BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH
--------------------------------------------

Nguyễn Thành Tài

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ
ĐẾN KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH
NGHIỆP NGÀNH DỆT MAY TẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Tp. Hồ Chí Minh – Năm 2020


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Thành Tài

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN
KẾ TOÁN MÔI TRƯỜNG VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ
ĐẾN KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC DOANH
NGHIỆP NGÀNH DỆT MAY TẠI VIỆT NAM
Chuyên ngành: Kế toán
Mã số: 9340301

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS.TRẦN PHƯỚC

và tạo điều kiện thuận lợi để tác giả có động lực, điều kiện tốt nhất để hoàn thành
luận án.
Nghiên cứu sinh

NGUYỄN THÀNH TÀI


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN........................................................................................................ iii
LỜI CẢM ƠN............................................................................................................. iv
MỤC LỤC.................................................................................................................... v
CÁC TỪ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT............................................................................ xii
CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ THUẬT NGỮ TIẾNG ANH................................................. i
DANH MỤC BẢNG BIỂU......................................................................................... iii
DANH MỤC HÌNH VẼ............................................................................................... v
PHẦN MỞ ĐẦU.......................................................................................................... 1
1. Sự cần thiết của đề tài........................................................................................... 1
2. Mục tiêu NC và câu hỏi NC.................................................................................. 4
3. Đối tượng NC....................................................................................................... 5
4. Phạm vi NC.......................................................................................................... 5
5. Phương pháp nghiên cứu...................................................................................... 5
- PPNC định tính..................................................................................................... 6
- PPNC định lượng.................................................................................................. 6
6. Những đóng góp mới của luận án......................................................................... 6
6.1

Về mặt lý luận, khoa học.............................................................................. 6

6.2


2.1.1.2 Báo cáo môi trường................................................................................... 38
2.1.1.3 KTMT và phân loại KTMT....................................................................... 39
2.1.2 Nội dung về KTMT.................................................................................... 41
2.1.2.1 Tài sản môi trường............................................................................... 41
2.1.2.2 Nợ phải trả môi trường......................................................................... 42
2.1.2.3 Thu nhập môi trường............................................................................ 43
2.1.2.4 Chi phí môi trường............................................................................... 43
2.1.2.5 Kế toán dòng vật liệu............................................................................ 45
2.1.2.6 Dự toán môi trường.............................................................................. 46
2.1.2.7 Công bố thông tin (CBTT)................................................................... 47
a. Chính sách chung về môi trường............................................................... 48
b. Các thông tin kế toán có liên quan đến môi trường................................... 48
2.1.3 Thực hiện KTMT........................................................................................ 50


2.1.3.1 Về mặt nội dung................................................................................... 51
2.1.3.2 Về mặt hình thức tổ chức..................................................................... 51
a. Đối với tổ chức bộ máy kế toán............................................................... 51
b. Tổ chức công tác KT............................................................................... 51
2.2 MQH giữa KTMT và KQHĐ của DN................................................................ 53
2.2.1 KQHĐ của DN........................................................................................... 53
2.2.2 MQH giữa KTMT và KQHĐ của DN:....................................................... 54
2.3 Các lý thuyết nền................................................................................................ 56
2.3.1 Lý thuyết ngẫu nhiên.................................................................................. 56
2.3.1.1 Nội dung lý thuyết................................................................................ 56
2.3.1.2 Vận dụng lý thuyết ngẫu nhiên vào các NC trước có liên quan:...........56
2.3.1.3 Áp dụng lý thuyết ngẫu nhiên vào NC này........................................... 57
2.3.2 Lý thuyết thể chế........................................................................................ 58
2.3.2.1 Nội dung lý thuyết................................................................................ 58
2.3.2.2 Vận dụng lý thuyết thể chế vào các NC trước có liên quan:.................58

Nguồn lực tài chính ............................................................................... 70

2.5.1.5 Trình độ của nhân viên ......................................................................... 71
2.5.1.6 Các qui định .......................................................................................... 72
2.5.1.7 Ngành nghề ........................................................................................... 73
2.5.1.8 Tôn giáo ................................................................................................ 73
2.5.2 KTMT tác động đến KQHĐ của DNNDM tại VN ..................................... 74
2.6 Mô hình NC đề xuất ............................................................................................ 75
2.7 Thang đo đề xuất ................................................................................................. 77
Tóm tắt chương 2 ......................................................................................................... 79
CHƯƠNG 3: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ......................................................... 80
3.1. Thiết kế nghiên cứu .......................................................................................... 80
3.1.1. Lựa chọn PPNC ........................................................................................... 80
3.1.2. PP thu thập dữ liệu sơ cấp ........................................................................... 81
3.1.2.1. Quan sát ................................................................................................ 81
3.1.2.2. Phỏng vấn / Thảo luận tay đôi .............................................................. 81
3.1.3. PP thu thập dữ liệu thứ cấp ......................................................................... 82
3.1.4. Khung nghiên cứu ....................................................................................... 83
3.1.5. Qui trình NC hỗn hợp .................................................................................. 84
3.2. Qui trình NC ..................................................................................................... 85
3.3. PPNC định tính ................................................................................................. 88
3.3.1. Lựa chọn và vận dụng PPNC định tính ....................................................... 88
3.3.2. Thảo luận, thu thập ý kiến chuyên gia ........................................................ 89
3.3.2.1. Số lượng chuyên gia: ............................................................................ 89


3.3.2.2. Tiêu chí lựa chọn chuyên gia................................................................ 90
3.3.2.3. Dàn ý thảo luận, thu thập ý kiến chuyên gia......................................... 91
3.3.2.4. Tiến hành thảo luận, thu thập ý kiến chuyên gia................................... 91
3.4. Phương pháp NC định lượng............................................................................ 92


4.3.4. Kiểm định mô hình, các giả thuyết NC thông qua mô hình SEM.............125
4.3.4.1. Kiểm định mô hình lý thuyết.............................................................. 125
4.3.4.2. Kiểm định các giả thuyết của mô hình............................................... 128
4.3.4.3. Kiểm định ước lượng mô hình lý thuyết bằng PP Bootstrap..............129
4.3.4.4. Kết quả kiểm định các giả thuyết của mô hình...................................130
4.4. Bàn luận......................................................................................................... 131
4.4.1. Độ tin cậy của thang do:........................................................................... 131
4.4.2. Các nhân tố ảnh hưởng đến KTMT và tác động của nó đến KQHĐ của các
DNNDM tại VN..................................................................................................... 132
Tóm tắt chương 4...................................................................................................... 142
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ MỘT SỐ HÀM Ý.................................................... 143
5.1. Kết luận.......................................................................................................... 143
5.2. Một số hàm ý rút ra từ NC............................................................................. 146
5.3. Đóng góp khoa học của luận án..................................................................... 150
5.4. Hạn chế và hướng NC tiếp theo..................................................................... 151
5.4.1 Những hạn chế của luận án....................................................................... 151
5.4.2 Hướng NC tiếp theo.................................................................................. 151
Tóm tắt chương 5...................................................................................................... 152
KẾT LUẬN.............................................................................................................. 153
TÀI LIỆU THAM KHẢO........................................................................................ 154
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ.......................173
PHỤ LỤC 3.1 DANH SÁCH CÁC CHUYÊN GIA THAM GIA THẢO LUẬN .. 1/PL

PHỤ LỤC 3.2. PHIẾU THU THẬP Ý KIẾN CHUYÊN GIA................................2/PL
PHỤ LỤC 3.3 BẢNG KHẢO SÁT........................................................................ 6/PL
PHỤ LỤC 3.4 DANH SÁCH CÔNG TY THAM GIA KHẢO SÁT.................... 12/PL
PHỤ LỤC 4.1 BẢNG TỔNG HỢP Ý KIẾN CHUYÊN GIA...............................41/PL
PHỤ LỤC 4.2: KẾ QUẢ THỐNG KÊ MÔ TẢ.................................................... 57/PL
PHỤ LỤC 4.3 KIỂM ĐỊNH ĐỘ TIN CẬY CRONBACH’S ALPHA..................65/PL


BCTNXH

Báo cáo trách nhiệm xã hội

BVMT

Bảo vệ môi trường

CBLQ

Các bên liên quan

CBTT

Công bố thông tin

CBTTMT
CLMT

Công bố thông tin môi trường
Chiến lược môi trường

CP

Chi phí

CPMT

Chi phí môi trường


Hoạt động kinh doanh

HĐMT

Hoạt động môi trường

HQKT

Hiệu quả kinh tế

HQMT

Hiệu quả môi trường

KD

Kinh doanh

KQHĐ

Kết quả hoạt động

KT

Kế toán


KT-XH


MQH

Mối quan hệ

MT

Môi trường

MTKD

Môi trường kinh doanh

NC

Nghiên cứu

NCĐL

Nghiên cứu định lượng

NCĐT

Nghiên cứu định tính

NDM

Ngành dệt may

NDMVN


SP

Sản phẩm

SX

Sản xuất

SXKD

Sản xuất kinh doanh

SXSP

Sản xuất sản phẩm

TĐMT

Tác động môi trường


TMBCTC

Thuyết minh báo cáo tài chính

TN

Thu nhập

TNMT


Thông tin môi trường

VN

Việt Nam


CÁC TỪ VIẾT TẮT VÀ THUẬT NGỮ TIẾNG ANH
Viết tắt

Tiếng Anh

Tiếng Việt

CER

Corporate
responsibility

environmental Trách nhiệm môi trường của
công ty

CSR

Corporate social responsibility

Trách nhiệm xã hội của
doanh nghiệp



International
Accountants

IFRIC

International Financial
Interpretations Committee

IFRS

International
standards

ISO

International Standards Organization

Tổ chức tiêu chuẩn hóa Quốc
tế

LCC

Life cycle cost

Chi phí vòng đời sản phẩm

MFCA

Material flow cost accounting


reporting Chuẩn mực BCTC quốc tế

Development Chương trình Phát triển Liên
Hợp Quốc
Hiệp hội thương mại và phát
triển của Liên hợp quốc


UNDSD

United
Nations
Division
Sustainable Development

USUSEPA

United
States
Protection Agency

WBCSD

World
Business
Council
Sustainable Development

for Ủy ban Phát triển bền vững

Bảng 4.14: Kết quả phân tích EFA - Ma trận nhân tố (Component Matrix):..........121
Bảng 4.15: Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo KTMT.....................................122
Bảng 4.16: Kiểm định độ tin cậy của thang đo - hệ số tin cậy Cronbach’s Alpha...123
Bảng 4.17: Kết quả kiểm tra KMO và kiểm định Barlett........................................ 123
Bảng 4.18: Bảng phương sai trích........................................................................... 123
Bảng 4.19: Kết quả phân tích EFA - Ma trận nhân tố (Component Matrix):...........124


Bảng 4.20: Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo KQHĐ của DNNDM...............125
Bảng 4.21: Kết quả kiểm định giá trị phân biệt....................................................... 127
Bảng 4.22: Kết quả kiểm định độ tin cậy thang đo các NTTĐ............................... 127
Bảng 4.23: Hệ số hồi quy các mối quan hệ (chưa chuẩn hóa).................................128
Bảng 4.24: Hệ số hồi quy các mối quan hệ ( chuẩn hóa)........................................128
Bảng 4.25 Kết quả ước lượng (chuẩn hóa) bằng phương pháp Bootstrap...............130
Bảng 4.26. Tổng hợp kết quả kiểm định các giả thuyết NC....................................131
Bảng 5.1: Mức độ đóng góp của các NTTĐ đến KTMT......................................... 143


DANH MỤC HÌNH VẼ
Hình 2.1. Hệ thống KTCP truyền thống (USEPA,1995)......................................... 44
Hình 2.2. Sự phân bổ sai CPMT theo hệ thống KTCP truyền thống (USEPA,1995)
44
Hình 2.3. Hệ thống KTCP sửa lại (USEPA,1995)................................................... 44
Hình 2.4. Kế toán dòng vật liệu (Nguồn: IFAC, 2005, trang 31).............................45
Hình 2.5. Mô hình NC đề xuất ban đầu về các NTTĐ đến KTMT trong các
DNNDM tại VN...................................................................................................... 76
Hình 3.1. Khung nghiên cứu................................................................................... 83
Hình 3.2. Qui trình NC hỗn hợp.............................................................................. 84
Hình 3.3. Qui trình NC............................................................................................ 86
Hình 4.1. Mô hình NC chính thức về các NTTĐ đến KTMT và tác động của KTMT

định lượng. Với việc sử dụng các phương pháp (PP) thống kê như kiểm định độ tin
cậy Cronbach’s Alpha, phân tích EFA, CFA và sử dụng mô hình SEM để phân tích
các dữ liệu có được từ 426 mẫu khảo sát thu được, NC đã cho thấy có 7 nhân tố tác
động đến KTMT bao gồm: Qui mô doanh nghiệp; các qui định; trình độ nhân viên
kế toán; các bên liên quan; nhận thức của lãnh đạo DNNDM về MT, KTMT; nguồn
lực tài chính; mức độ và phạm vi tác động đến môi trường của DNNDM. Đồng thời
kết quả cũng cho thấy KTMT trong DNNDM tại VN là tác động mạnh đến KQHĐ
của các DNNDM tại VN.
Từ khóa: Kế toán môi trường; Tổ chức kế toán môi trường (KTMT); Nhân
tố tác động đến KTMT; Doanh nghiệp ngành dệt may.
Nghiên cứu
sinh


THE SOCIALIST REPUBLIC OF VIETNAM
Independence - Freedom – Happiness
ABSTRACT OF THE THESIS
Thesis Title: FACTORS AFFECTING ENVIRONMENTAL ACCOUNTING
AND THE IMPACT OF ITS ON THE OPERATIONAL RESULTS OF
TEXTILE AND GARMENT ENTERPRISES IN VIET NAM.
Major: Accounting

Code: 9340301

Ph.D. student: Nguyen Thanh Tai

Intake: 2014

ABSTRACT
Environmental accounting is increasingly concerned, but currently there is

nhuận được đặt lên hàng đầu thay vì mục tiêu phát triển KT-XH, BVMT nên đã có
nhiều DN tại VN gây những thiệt hại nặng nề, ô nhiễm MT nghiêm trọng như
Vedan, Formosa,… và tiêu tốn rất nhiều chi phí cũng như thời gian để có thể khắc
phục, khôi phục lại MT như ban đầu. Do đó, tăng trưởng xanh không những là một
xu hướng mà còn là một chiến lược, một quốc sách quan trọng của Nhà nước đảm
bảo cho phát triển KT-XH một cách bền vững. Cùng với nỗ lực những tổ chức, quốc
gia trên thế giới VN đã và đang tiến hành chiến lược về tăng trưởng xanh, góp phần
vào nỗ lực chống lại sự biến đổi khí hậu, hiện tượng ấm lên toàn cầu. Tuy nhiên để
tiến hành thực hiện thì cũng gặp nhiều khó khăn như: Các bộ, các ngành và chính
quyền tại địa phương chưa có nhận thức rõ ràng, việc cụ thể hoá chiến lược tăng
trưởng xanh quốc gia chưa phải là một nhiệm vụ bắt buộc cần ưu tiên thực hiện ở
bộ, ngành và các địa phương, thiếu tài chính và kỹ thuật, trùng lặp nhau về mục tiêu
giữa các chiến lược, suy giảm kinh tế, cắt giảm đầu tư công, thiếu các nhóm giải
pháp cụ thể, khả thi đối với hoàn cảnh cụ thể của địa phương,…(Bùi Quang Tuấn và
Hà Huy Ngọc, 2017)
Song song với chiến lược tăng trưởng xanh, VN hiện nay đang hội nhập vào
KT-XH thế giới một cách sâu rộng, và khẳng định định hướng cho phát triển nền
kinh tế quốc gia là tập trung vào xuất khẩu, thông qua việc ký kết các FTA với EU,
với Hàn quốc, cộng đồng kinh tế ASEAN, ASEM, APEC, TPP, WTO,... Ngành dệt
may còn là một phần rất quan trọng trong cơ cấu kinh tế VN, trong các hiệp định đã


2

được ký kết, ngành dệt may tại VN luôn được xem xét là một trong những ngành
quan trọng, cốt lõi khi đàm phán, và cũng được đánh giá là ngành có khả năng thu
được lợi ích lớn nhất cho Việt Nam khi các hiệp định này được thực thi. Ngay trong
lúc kinh tế thế giới xảy ra khủng hoảng thì tổng cầu của thị trường thế giới đối với
NDM vẫn duy trì khoảng 720-750 tỷ USD/năm (Vinatex.com), cho thấy thị trường
của ngành dệt may là rất lớn. Bên cạnh nhu cầu rất lớn của thị trường thì VN cũng

(2015) thì phát hiện rằng các tập đoàn có lợi nhuận cao thường CBTTMT nhiều hơn
các DN khác. Trong khi đó, để ra các quyết định, CBLQ rất quan tâm thông tin về
MT, KTMT. Faizah Mohd Khalid và cộng sự (2012) cho rằng cần có áp lực, một sự
bắt buộc để buộc các DN tuân thủ các hoạt động MT. Bên cạnh đó, những khách
hàng nước ngoài đặc biệt là từ châu Âu, Australia và New Zealand đã có yêu cầu rất
nghiêm ngặt về MT. Vì vậy để có nhiều TTMT nhằm đánh giá ý thức kinh doanh
BVMT, PTBV cần đẩy mạnh thực hiện KTMT trong các DN tại VN nói chung, và
các DNNDM tại VN (một ngành có rất nhiều DN với một lượng lớn nguyên liệu,
lao động, máy móc, thiết bị SX, và rất nhiều sản phẩm được tạo ra thì việc ảnh
hưởng đến MT là rất lớn) nói riêng.
IFAC (2005) cho rằng hầu hết nhà quản lý chưa hình dung được những lợi
ích (tăng lợi nhuận, doanh thu, giảm, tiết kiệm chi phí) từ việc cải thiện hiệu quả
MT, giảm TĐMT, từ các quyết định xuất phát từ thông tin KTQTMT. Vì vậy, nhiều
cơ hội để giảm CPMT bị mất (Chang, 2007). Faizah Mohd Khalid và cộng sự
(2012) cho thấy rằng động lực quan trọng là chi phí. Điều này có thể sẽ tác động
đến các quyết định của các công ty trong việc thay thế để sản xuất sạch hơn, dẫn
đến CPSXKD rẻ hơn và sử dụng ít năng lượng hơn trong hệ thống đốt tái chế.
Wabuyi Jimmy Franklin (2009) cũng cho rằng trong số các yếu tố quyết định về
việc áp dụng KTQTMT đó là theo dõi tiết kiệm chi phí cho các DN. Các DN chỉ
nhìn thấy những lợi ích tài chính (thước đo tiền tệ) trong khi lợi ích liên quan đến
KTMT nhiều khả năng sẽ làm tăng vị thế, hình ảnh, nâng cao danh tiếng, cải thiện
điều kiện vay mượn, tăng khả năng tiếp cận vốn, cổ phần hấp dẫn hơn cho nhà đầu
tư, phê duyệt nhanh hơn, dễ dàng hơn các kế hoạch mở rộng cơ sở hoặc những thay
đổi do sự tin tưởng tăng lên của cộng đồng và các nhà quản lý,… (USEPA, 1995).
KTMT trở thành một công cụ nhằm để hỗ trợ các nhà quản lý điều hành DN tốt
hơn, giảm, kiểm soát CP hiệu quả hơn, không chỉ mang lại những lợi ích tài chính
mà còn là một lợi thế cạnh tranh rất lớn cho DN và đặt biệt là DNNDM trong vấn
đề toàn cầu hóa hiện nay.