Tư tưởng biện chứng trong Thiền học nhà Trần
T T NG BI N CH NGƯ ƯỞ Ệ Ứ
TRONG THI N H C NH À TR NỀ Ọ Ầ
, , .Theo nhi u nhà nghiên c u Ph t giáo truy n vào n c ta r t s m theo hai con ng ng bi n và ng bề ứ ậ ề ướ ấ ớ đườ đườ ể đườ ộ
Tác gi Nguy n Lang trongả ễ
Vi t Nam Ph t gi á o s lu nệ ậ ử ậ
,cho r ng các tu s theo nh ng oàn thuy n buôn n làằ ĩ ữ đ ề Ấ Độ
. “…nh ng ng i u tiên mang o Ph t n n c ta Th m chí Vi t Nam ngay t th i r t x a ã c các caoữ ườ đầ đạ ậ đế ướ ậ ệ ừ ờ ấ ư đ đượ
,t ng n n truy n giáo tr c ti p và th i i m ó có th là x a h n th i i m Ph t giáo vào mi n Nam Trungă Ấ Độ đế ề ự ế ờ đ ể đ ể ư ơ ờ đ ể ậ ề
”Hoa khá nhi uề [ ]1 . , ,Trong giai o n này o Ph t ch l u truy n v i hình th c th ph ng cúng bái t ng kinh bàyđ ạ đạ ậ ỉ ư ề ớ ứ ờ ụ ụ
, , , , , .phép cúng d ng ch a b nh tr tà b thí truy n pháp tam quy ng gi i cho dân b n a Giai o n ti p theo làườ ữ ệ ừ ố ề ũ ớ ả đị đ ạ ế
, ,giai o n truy n bá kinh i n Ph t giáo ch y u là kinh i n i th a c a Ph t giáo vùng Nam n ây là vùngđ ạ ề đ ể ậ ủ ế đ ể Đạ ừ ủ ậ Ấ đ
( ) : , , ,u tiên xu t hi n h kinh v n Bát nhã Prajna nh kinh Kim c ng T ng u t nh xá Bát thiên t ng Bát nhãđầ ấ ệ ệ ă ư ươ ượ đầ ị ụ
, , …Bát nhã tâm kinh Bát nhã ba la m t i bát Ni t bànậ Đạ ế
,Ngoài ra t t ng Ph t giáo i th a c ng ã xu t hi n tr c ó v iư ưở ậ Đạ ừ ũ đ ấ ệ ướ đ ớ
Lý ho c lu nặ ậ
c a Mâu T th k th IIủ ử ở ế ỷ ứ
,và m t lo t các tác ph m d ch chú s t a c a Kh ng T ng H i u là nh ng b kinh thu c h th ng iộ ạ ẩ ị ớ đề ự ủ ươ ă ộ đề ữ ộ ộ ệ ố Đạ
th a nhừ ư
An Ban th ý kinhủ
,
Ph á p hoa tam mu i kinhộ
…
( - )Cho n khi T ni a l u chi h c trò c a Long Th b tát ng i n em dòng thi n c a mình sang n c tađế ỳ đ ư ọ ủ ụ ồ ườ Ấ Độ đ ề ủ ướ
:thì Ph t giáo Vi t Nam b y gi có thêm m i quan h khác Ph t giáo Thi n tông t n truy n sang Trungậ ệ ấ ờ ố ệ ậ ề ừ Ấ Độ ề
. ,Qu c r i n Vi t Nam M c dù t Trung Qu c truy n sang nh ng thi n h c c a T ni a l u chi l i ch u nhố ồ đế ệ ặ ừ ố ề ư ề ọ ủ ỳ đ ư ạ ị ả
,h ng c a Ph t giáo n và Ph t giáo Tây T ng v i ph ng pháp t a thi n có s d ng th n chú m t ng thưở ủ ậ Ấ Độ ậ ạ ớ ươ ọ ề ử ụ ầ ậ ữ ủ
…quy t nế ấ
, ,Ngoài ra còn m t dòng thi n khác c ng t Trung Qu c n Vi t Nam vào th k th IX ó là dòng thi n Vô ngônộ ề ũ ừ ố đế ệ ế ỷ ứ đ ề
: , .thông v i ph ng pháp n ng tr c ch nhân tâm ki n tánh thành Ph tớ ươ đố ộ ự ỉ ế ậ
( ) “ , ”Thi n theo Ph n ng là Dhyàna thi n na ngh a là chú tâm m t ch m t minh t ng l y di u lý c a nóề ạ ữ ề ĩ ở ộ ỗ ộ ưở ấ ệ ủ [ ]2 .

.làm qu c o c ng là i u phù h p nh cao c a s h ng th nh Ph t giáo trong th i i phong ki n chính là số đạ ũ đ ề ợ Đỉ ủ ự ư ị ậ ờ đạ ế ự
, .khai sinh m t dòng thi n m i mang m d u n b n s c c a dân t c thi n phái Trúc Lâmộ ề ớ đậ ấ ấ ả ắ ủ ộ ề
. .1 V b n th lu nề ả ể ậ
- .Thi n h c nhà Tr n c ng b t u t l s c không i n tri t lý v n v t duy tâmề ọ ầ ũ ắ đầ ừ ẽ ắ đểđ đế ế ạ ậ
,So v i Thi n h c truy n th ng thì ây không ph i là v n m i nh ng các thi n s nhà Tr n ã ki n gi i v nớ ề ọ ề ố đ ả ấ đề ớ ư ề ư ầ đ ế ả ấ
. ,theo cách hi u c a mình Các thi n s ã xem th gi i hi n th c ch là gi t ng do v ng ki n c a con ng iđề ể ủ ề ư đ ế ớ ệ ự ỉ ả ướ ọ ế ủ ườ
.sinh ra Trong bài t aự
Khóa h l cư ụ
, : “ , .Tr n Thái Tông ã vi t T i v n là Vô ng u n ch ng ph i H u Doầ đ ế ứ đạ ố ũ ẩ ẳ ả ữ
, . . . ,Không mà n i V ng do V ng mà có S c S c t chân Không Th là V ng theo Không Không hi n V ng V ngổ ọ ọ ắ ắ ừ ế ọ ệ ọ ọ
”. , , ,sinh ra các s c Nh v y th c ch t c a th gi i là vô th ng do nhân duyên mà c sinh ra r i c ng theo óắ ư ậ ự ấ ủ ế ớ ườ đượ ồ ũ đ
. ,mà m t i Cái Có r i s tr v v i Không và r t l i không Có c ng không Không nh Tu Trung Th ng S ãấ đ ồ ẽ ở ề ớ ố ạ ũ ư ệ ượ ĩ đ
:nói
“S c t c l à không không l à s cắ ứ ắ
Ba i ch Ph t quy n bi n tđờ ư ậ ề ế đặ
Không v n không s c, s c không khôngố ắ ắ
Th tính s á ng trong không h c òn m t”.ể ề ấ
( ,S c t c th không không t c th s cắ ứ ị ứ ị ắ
Tam th Nh lai ph ng ti n l cế ư ươ ệ ự
Không b n vô s c s c vô khôngổ ắ ắ
)Th tánh minh minh phi th t cể ấ đắ [ ]10
: “ây Tánh Không c hi u nh sau Khái ni m v Tánh Không là m t ý ni m tr u t ng c phóng xu t vàỞ đ đượ ể ư ệ ề ộ ệ ừ ượ đượ ấ
; .t o ra b i tâm trí c a con ng i còn Tánh Không là m t kinh nghi m tr c ti p c giáp m t trong s Giác ngạ ở ủ ườ ộ ệ ự ế đượ ặ ự ộ
Nh ng gì i u này mu n nói là Tánh Không có tính cách khái ni m thì vô cùng khác bi t v i Tánh Không có tínhữ đ ề ố ệ ệ ớ
. ,ch t th c h u Chúng ta có th t o ra hay ki n t o m t khái ni m v Tánh Không nh ng chúng ta không th tr cấ ự ữ ể ạ ế ạ ộ ệ ề ư ể ự
. ( )ng t thân Tánh Không qua khái ni m úng là khái ni m v không sun a có th mâu thu n v i khái ni m vộ ự ệ Đ ệ ề ỳ ể ẫ ớ ệ ề
( , ), ( ).h u có hi n có nh ng t thân Tánh Không thì không h mâu thu n v i các hi n th h u N u Tánh Không làữ ệ ư ự ề ẫ ớ ệ ể ữ ế
, , ,m t cái gì ó thì nó có th mâu thu n v i m t cái gì khác nh ng vì Tánh Không không ph i là m t cái gì c thìộ đ ể ẫ ớ ộ ư ả ộ ả
“ ,làm th nào nó l i mâu thu n hay i ngh ch l i b t c cái gì m i c ch ? S c t c th Không Không t c thế ạ ẫ đố ị ạ ấ ứ ớ đượ ứ ắ ứ ị ứ ị
” ,s c là m t s mô t v th c t i hi n t n ch không ph i là m t lý thuy t hóa c a khái ni m tri t h c tr uắ ộ ự ả ề ự ạ ệ ồ ứ ả ộ ế ủ ệ ế ọ ừ

Chí o vô nan -đạ
( )Tr n Trungầ
(N u em lòng mình h ng vào tìm ma qu trong lòngế đ ướ ỷ
)Thì có khác gì con cá con nh y v t lên ng n treả ượ ọ
o l n không khó -Đạ ớ
( )Tr n Trungầ
.Nh v y cái c t t y c a v n Thi n h c không ph i là v n có hay không có Ng i mu n gi i thoát kh i bư ậ ố ủ ủ ấ đề ề ọ ả ấ đề ườ ố ả ỏ ể
, .kh b n mê thì ph i xóa h t s phân bi t th phi Ngh a là ph iổ ế ả ế ự ệ ị ĩ ả
“ki n tính”ế
. Trong bài
Ph t t âm caậ
, Tu Trung vi tệ ế
:
“X v ng t â mả ọ
Th ch â n tínhủ
T nh â n t â m nh nhi vong ki nự ả ế
Kh i tri nh hi n kính trung laiở ả ệ
B t gi á c v ng tòng ch â n lý bínhấ ọ
V ng lai phi th c di c phi họ ự ệ ư
Kính th vô t à di c vô chính … ”ụ ệ
(B v ng tâmỏ ọ
Gi chân tínhữ
Gi ng nh ng i tìm bóng quên g ngố ư ườ ươ
Nào có bi t bóng t trong g ng mà raế ừ ươ
Không bi t cái v ng n t trong cái th cế ọ đế ừ ự
Cái v ng n thì ch ng th c c ng ch ng họ đế ẳ ự ũ ẳ ư
…)Cái g ng ti p nh n không tà c ng không chínươ ế ậ ũ
(B ài ca T âm v à Ph t)ậ
“ ” , “ ” “ ”. ,B i l Cái v ng n t trong cái th c cho nên m t tr ng trong n c v a có l i v a không Gi a mùa xuânở ẽ ọ đế ừ ự ặ ă ướ ừ ạ ừ ữ
, .hoa b m thi nhau tr s c nh ng t t c s m t i nh ng mùa ti p theo cho nướ ổ ắ ư ấ ả ẽ ấ đ ở ữ ế Để đế

( )….nh d u v t c a bánh xe kéo con bò kéo xe bò hai bánh N u ng i nói lên hay hành ng v i m t tâm thanhư ấ ế ủ ế ườ độ ớ ộ
, ( ) ”t nh h nh phúc theo sau v y nh m t k t qu gi ng nh bóng không r i hìnhị ạ ị ấ ư ộ ế ả ố ư ờ [ ]14 .
“ , ” , :Nói Tâm làm ch tâm t o tác không có ngh a là tâm có tr c v t hay nh quan ni m c a tri t h c ph ng Tâyủ ạ ĩ ướ ậ ư ệ ủ ế ọ ươ
, . : “v t ch t quy t nh ý th c tinh th n Mà là c Ph t mu n nói n ng c và i u ki n c a hi n t ng khậ ấ ế đị ứ ầ Đứ ậ ố đế độ ơ đ ề ệ ủ ệ ượ ổ
. ”au hay h nh phúc ây là m t kinh nghi m th c ti n ch không ph i là m t h th ng tri t lýđ ạ Đ ộ ệ ự ễ ứ ả ộ ệ ố ế [ ]15 .
,Tr n Thái Tông trong bài t aầ ự
Kim c ng tam mu i kinh,ươ ộ
: “ ,ã mô t Tâm nh sau B n tính huy n ng ng chân tâmđ ả ư ả ề ư
, , .tr m t ch d t tuy t ý ni m v tròn khuy t n u không ph i là ng i trí thì không truy c u n gi ng m i c a nóạ ị ứ ệ ệ ề ế ế ả ườ ứ đế ề ố ủ
, , , . , .Nó không h p không tan không m t không còn M t và tai không th tìm hình bóng ti ng vang c a nó Vì nóợ ấ ắ ể ế ủ
, , , , ,không ph i h u c ng không ph i vô không o c ng không t c nó c t n siêu nhiên ngoài nó không có gì khácả ữ ũ ả đạ ũ ụ độ ồ
”.vì v y nó là t tính kim c ngậ ự ươ
“ ” “ ”. ,Tâm c a nhà Ph t là Tâm tông ngh a là l y cái tâm trong sáng làm tông ch ó là tâm t nhiênủ ậ ĩ ấ ỉ Đ ự
“l nh thì n óiạ
l nh, n óng thì nói nóng”ạ
( ) .Tr n Thái Tông và ây chính là g c c a thi n i u này c Tr n Nhân Tông k l iầ đ ố ủ ề Đ ề đượ ầ ể ạ
trong bài
Hành

tr ngạ
c a Th ng S Tu Trungủ ượ ĩ ệ
.
:Thi n s Nhân Tông vi tề ư ế
“ …
M t ngày kia ta h i Ng iộ ỏ ườ
( ) , : “Th ng S Tu Trung v cái g c c a tôn ch thi n Th ng S ng kh u áp Hãy quay nhìn l i cái g c c aượ ĩ ệ ề ố ủ ỉ ề ượ ĩ ứ ẩ đ ạ ố ủ
”. , ”mình ch không tìm âu khác c Ta b ng b ng t nh con ng ph i i bèn x c áo th Ng i làm Th yứ đ đượ ỗ ừ ĩ đườ ả đ ố ờ ườ ầ [ ]16 .
: “ , .Còn s Pháp Loa khi gi i v thi n nh thì nói r ng Nh n gi gi i v ng ch c không ng k ó m i t p Thi nư ả ề ề đị ằ ơ ữ ớ ữ ắ độ ế đ ớ ậ ề
. , :Cái y u ch c a Thi n nh là thân tâm u xã Tr c t p nh tâm th ng t suy xét Thân này t âu n? Tâmế ỉ ủ ề đị đề ướ ậ đị ườ ự ừ đ đế
này t âu mà có? Tâm không th t có thì t âu mà có thân? Thân tâm u không thì pháp t âu mà có? Phápừ đ ậ ừ đ đề ừ đ

Xu ân v ã n :
“Ni ên thi u h à t ng li u s c không,ế ằ ễ ắ
Nh t xu â n t âm s b á c h hoa trung.ấ ự
Nh kim kh ám ph á ông ho à ng di n,ư Đ ệ
Thi n b n o à n kh á n tr y h ng”ề ả đồđ ụ ồ
(Thu b é ch a t ng r õ s c khôngở ư ừ ắ
Xu ân v hoa n r n trong lòngề ở ộ
Ch ú a xu â n nay b ta kh ám ph áị
Chi u tr i gi ng thi n ng m b óng h ngế ả ườ ề ắ ồ
( )Cu i xuânố [ ]19
, ,Có th nào có c m t con ng i t t i không b ràng bu c gi a hai ch o và i nh th n u không ph i ãể đượ ộ ườ ự ạ ị ộ ữ ữ đạ đờ ư ế ế ả đ
, , ,hi u lu t vô th ng hòa mình vào v tr bao la v t qua cái h u h n n cái vô h n? Nói cách khác tri t lýể ậ ườ ũ ụ ượ ữ ạ đểđế ạ ế
: .Ph t giáo ã c các thi n s nhà Tr n v n d ng m t cách bi n ch ng y sáng t o vào cu c s ng s ng thi nậ đ đượ ề ư ầ ậ ụ ộ ệ ứ đầ ạ ộ ố ố ề
, ,gi i thoát ch tr ng Thi n h c i Tr n a ra ph ng pháp tu t p v a ti m ng v a n ng k t h pĐể ả ủ ươ ề ọ đờ ầ đư ươ ậ ừ ệ ộ ừ đố ộ ế ợ
, .gi a t l c và tha l c trên c s ph ng pháp Thi n quán và t ng ni m kinh Ph t S k t h p gi a Thi n tông vàữ ự ự ự ơ ở ươ ề ụ ệ ậ ự ế ợ ữ ề
T nh tông c Tr n Thái Tông nh c n trongị độ đượ ầ ắ đế
Khóa h l cư ụ
và trong bài t a sáchự
L c thì s ám h i khoaụ ố
nghi,
khi d n l i l iẫ ạ ờ
kinh i t pĐạ ậ
:
“ , .Nh bách niên c u y kh nh t nh t cán linh tiên t nh Nh th bách thiên ki p trung s t p ch b t thi nư ấ ả ư ấ ậ ị ư ị ế ở ậ ư ấ ệ
, , ” (nghi p d Ph t l c c thi n thu n t duy kh nh t nh t th i t n n ng tiêu di t dã Nh chi c áo b n hàngệ ĩ ậ ự ố ệ ậ ư ả ư ấ ậ ờ ậ ă ệ ư ế ẩ
. ,tr m n m có th gi t s ch trong m t ngày Nh th thì nh ng nghi p ác tích t hàng tr m nghìn ki p nh s c Ph tă ă ể ặ ạ ộ ư ế ữ ệ ụ ă ế ờ ứ ậ
, ).và s t duy thu n ti n mà có th tiêu tr trong m t ngày m t phútự ư ậ ệ ể ừ ộ ộ
3. Ph ng ph á p tu h cươ ọ
.Ph ng pháp tu h c c a các thi n s nhà Tr n khác v i ph ng pháp c a các thi n phái Trung Qu c Trungươ ọ ủ ề ư ầ ớ ươ ủ ề ố Ở
, :Hoa các phái thi n u th c hi n ph ng pháp tu ch ngề đề ự ệ ươ ứ