1/ Một số khái niệm cơ bản về hệ thống chính trị
Khái niệm về hệ thống chính trị gắn theo một chuỗi những khái niệm có liên quan, đôi khi làm
cho người đọc cảm thấy khó hiểu. Để làm sáng tỏ khái niệm này, chúng ta sẽ lần lượt tìm hiểu các khái
niệm có liên quan sau đây.
a. Thể chế và thiết chế
Thuật ngữ thể chế được dùng khá phổ biến trong các môn khoa học xã hội. Tuy nhiên các khái
niệm về thể chế cũng khá phong phú mà tựu chung lại có một số cách hiểu căn bản về thể chế như sau:
- Cách hiểu thứ nhất cho rằng, thể chế và thiết chế là đồng nhất, đó là những quy định, luật lệ của
một chế độ xã hội buộc mọi người phải tuân theo. (từ điển luật học - Nguyễn Hữu Quỳnh, 1999).
- Cách hiểu thứ hai cho rằng, thể chế và thiết chế là hai dạng thức biểu hiện khác nhau của cùng
một cấu trúc xã hội. Thể chế là những quy định, luật lệ, giá trị phản ánh mặt tinh thần của cấu trúc xã
hội; còn thiết chế là những bộ phận cấu thành của một cấu trúc xã hội, phản ánh mặt vật chất của cấu
trúc đó. (Dictionnaire francais, Larousse, Bondas, 1999).
- Cách hiểu thứ ba cho rằng, thể chế có hai nghĩa rộng và hẹp:
+ Theo nghĩa hẹp, thể chế là những quy định, luật lệ, chuẩn mực, giá trị của một cấu trúc xã hội
hoặc của xã hội buộc mọi người phải tuân thủ và theo đó các thiết chế được dựng lên, các quan hệ xã
hội được điều chỉnh.
+ Theo nghĩa rộng, thể chế được xem gần như là khái niệm hệ thống, bao gồm cả những định
chế và cả những thành tố cấu thành hệ thống. Với ý nghĩa này, khái niệm thể chế chính trị thống nhất
với khái niệm hệ thống chính trị. (Dương xuân Ngọc, Lưu Văn An - NXB Chính trị Quốc gia, 2003).
b. Các khái niệm về hệ thống chính trị
Để hiểu được các khái niệm về hệ thống chính trị, ta bắt đầu từ việc tìm hiểu những khái niệm cơ
bản sau:
- Chính trị: Còn có nhiều quan niệm khác nhau về chính trị, song thông thường chính trị được
hiểu là các lĩnh vực hoạt động và tương ứng với nó là các quan hệ giữa con người với nhau trong
những lĩnh vực quyền lực, nhà nước, quan hệ giữa các quốc gia và giữa các dân tộc nhằm bảo vệ lợi ích
của các tầng lớp, giai cấp, các dân tộc trong xã hội trên cơ sở tôn trọng và bảo đảm quyền lực và lợi ích
của giai cấp cầm quyền. Chính trị, xét về hình thức thể hiện là những quan điểm, tư tưởng, học thuyết,
cương lĩnh, đường lối của chính đảng, là chính sách, luật pháp của nhà nước của giai cấp cầm quyền;
còn xét về nội dung, chính trị là những hoạt động và cùng với nó là mối quan hệ giữa các giai cấp, tầng
lớp và giữa các dân tộc liên quan tới quá trình giành, giữ, tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước.

đó ưu thế cơ bản thuộc về các thiết chế của giai cấp nắm quyền lực về kinh tế để tác động vào các quá
trình kinh tế - xã hội nhằm bảo vệ, duy trì và phát triển chế độ xã hội đương thời và lợi ích của giai cấp
cầm quyền.
Từ những quan niệm trên, có thể xem hệ thống chính trị là hệ thống các tổ chức chính trị - xã hội
hợp pháp, các đảng chính trị hợp pháp và nhà nước của giai cấp cầm quyền, cùng quan hệ qua lại trong
sự tác động của các yếu tố đó để chi phối các quá trình kinh tế - xã hội nhằm bảo vệ, duy trì và phát
triển chế độ xã hội đương thời, bảo đảm quyền lực và lợi ích của giai cấp cầm quyền.
- Thể chế chính trị: là hệ thống các định chế, các giá trị, chuẩn mực hợp thành những nguyên tắc
tổ chức và phương thức vận hành của một chế độ chính trị, là hình thức thể hiện các thành tố của hệ
thống chính trị thuộc thượng tầng kiến trúc, là cơ sở chính trị - xã hội quy định tính chất, nội dung của
chế độ xã hội nhằm bảo vệ quyền lực và lợi ích của giai cấp cầm quyền. Như vậy, khái niệm thể chế
chính trị bao gồm những nội dung chủ yếu sau:
+ Thứ nhất, thể chế chính trị là hệ thống các định chế, các giá trị tạo thành những nguyên tắc tổ
chức và phương thức vận hành của một chế độ chính trị, của hệ thống chính trị. Điều đó có nghĩa là,
thể chế chính trị bao gồm: thể chế nhà nước, thể chế các đảng chính trị, thể chế các tổ chức chính trị -
xã hội. Thể chế nhà nước là những chế định pháp luật có tính cưỡng chế buộc mọi người, mọi tổ chức
phải tôn trọng và chấp hành. Thể chế các đảng chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội là những điều lệ,
nghị định, quy định nguyên tắc tổ chức và phương thức hoạt động của các tổ chức đó.
+ Thứ hai, thể chế chính trị là hình thức thể hiện các thành tố của hệ thống chính trị thuộc thượng
tầng kiến trúc. Song thể chế chính trị lại đồng thời là cơ sở chính trị - xã hội quy định tính chất, nội
dung của chế độ xã hội.
+ Thứ ba, hiệu lực, vai trò của thể chế chính trị tuỳ thuộc vào hiệu lực và vai trò của từng thể chế
trong hệ thống chính trị cũng như của cơ chế vận hành của toàn hệ thống, trong đó thể chế nhà nước là
quan trọng nhất.
Hệ thống chính trị trên thế giới bao gồm 3 hệ ý thức chính trị cơ bản. Mỗi ý thức hệ chính trị có
những đặc thù riêng và có những quan điểm nhất định đối với xã hội và các hoạt động kinh tế.
• Một thái cực là chủ nghĩa vô chính phủ – theo thái cực này chỉ có các cá nhân và các
nhóm người kiểm soát toàn bộ hoạt động chính trị của một dân tộc. Nó cho rằng sự tồn tại
của Chính phủ là không cần thiết vì làm tổn hại đến tự do cá nhân
• Một thái cực khác là chế độ chuyên chế – cho rằng mọi hoạt động trong cuộc sống của