ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN XUÂN HƯỜNG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN
CHƯƠNG TRÌNH MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở CÁC
TRƯỜNG THCS THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2018


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN XUÂN HƯỜNG

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN
CHƯƠNG TRÌNH MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở CÁC
TRƯỜNG THCS THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI
Ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 8.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. Nguyễn Thị Tính

THÁI NGUYÊN - 2018


báu của các thầy giáo, cô giáo, các bạn đồng nghiệp để luận văn được hoàn
thiện hơn.
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2018
Tác giả

Nguyễn Xuân Hường

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN............................................................................................................. ii
MỤC LỤC.................................................................................................................. iii
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT.............................................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG.......................................................................................... v
DANH MỤC CÁC HÌNH.......................................................................................... vi
MỞ ĐẦU..................................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài..................................................................................................... 1
2. Mục đích nghiên cứu............................................................................................... 2
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu......................................................................... 2
4. Giới hạn phạm vi nghiên cứu của đề tài................................................................... 3
5. Giả thuyết khoa học................................................................................................. 3
6. Nhiệm vụ nghiên cứu............................................................................................... 4
7. Phương pháp nghiên cứu......................................................................................... 4
8. Cấu trúc luận văn..................................................................................................... 5
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN
CHƯƠNG TRÌNH MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở TRƯỜNG TRUNG
HỌC CƠ SỞ............................................................................................................... 7
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề............................................................................... 7

1.5.1. Các yếu tố chủ quan......................................................................................... 31
1.5.2. Các yếu tố khách quan..................................................................................... 31
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1.......................................................................................... 33
Chương 2: THỰC TRẠNG QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG PHÁT TRIỂN
CHƯƠNG TRÌNH MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN Ở CÁC TRƯỜNG
THCS TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ LÀO CAI, TỈNH LÀO CAI...................34
2.1. Thực trạng về tình hình giáo dục THCS của thành phố Lào Cai......................... 34
2.2. Tổ chức khảo sát................................................................................................. 36
2.3. Thực trạng về phát triển chương trình môn khoa học Tự nhiên ở trường
trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai...................................37
2.3.1. Thực trạng nhận thức của các cấp quản lý, giáo viên về phát triển chương
trình môn Khoa học Tự nhiên ở trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố
Lào Cai, tỉnh Lào Cai................................................................................................ 37
2.3.2. Thực trạng xác định mục tiêu chương trình môn khoa học Tự nhiên ở các
trường trung học cơ sở thành phố Lào Cai................................................................. 38

iv


2.3.3. Thực trạng công tác điều chỉnh nội dung, phát triển chương trình môn
khoa học tự nhiên ở các trường THCS thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai...................40
2.3.4. Quy trình phát triển chương trình môn khoa học Tự nhiên ở các trường
trung học cơ sở thành phố Lào Cai............................................................................ 42
2.4. Thực trạng quản lý hoạt động phát triển chương trình môn Khoa học tự
nhiên ở các trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai....44
2.4.1. Lập kế hoạch hoạt động phát triển chương trình môn khoa học Tự
nhiên ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai...................44
2.4.2. Tổ chức thực hiện hoạt động phát triển chương trình môn khoa học Tự
nhiên ở trường trung học cơ sở trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai...........47
2.4.3. Chỉ đạo thực hiện hoạt động phát triển chương trình môn Khoa học tự

3.2.3. Huy động các nguồn lực để phát triển chương trình môn khoa học Tự nhiên..67
3.2.4. Tổ chức tập huấn, bồi dưỡng năng lực cho cán bộ quản lý và giáo viên
dạy khoa học Tự nhiên về phát triển chương trình môn học...................................... 71
3.2.5. Xây dựng hệ thống văn bản hướng dẫn, chỉ đạo phát triển chương trình
môn Khoa học Tự nhiên............................................................................................ 75
3.2.6. Tăng cường kiểm tra, giám sát việc phát triển chương trình môn khoa học
tự nhiên...................................................................................................................... 78
3.3. Mối quan hệ giữa các biện pháp......................................................................... 80
3.4. Khảo sát tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp.................................... 82
3.4.1. Khảo nghiệm tính cần thiết.............................................................................. 83
3.4.2. Khảo nghiệm tính khả thi................................................................................. 85
3.4.3. Tương quan giữa tính cần thiết và khả thi của các biện pháp...........................87
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3.......................................................................................... 89
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ................................................................................. 90
1. Kết luận................................................................................................................. 90
2. Khuyến nghị.......................................................................................................... 91
2.1. Đối với Phòng Giáo dục và Đào tạo................................................................... 91
2.2. Khuyến nghị đối với các trường trung học cơ sở thành phố Lào Cai..................92
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO................................................................ 93
PHỤ LỤC

vi


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
TT

KÝ HIỆU

NỘI DUNG VIẾT TẮT


6

GV

Giáo viên

7

HĐND

Hội đồng nhân dân

8

HS

Học sinh

9

KHTN

Khoa học tự nhiên

10

KT-XH

Kinh tế - xã hội

Bảng 2.2. Xếp loại hạnh kiểm học sinh học theo chương trình hiện hành
năm học 2017 - 2018

35

Bảng 2.3. Xếp loại học lực học sinh học theo chương trình hiện hành năm
học 2017 - 2018

36

Bảng 2.4. Nhận thức của CBQL, GV về tầm quan trọng và sự cần thiết
của phát triển chương trình môn khoa học Tự nhiên ở trường
THCS38
Bảng 2.5. Thực trạng việc xác định mục tiêu chương trình môn khoa học
Tự nhiên ở các trường THCS thành phố Lào Cai

39

Bảng 2.6. Thực trạng công tác điều chỉnh nội dung, phát triển chương
trình môn khoa học tự nhiên ở các trường THCS thành phố Lào
Cai, tỉnh Lào Cai 40
Bảng 2.7. Thực trạng qui trình phát triển chương trình môn khoa học Tự
nhiên ở các trường THCS Thành phố Lào Cai

42

Bảng 2.8. Thực trạng xây dựng kế hoạch phát triển chương trình môn
Khoa học tự nhiên ở trường THCS trên địa bàn thành phố Lào
Cai, tỉnh Lào Cai 45
Bảng 2.9. Thực trạng tổ chức phát triển chương trình môn Khoa học tự nhiên

trường THCS thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

85

Bảng 3.3. Mức độ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của các
biện pháp quản lý hoạt động phát triển chương trình môn khoa
học Tự nhiên ở trường THCS thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai 87

vi


DANH MỤC CÁC HÌNH
Sơ đồ 3.1. Mối quan hệ giữa các biện pháp......................................................80
Biểu đồ 3.1. Kết quả khảo nghiệm tính cần thiết của các biện pháp................84
Biểu đồ 3.2. Kết quả khảo nghiệm tính khả thi của các biện pháp...................86
Biểu đồ 3.3.Tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi của biện pháp
quản lý hoạt động phát triển chương trình môn khoa học Tự
nhiên ở trường THCS thành phố Lào Cai, tỉnh Lào Cai

vi

88


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Chương trình giáo dục phổ thông là bản mô tả về mục tiêu, nội dung,
cách thức hoạt động của giáo viên và học sinh để đạt được mục tiêu chương
trình đã đề ra, kèm theo là các hoạt động kiểm tra, đánh giá và các điều kiện để
thực hiện chương trình. Chương trình không tĩnh tại mà cần được phát triển

quyền chủ động cho Hiệu trưởng các trường trong xây dựng và thực hiện
chương trình giáo dục, bước đầu đã có những kết quả nhất định, thay đổi tư duy
quản lí chương trình giáo dục của Hiệu trưởng các trường THCS.
Tuy nhiên công tác này còn gặp rất nhiều khó khăn, vướng mắc về cả lý
luận và thực tiễn. Nhiều vấn đề then chốt, khó khăn cần tháo gỡ cho các đơn vị
trong thực hiện công tác quản lý chương trình giáo dục tại các trường THCS.
Để làm tốt công tác này cần có những nghiên cứu về quản lý phát triển chương
trình nhà trường nói chung và quản lý phát triển chương trình các môn khoa
học tự nhiên nói riêng nhằm phát huy vai trò tự chủ của nhà trường THCS
trong đổi mới dạy và học.
Xuất phát từ nhận thức về tầm quan trọng của công tác quản lý chương
trình giáo dục của Hiệu trưởng các trường THCS, tác giả luận văn chọn và
nghiên cứu đề tài “Quản lý hoạt động phát triển chương trình môn khoa học
tự nhiên ở các trường trung học cơ sở thành phố Lào Cai” làm luận văn thạc
sỹ của mình.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực trạng quản lý hoạt động phát triển
chương trình môn khoa học Tự nhiên của Hiệu trưởng các trường THCS, đề
xuất các biện pháp quản lý hoạt động phát triển chương trình môn khoa học Tự
nhiên ở các trường THCS góp phần nâng cao chất lượng giáo dục của các
trường THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai trong giai đoạn hiện nay.
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu
3.1. Khách thể nghiên cứu
Quản lý hoạt động phát triển chương trình ở các trường THCS.

2


3.2. Đối tượng nghiên cứu
Các biện pháp quản lý hoạt động phát triển chương trình môn Khoa học

6.1. Nghiên cứu cơ sở lý luận về quản lý hoạt động phát triển chương
trình môn khoa học Tự nhiên ở trường THCS.
6.2. Nghiên cứu thực trạng quản lý hoạt động phát triển chương trình
môn khoa học Tự nhiên ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai,
tỉnh Lào Cai.
6.3. Đề xuất biện pháp quản lý hoạt động phát triển chương trình môn
khoa học Tự nhiên ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh
Lào Cai.
7. Phương pháp nghiên cứu
7.1. Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận
Tiến hành phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa các nguồn tài liệu lý luận và
thực tiễn có liên quan đến công tác quản lý chương trình của hiệu trưởng các
trường THCS bao gồm:
- Các tài liệu, văn kiện của Đảng, chính sách của Nhà nước về phát triển
GD&ĐT các quy định về xây dựng chương trình giáo dục tổng thể nói chung
và xây dựng, quản lý hoạt động phát triển chương trình môn khoa học Tự nhiên
ở trường THCS nói riêng.
- Các kết quả nghiên cứu, tài liệu trong nước và ngoài nước về phát triển
giáo dục, xây dựng, quản lý hoạt động phát triển chương trình môn khoa học
Tự nhiên ở trường THCS, các tài liệu khoa học có liên quan đến vấn đề xây
dựng, quản lý chương trình giáo dục THCS.
7.2. Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
7.2.1. Phương pháp điều tra
Xây dựng các bảng điều tra phù hợp với nội dung đề tài luận văn; thống
kê, phân tích các dữ liệu để có những đánh giá chính xác về thực trạng công tác
quản lí hoạt động phát triển chương trình môn khoa học Tự nhiên ở trường
THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai tỉnh Lào Cai trong thời gian qua.

4




Chương 1: Cơ sở lý luận về quản lý hoạt động phát triển chương trình
môn khoa học Tự nhiên ở trường THCS
Chương 2: Thực trạng quản lý hoạt động phát triển chương trình các
môn khoa học Tự nhiên ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai,
tỉnh Lào Cai.
Chương 3: Biện pháp quản lý hoạt động phát triển chương trình môn
khoa học Tự nhiên ở các trường THCS trên địa bàn thành phố Lào Cai, tỉnh
Lào Cai.

6


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG
PHÁT TRIỂN CHƯƠNG TRÌNH MÔN KHOA HỌC TỰ NHIÊN
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ
1.1. Tổng quan nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Những nghiên cứu ở nước ngoài
- Jonathan Osborne và Justin Dillon (2008), “Science Education in
Europe: Critical Reflections”[33]. Đã trình bày thực trạng giáo dục khoa học ở
các nước Châu Âu, trong đó đề cập vấn đề thế hệ trẻ Châu Âu giảm hứng thú
với giáo dục khoa học. Với mục tiêu dẫn đầu vể phát triển khoa học bài báo đề
cập các vấn đề cải thiện giáo dục khoa học trong các trường phổ thông ở các
nước Châu Âu.
- Jan H. van Driel, Douwe Be ijaard, Nico Verloop (2010), “Professional
Development and Reform in Science Education: The Role of Teachers'
Practical Knowledge”[32]. Trong báo cáo này các tác giả đề cập vấn đề phát
triển chuyên môn của giáo viên trong giáo dục khoa học từ góc độ phát triển

sinh làm trung tâm;
+ Đổi mới đánh giá học sinh theo nguyên tắc vì sự tiến bộ của người học;
+ Đổi mới tổ chức lớp học nhằm tăng cường hoạt động học phát huy tính
tích cực, tự lực, tự quản của học sinh;
+ Đổi mới cơ chế quản lý chuyên môn nhằm phát huy vai trò chủ động,
sáng tạo và phát triển chuyên môn liên tục của giáo viên;
+ Xây dựng cơ chế thực hiện thường xuyên và hiệu quả sự phối hợp
giữa nhà trường, gia đình và cộng đồng trong thực hiện các hoạt động giáo dục
học sinh.
- Tài liệu thực nghiệm chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ
Giáo dục và Đào tạo. Các văn bản và tài liệu hướng dẫn thực nghiệm chương
trình Giáo dục phổ thông tổng thể đã xác định vị trí, vai trò môn học trong thực

8


hiện mục tiêu GDPT, mục tiêu và yêu cầu cần đạt, nội dung giáo dục cốt lõi của
môn học mỗi lớp hoặc cấp học đối với tất cả học sinh trên phạm vi toàn quốc,
định hướng kế hoạch dạy học môn học ở mỗi lớp và mỗi cấp học, phương pháp
và hình thức tổ chức giáo dục, đánh giá kết quả giáo dục của môn học. Trong
đó, môn Khoa học tự nhiên được xây dựng và phát triển trên nền tảng của Vật
lý, Hoá học, Sinh học và Khoa học Trái Đất. Đây là môn học bắt buộc yêu cầu
học sinh phải đạt được 3 phẩm chất, 3 năng lực, 3 năng lực chuyên môn. [4]
Tài liệu: Năng lực quản lí và phát triển chương trình giáo dục ở trung
học phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo - Dự án phát triển giáo dục trung
học phổ thông giai đoạn 2 đã trình bày khá chi tiết về các yếu tố, khái niệm và
quy trình phát triển chương trình nhà trường trong các trường phổ thông.[6]
Bài báo khoa học “Phát triển chương trình nhà trường những kinh
nghiệm thực tiễn ở trường THCS&THPT Nguyễn Tất Thành” của tác giả
Nguyễn Vinh Hiển - Nguyên thứ trưởng bộ giáo dục đã chỉ ra yêu cầu tất yếu

giới và yêu cầu cấp thiết đối với giáo dục Việt Nam. Các nghiên cứu ở trên đã
trình bày nhiều vấn đề lý luận và thực tiễn về quản lí chương trình giáo dục nhà
trường, một số vấn đề về phát triển chương trình khoa học tự nhiên ở các
trường trung học.
Đối với địa phương đang thực hiện mô hình trường học mới Việt Nam
(VNEN) và thực hiện thực nghiệm chương trình giáo dục phổ thông tổng thể
như thành phố Lào Cai thì công tác quản lí phát triển chương trình môn khoa
học tự nhiên có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, cần có những nghiên cứu cụ thể về
lý luận và thực tiễn để đáp ứng yêu cầu phát triển của giáo dục.
1.2. Một số khái niệm cơ bản
1.2.1. Chương trình môn học và phát triển chương trình môn học
Môn học là “Khối kiến thức và kỹ năng của một phần chương trình bộ
môn cần dạy - học trong một học kỳ ở bậc đại học”.
Theo Từ điển Bách khoa Việt Nam (2002), môn học là “Hệ thống (hoặc
bộ phận tri thức) về một lĩnh vực khoa học được sắp xếp theo yêu cầu sư

10


phạm để truyền thụ cho người học, mang các đặc điểm: a) Phản ánh các sự
kiện, tri thức, qui luật của khoa học tương ứng phù hợp với mục đích, nhiệm vụ
dạy học và khả năng nhận thức của họ c sinh; b) Các câu hỏi, bài tập v.v… giúp
học sinh tự kiểm tra luyện tập kỹ năng, kỹ xảo. Môn học còn có những yêu cầu
phát triển năng lực hoạt động trí tuệ và giáo dục, lô gíc của môn học không rập
khuôn theo lô gíc khoa học tương ứng mà là sự thống nhất giữa lô gíc khoa học
và lô gíc nhận thức chung của học sinh”.
Trong tiếng Anh thuật ngữ “course syllabus” dùng để chỉ một chương
trình cụ thể với các bố cục chi tiết về kế hoạch giảng dạy, và qui định nội dung
kiến thức, kỹ năng môn học trong chương trình học (curriculum). Song, trong
thực tế hoạt động giáo dục đào tạo các trường đại học, giảng viên, cán bộ quản

đủ về kế hoạch dạy học của một môn học được xác định bởi mục tiêu, yêu cầu
chuẩn đầu ra cần đạt được, nội dung, khối lượng kiến thức và kĩ năng, kế
hoạch phân bổ, thời lượng cần thiết, phương pháp thích hợp, phương tiện, hình
thức tổ chức dạy học tương ứng với từng đơn vị kiến thức, kỹ năng cần hình
thành ở người học và tiêu chuẩn, cách thức kiểm tra, đánh giá kết quả.
Phát triển: Là quá trình biến đổi hoặc làm biến đổi từ ít đến nhiều, từ hẹp
đến rộng, từ thấp đến cao.
Phát triển chương trình môn học: Là một quá trình làm cho chương trình
môn học ngày càng hoàn thiện hơn, đáp ứng tốt hơn so với yêu cầu đòi hỏi của
thực tiễn, thông qua việc thiết kế chương trình hoặc điều chỉnh, làm mới
chương trình môn học; là quá trình liên tục, khép kín, tuần hoàn.
1.2.2. Phát triển chương trình môn khoa học tự nhiên
Phát triển chương trình là một quá trình làm cho chương trình ngày càng
hoàn thiện hơn, đáp ứng tốt hơn so với yêu cầu đòi hỏi của thực tiễn, thông qua
việc thiết kế chương trình hoặc điều chỉnh chương trình; là quá trình liên tục,
khép kín, tuần hoàn.
Phát triển chương trình môn khoa học tự nhiên được xem là hoạt động,
một quá trình xem xét các tác động từ môi trường giáo dục, thực thi chương
trình, cải tiến và đánh giá chương trình [7].

12


Phát triển chương trình môn khoa học tự nhiên là một quá trình liên tục
nhằm không ngừng hoàn thiện chương trình môn khoa học tự nhiên sao cho
phù hợp với trình độ phát triển của khoa học - công nghệ, của kinh tế, xã hội
của đất nước, địa phương, phù hợp vơi điều kiện của nhà trường và năng lực
của học sinh.
Phát triển chương trình môn khoa học tự nhiên ở các trường THCS là
quá trình nhà trường cụ thể hóa môn khoa học tự nhiên từ tài liệu hướng dẫn