Tứ thơ và việc tìm hiểu tứ thơ trong thi phẩm Tràng giang
( Huy Cận)
A.Phần mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
Nguyễn Đình Thi trong Mấy suy nghĩ về thơ có nói rằng: Đờng đi
của thơ là con đờng đi thẳng vào tình cảm, không quanh co qua những
chặng, những trung gian, những cột cây số. Văn xuôi lôi cuốn ngời đọc nh
dòng nớc, đa ta đi lần lợt từ điểm này qua điểm khác. Thơ, trái lại chỉ chọn
một ít điểm chính bám vào những điểm ấy thì toàn thể động lên theo. Chính
vì lẽ đó mà thơ đợc coi là sản phẩm của tâm hồn, là nơi gặp gỡ của những
điệu hồn đi tìm những tâm hồn đồng điệu . Hiểu đợc một bài thơ không phải
là việc dễ dàng, có thể cảm nhận tất cả những tinh tuý, lắng đọng ẩn chứa
trong câu thơ không phải ngời đọc nào cũng có thể làm đợc. Có những bài thơ
hay từ những câu thơ đầu tiên nhng có những bài chỉ nổi gió ( chữ dùng của
Nguyễn Tuân) ở một tứ mà thôi. Cái tứ ấy xuất hiện và đọng lại mãi trong bài
thơ và trong lòng những ai đọc và biết đến nó. Vậy, thực chất tứ là gì? Tại sao
tứ lại có vai trò quan trọng đến vậy trong một bài thơ?
Tứ thơ- là khái niệm đã đợc nhắc đến trong bài giảng về Lý luận văn
học. Tuy nhiên, trong chơng trình SGK Ngữ văn THPT, những bài học đợc
chọn giảng về LLVH rất ít. Chính điều này đã tạo ra tâm lý xem nhẹ, xem qua
trong việc dạy và học của GV- HS. Vì vậy, việc tìm hiểu kĩ lỡng những kiến
thức lý luận nói chung và kiến thức về tứ thơ nói riêng sẽ giúp giáo viên và học
sinh tìm hiểu trọn vẹn và thành công tác phẩm văn học.
2. Phạm vi đề tài:
- Tìm hiểu về tứ thơ trong các sách LLVH
- Tìm hiểu về tứ thơ trong thi phẩm Tràng giang ( Huy Cận )
3. Ph ơng pháp nghiên cứu
- Tổng hợp, phân tích.
GV: Đoàn Thị Hà Chung
THPT Hoành Bồ
1

bài thơ. Nó chính là sự đan dệt của hình ảnh, ngôn ngữ, thủ pháp nghệ thuật để
bộc lộ cảm xúc.
2. Phân biệt ý và tứ:
Thơ khác với văn xuôi, cùng mọc lên từ cái đống tài liệu của thực tế
nhng từ một cái hữu hình mà nó thức dậy đợc cái vô hình bao la.
( Nguyễn Tuân Thời và thơ Tú Xơng). Bởi vậy, sáng tạo thơ cha bao giờ và
GV: Đoàn Thị Hà Chung
THPT Hoành Bồ
2
Tứ thơ và việc tìm hiểu tứ thơ trong thi phẩm Tràng giang
( Huy Cận)
không bao giờ là công việc dễ dàng. Phải đào, phải xới, phải chắt lọc mới
ra thơ đợc. ( Lu Trọng L Một vài cảm nghĩ về thơ). Đó là sự kết hợp của
sự sống đợc ủ men với quá trình thăng hoa của ngời nghệ sĩ.
Khi nói về quá trình sáng tạo thơ ca, ngời ta hay nhắc đến sự hình thành
của ý và tứ. Thế nào là ý? ý có trớc hay tứ có truớc? ý và tứ liệu có phải chỉ là
một khái niệm?
Thực ra, không phải nhà thơ có ý trớc rồi mới đi tìm tứ. Công việc tìm ý
và tứ diễn ra đồng thời với nhau. Trong sáng tạo thơ, ý tứ luôn hoà quyện với
nhau. Chỉ khi cần bình giá, chúng ta mới cần phân biệt ý và tứ. Theo từ điển
Tiếng Việt: Tứ là ý của bài thơ nảy ra trong quá trình cảm thụ và phản ánh
hiện thực. Chế Lan Viên thì lại cho rằng: Gọi nó là tứ để phân biệt với ý.
Chữ tứ chẳng qua chỉ là ý lớn toàn bài thôi. Mỗi bài thơ có thể có một ý nh-
ng cũng có bài thơ mỗi câu là một ý. Tứ chính là cái ý đủ cao để bài thơ cần
đạt tới. ý thơ cha phải là sự sống nhng tứ thơ thì đã là sự sống rồi. ý là của
chung mọi ngời, tứ mới là của riêng mỗi thi sĩ. ( Xuân Diệu- Tác phẩm mới
1/1972).
3. Có phải bài thơ nào cũng có tứ thơ?
Tứ thơ đợc coi là phần hồn của bài thơ. Bởi vậy , trớc khi sáng tạo thơ
ca, thi sĩ phải tìm cho mình một tứ thơ.

Chàng Huy Cận khi xa hay sầu lắm.
Nỗi nhớ thơng không biết đã với cha
Hay lòng chàng vẫn tủi nắng sầu ma
Cùng đất nớc mà nặng buồn sông núi.
Có thể nói, thơ Huy Cận trớc Cách mạng bài nào cũng buồn. Nói nh
Hoài Thanh, Huy Cận đã lợm nhặt chút buồn rơi rác để rồi sáng tạo nên
những vần thơ ảo não. Tràng giang( in trong tập Lửa thiêng- 1940) cũng
không nằm ngoài quỹ đạo đó. Bao trùm toàn bộ bài thơ là một nỗi buồn. Nỗi
buồn thấm sâu trong từng hình ảnh, câu chữ. Nguyên nhân của nỗi buồn ấy
chính là từ tứ thơ Tràng giang.
Theo nh lời Huy Cận, tứ thơ Tràng giang đợc hình thành vào một buổi
chiều mùa thu năm 1939. Trớc đó, nhà thơ thờng có một thú vui đặc biệt là đi
lên vùng bến Chèm để ngắm cảnh Hồ Tây và sông Hồng. Sông nớc mênh
mông, đất trời bao la đã vô tình gợi lên sự rợn ngợp trong tâm hồn nhà thơ.
Một chút suy t, một thoáng trăn trở và cuối cùng thì những dòng chữ đầu tiên
khơi mở nguồn mạch cảm xúc xuất hiện. Tràng giang cái ý lớn toàn bài,
tứ thơ lạ đã bắt nhịp đợc suy nghĩ của Huy Cận. Và hệ quả của nó chính là sự
ra đời của bài thơ Tràng giang.
Khi Hoàng Cầm viết Lá diêu bông, đã biết bao ngời cầm bút tìm hiểu:
Lá diêu bông là lá gì? Trong thực tế không hề có thứ lá ấy. Lá diêu bông chỉ
tồn tại trong thế giới sáng tạo của ngời nghệ sĩ mà thôi. Nhng chính Lá diêu
bông- một ảo ảnh không bao giờ tồn tại trong cuộc đời lại là nguyên nhân tạo
nên sự hấp dẫn cho thi phẩm. Bởi trong suốt bài thơ, tứ thơ Lá diêu bông đã
khiến bạn đọc phải chơi vơi, hẫng hụt, có gì đó : chập chờn năm tháng,
bảng lảng không gian, xanh mơi mong manh màu kỉ niệm.
Nh vậy, có thể khẳng định rằng, thành công của bài thơ phụ thuộc rất
nhiều vào tứ thơ. Trở lại bài thơ Tràng giang, Huy Cận đã chọn tứ thơ Tràng
GV: Đoàn Thị Hà Chung
THPT Hoành Bồ
4

hình ảnh củi một cành khô . Bên những cái đã thành truyền thống, mang tầm
vóc lớn là sông, là thuyền, bỗng dng xuất hiện cái tầm thờng, nhỏ nhoi, vô
nghĩa, mang đậm chất hiện thực, thô ráp của đời thờng. Nói nh Xuân Diệu, đó
là sự chân thực đến mức sống sít. Nói nh Hà Minh Đức, hình ảnh cành củi
khô chính là thân phận của cỏ cây đã mấy lần thơng đau, khô héo, mấy lần trôi
dạt. Cái hay của thi phẩm chính là ở sự kết hợp độc đáo này.
Bùi Công Hùng khi Bàn thêm về tứ thơ ( TCVH 1/1986 ) có khẳng
định rằng: Tứ thơ là linh hồn, là cốt tuỷ của bài thơ, là cái phần tinh túy có
khi không rõ hình hài nhng có sức lay động tâm hồn. Huy Cận đã rất tài tình
GV: Đoàn Thị Hà Chung
THPT Hoành Bồ
5