Địa vị pháp lý của tổ chức Bảo
hiểm tiền gửi Việt Nam
Để nhận diện rõ hơn vị trí, vai trò của tổ chức Bảo hiểm tiền gửi (BHTG) trong cơ
cấu các định chế tài chính của nền kinh tế thị trường cũng như trong vai trò là
công cụ giám sát trong hệ thống các cơ quan giám sát, bảo đảm an toàn nền tài
chính - tiền tệ quốc gia, bài viết trao đổi một số khía cạnh về địa vị pháp lý của tổ
chức này.
1. Về bản chất, tổ chức BHTG dù được tổ chức và hoạt động dưới bất kỳ hình thức
nào: là tổ chức tài chính thuộc Chính phủ hay thuộc Quốc hội; một định chế tài
chính độc lập, hoạt động theo luật hay một tổ chức tài chính đặc biệt của Chính
phủ; có tên gọi là Tổng công ty (coporation như ở đa số các nước trên thế giới)
hay tên gọi như tổ chức BHTG của Việt Nam thì nó vẫn mang bản chất của một tổ
chức bảo hiểm. Và do vậy, họat động của tổ chức BHTG vẫn cơ bản dựa theo
nguyên lý của hoạt động bảo hiểm là bù đắp rủi ro theo cơ chế lấy số đông bù cho
số ít. Tuy nhiên, BHTG là một hoạt động bảo hiểm mang đầy rủi ro, vì vậy, ít tổ
chức bảo hiểm thương mại nào dám kinh doanh loại hình bảo hiểm này, và do vậy,
thông thường Nhà nước phải đứng ra thành lập tổ chức BHTG để bảo vệ quyền lợi
của công chúng khi họ gặp rủi ro về tiền gửi.
2. Vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ của BHTG trong hệ thống các cơ quan và
các định chế bảo đảm an toàn tài chính quốc gia. BHTG với tư cách là một tổ chức
bảo hiểm, hoạt động theo những nguyên lý của bảo hiểm. Tuy nhiên, trong kinh tế
hiện đại, BHTG không phải chỉ là một tổ chức bảo hiểm đơn thuần, làm nhiệm vụ
thu phí của nhiều người tham gia bảo hiểm để bù đắp, khắc phục hậu quả cho một
số ít người bị rủi ro. BHTG có và phải thực hiện được vai trò nhất định trong việc
tham gia quản lý rủi ro của các ngân hàng thương mại, các tổ chức tham gia bảo
hiểm khác, và hơn nữa là có vai trò trong giám sát và góp phần bảo đảm an toàn
của hệ thống tài chính - tiền tệ quốc gia.
Ở các nước phát triển, tham gia giám sát và bảo đảm an toàn hệ thống tài chính
quốc gia thường bao gồm 05 cơ quan là: Bộ Tài chính; Ngân hàng trung ương; cơ
quan quản lý, giám sát thị trường chứng khoán; tổ chức BHTG và cơ quan giám
sát quốc gia về tài chính - tiền tệ. Trong đó, tổ chức BHTG có vai trò không thể

- Chức năng đầu tư kinh doanh. Đây là một chức năng còn nhiều tranh cãi, nhất là
trong nghiên cứu xây dựng mô hình BHTG ở các nước đang phát triển. Loại quan
điểm thứ nhất cho rằng, BHTG chỉ đơn thuần là một công cụ trong tay Chính phủ
để thực hiện nhiệm vụ chi trả tiền cho dân cư khi có một tổ chức tín dụng bị đổ vỡ.
Và do vậy, tổ chức BHTG không phải là một tổ chức có chức năng kinh doanh,
không đầu tư, không tìm kiếm lợi nhuận. Tuy nhiên, trong điều kiện của kinh tế
hiện đại, tổ chức BHTG ở các nước phát triển không phải chỉ đơn thuần là công cụ
của Chính phủ nhằm hạn chế những đổ vỡ tín dụng mang tính dây chuyền mà còn
là một định chế tài chính độc lập, được quản trị và điều hành như một công ty và
hoạt động vì mục tiêu tìm kiếm lợi nhuận. Và khả năng tài chính của tổ chức
BHTG không phải chỉ lệ thuộc vào những đồng vốn ngân sách luôn ít ỏi của
Chính phủ mà nó phải tăng cường năng lực tài chính từ chính hoạt động của mình.
Một tổ chức BHTG có tiềm lực tài chính hùng mạnh càng thoát ly nguồn vốn ngân
sách và sự lệ thuộc vào tài trợ của Chính phủ bao nhiêu thì càng tốt bấy nhiêu. Và
vì vậy, BHTG cần phải có và phải làm tốt chức năng đầu tư tự tìm kiếm lợi nhuận,
trước hết là nhằm bảo toàn và phát triển nguồn vốn nhà nước giao, sau đó là tự
tăng cường năng lực tài chính để bảo đảm có đủ khả năng xử lý rủi ro mà không
cần đến sự hỗ trợ thường xuyên của Chính phủ. Tất nhiên, ở mỗi quốc gia, tùy
thuộc vào từng thời kỳ mà xác định chức năng này của BHTG là khác nhau.
Chẳng hạn như ở nước ta, BHTG Việt Nam hiện nay là tổ chức hoạt động không
vì mục tiêu lợi nhuận, nhưng trong tương lai đây sẽ là vấn đề cần phải được
nghiên cứu điều chỉnh cho phù hợp khi tổ chức BHTG đã thực sự lớn mạnh.
Với những chức năng và nhiệm vụ trên đây, mục tiêu hoạt động của BHTG đó là:
- Bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền. Đây là mục tiêu hàng đầu của BHTG.
Người gửi tiền là những người rất dễ bị tổn thương nhưng lại không có khả năng
tự bảo vệ mình, vì những thiệt hại của họ không đến từ chính bản thân họ mà đến
từ rủi ro của những ngân hàng và các định chế tài chính kinh doanh bằng đồng tiền
của họ. Do vậy, để bảo vệ quyền lợi của người gửi tiền, nhất là những người gửi
tiền nhỏ, ít có khả năng tự bảo vệ cần phải có một tổ chức đứng ra bảo hiểm cho
tiền gửi của họ. Và chính vì vậy, điểm đặc biệt của hình thức bảo hiểm này là

thiết phải can thiệp hoặc chỉ can thiệp, hỗ trợ khi có khủng hoảng, đổ vỡ hàng loạt.
Ở một số quốc gia, tổ chức BHTG lớn mạnh đến mức sử dụng lợi nhuận của mình
để chia lại cho các tổ chức tham gia BHTG, tức là chia lại lợi nhuận cho các ngân
hàng là những người tham gia bảo hiểm và nộp phí bảo hiểm. Ngoài ra, việc thu
phí bảo hiểm được áp dụng theo cơ chế định phí trên cơ sở định mức tín nhiệm
(cũng tức là định mức rủi ro). Ngân hàng nào hoạt động an tòan, có uy tín càng
cao thì mức phí bảo hiểm phải nộp càng thấp, và ngược lại, ngân hàng nào có uy
tín thấp, độ rủi ro cho người gửi tiền càng cao thì mức phí bảo hiểm phải nộp càng
lớn. Từ đó, tạo ra sự công bằng cũng như động lực cho sự cạnh tranh trong hoạt
động của các tổ chức tham gia BHTG.