những con đường Trường Sơn trở nên quen thuộc nhiều hơn với bàn chân tuổi trẻ, thì cái
gương mặt của họ soi vào thơ dường như đã có biến đổi. Cái dáng dấp học sinh mảnh mai và hơi e dè

đến là nhiều lần trong thơ Thanh Thảo.
Anh thành kính trước những chiến sĩ đã vĩnh viễn nằm lại giữa Trường Sơn.
Những người ra đi không để lại tuổi tên
lúc ngã xuống tôi chỉ kịp nhìn nấm đất
Anh đưa vào thơ bức tranh chỉ có những dấu chân − dấu chân những chiến sĩ đã đi qua trên đường
chiến trận.
Ai đi gần ai đi xa
những gì gởi lại chỉ là dấu chân
vùi trong trảng cỏ thời gian…
Anh rất già dặn để có thể vẽ chân dung đối tượng trong trạng thái không có đối tượng, ở trường hợp
vừa nêu trên cũng như ở trường hợp khác, khi chỉ gặp những xác tăng giặc rỉ nát bên đường mà lại
hình dung về những người chiến thắng − những bông "hoa đâu mất", màu áo xanh mất hút cuối rừng.
Có thể nói, Thanh Thảo đã tìm được khá nhiều cung bực, nhiều sắc thái để tô đậm nét vô danh, bình
thường ở những người lính cùng thế hệ. Nhưng nét vô danh, bình thường này được nhấn đi nhấn lại
nhiều lần đến thế thì quả không phải là sự vô tình: nó như báo trước một thầm thì gì nữa, một xác
nhận về đặc điểm thế hệ, hơn nữa, một thứ "tuyên ngôn". Quả là qua thơ Thanh Thảo, những người
lính chống Mỹ cùng thế hệ anh đã tuyên ngôn khá nhiều, "tự bạch" khá nhiều.
Ta đọc được cái tự ý thức về thế hệ này ngay trong những lời nói với các bà mẹ:
Đêm nay con nằm nhẩm tên từng đứa
mai này đây sẽ tràn xuống đồng bằng
chúng con đi như dòng sông chảy xiết
chúng con đi rung từng trận gió rừng
cả thế hệ xoay trần đánh giặc
mặc quần đùi khiêng pháo lội qua bưng
vì mẹ sinh chúng con
vì chúng con là con mẹ
hoặc trong những lời nói với người thuộc tầng lớp đàn anh đang cùng mình trong trận:
Chúng tôi những thằng lính trẻ
lớn lên khắp trăm vùng gọi nhau là đồng đội
đi chiến đấu ngủ bụi nằm bờ đầu nguồn cuối bãi

đất nước đẹp mênh mang
đất nước thấm sâu đến tận cùng xương thịt
chỉ riêng cho Người chúng tôi dám chết
Người ta thường nói chất trẻ là ở cái tươi mát, tươi tắn, non trẻ, xanh non… thơ Thanh Thảo không
phải không tươi mát, nhưng nó cũng rất nhiều đăm chiêu, suy tư. Nó thiếu "chất trẻ" chăng? Quả là
có lúc có thể trách thơ anh đôi chỗ hơi "già" − ví như trước cái tên rất ngộ "Hoa đâu mất" mà chỉ
cánh lính rất trẻ mới có thể nghĩ ra, tứ thơ Thanh Thảo đặt lại quá đăm chiêu, tưởng như lẽ ra phải đặt
theo lối "không có kính, ừ thì ướt áo" như Phạm Tiến Duật mới là hợp cảnh. Nhưng có lẽ nói chung,
phải nên nhìn nhận "chất trẻ" ở một cái gì đó sâu hơn, "bên trong" hơn. Tuổi trẻ vào đời mà khiến
người ta thừa nhận thì có lẽ là do người ta bắt đầu để ý đến cánh tay nó hăng hái giơ cao xung phong,
do nó mạnh về tính khuynh hướng, mạnh ở những dự định, đề nghị, quyết tâm mà nó muốn làm −
làm tốt, làm đẹp cho cuộc đời này, đất nước này. Trong thơ Thanh Thảo, có lẽ cái cốt của chất trẻ là ở
sự tự khẳng định mạnh mẽ của thế hệ mình, một thế hệ do cách mạng đẻ ra và đào luyện từ trong
lòng nôi một chế độ mới và đem cống hiến cho chế độ toàn bộ khát vọng, nhiệt tình, ý thức cho đến
cả chính xương máu, số phận, sinh mạng mình.
Những tráng ca thuở trước
còn hát trong sách thôi
những thanh gươm yên ngựa
giờ đã cũ mèm rồi
bài ca của chúng tôi
là bài ca ống cóng
hành trang quân giải phóng
đơn giản nhất trên đời
… tháng năm sẽ dần phai
bao bài ca duyên dáng
nhưng tôi biết từ đây
như khắc vào đá tảng
như vạch vào thân cây
bài ca của hôm nay
thô sơ và hực sáng…

Như ta thấy trong đoạn thơ vừa trích, sự tự ý thức − đây là tự ý thức trước kẻ thù − đã vượt lên, nâng
tầm cho sự việc, mở đường cho sự việc đi vào thơ. Sự tự ý thức ấy đã định hướng cho những lựa
chọn gay gắt: trong giây phút quyết liệt trước kẻ thù, người chiến sĩ trẻ sẽ chia đôi tiếng nổ quả thủ
pháo cuối cùng cho mình và chúng nó mỗi bên một nửa chăng? Và đây là câu trả lời:
Quả thủ pháo hãy giành cho chúng nó
còn trái tim − phải giữ cho mình
Trên ý hướng tự ý thức mạnh mẽ này, thơ anh đã nói và nói thành công về cái chết, về sự mất mát hy
sinh, nói trong giọng trầm xuống, trong giọng nén lại.
Tin người bạn vừa nằm xuống
đến với tôi từ một giọng bình thường
một người chưa quen
gió vần vụ trên nóc rừng buổi sớm
Thảng hoặc đâu đó có ý nghĩ cho rằng văn học viết về chiến tranh ở ta về sau này do có nói về mất
mát hy sinh nên có phần chân thật hơn. Không hẳn là như vậy. Chiến thắng, thành công cũng chân
thật như hy sinh mất mát, có khi còn chân thật hơn là đằng khác, vì nó đã được xác nhận bằng sự thực
bao quát, sự thực cuối cùng. Chân thật là ở thái độ nhiều hơn là ở chỗ đưa ra loại sự việc nào. Cái
nhìn thừa nhận thực tế, thừa nhận sự thực trong tất cả mọi loại biểu hiện của nó bao giờ cũng dễ
thuyết phục hơn là cái nhìn muốn đơn giản hóa, muốn vỗ về làm yên lòng những người đang giẫm
chân trên mảnh đất thực của một cuộc đấu tranh sống còn. Thanh Thảo chính đã thành công ở phần
chân thật trong cảm quan về thực tại chiến đấu, một thực tại đa dạng như ta vẫn thường nói, − có hy
sinh mất mát, có chiến thắng, lac quan; thơ anh đậm sắc thái bi hùng, trữ tình ở thơ anh không tách
biệt mà hòa hợp ở mức khá cao với tính sử thi, điều này đem lại thành công cho anh trong cả những
bài thơ ngắn lẫn trong trường ca trữ tình sử thi Những người đi tới biển, một trường ca vào loại thành
công nhất trong hướng phát triển của thể loại này những năm gần đây.
"Ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc" − lý lẽ này đã dẫn đến sự trình bày thẳng thắn những
hy sinh mất mát một cách tự nhiên, giản dị, bằng giọng nói thường, bằng giọng nói trầm.
Những gì vỡ ra giờ rắn lại rồi
bạn ngã xuống nơi cần ngã xuống
một đời ấy cho yêu thương và ước vọng
4

giữa chúng mình còn bao bạn bè ngã xuống
Những người ấy, những người hay mơ mộng
tha thiết yêu và muốn làm được chút gì
cho em cho anh cho đất nước
đôi tay họ đôi bàn tay trong sạch
đã vùi sâu trong đất
sẽ vươn giữa hai ta như những nhành cây
những nhành cây ôm chặt cuộc đời này
giữ cho những lứa đôi tròn hạnh phúc.
*
Nhiệt tình phát ngôn bằng thơ cho sự tự ý thức của những người trẻ tuổi cùng thế hệ − ở đây là người
lính − đã khiến thơ Thanh Thảo giàu khái quát, giàu chất triết lý, nhưng khái quát và triết lý ở anh
thường không đưa thơ quay về dạng thuần túy chính luận. Cái cụ thể ở thơ anh cũng giàu, cũng đầy
lên, sung mãn như triết lý và khái quát, thậm chí nhiều hơn thành phần triết lý và khái quát. Thơ anh
không chỉ vẽ cái chân dung tinh thần qua những quan niệm, những nhận thức, những khái niệm.
Trong thực tế máu lửa ác liệt, nhận thức là qua hành động, quan niệm bộc lộ trên lối sống, trên những
ứng xử cụ thể. Xích lại gần sự thực cụ thể trần trụi, thơ anh đồng thời khắc họa cả diện mạo cụ thể
của người lính cùng thế hệ.
Tổ ba người như ba ông táo
xáp vào − tiểu đội có cơm ăn
ngủ lán hầm chỉ căng một tăng
mắc võng đầu quay về một hướng
lắm câu đùa, nhiều tâm sự vụn
5