III. uướlllũ VỀ CỘI ỈI6UỒN
ũAN Tộẻ ’
ĐẶC ĐIỀM QUÝ BÁU NHẤT KHỐI ĐẠI ĐOÀN KẾT DÂN TỘC
N h ân d ân ta, d ân tộc ta có truyền thông "uô"ng
nước nhớ nguồn", "ăn quả nhớ người trồng cây".
C hính vì th ế, cứ đến ngày m ùng 10 th á n g 3 (ÂL)
n h â n d ân đều hướng về vua H ùng - Người đã xây
dựng n h à nước V ăn Lang - nh à nước đầu tiê n của
nước Việt. T ruyền thống này được hun đúc và p h á t
triể n từ lòng k h á t vọng muôn đời m à Chủ tịch Hồ
Chí M inh đã đúc k ế t lại trong chín chữ vàng :
"Không có gì quý hơn độc lập tự do”. Bởi vậy, Hồ
Chủ tịch đã căn d ặn : "Ngày xưa các vua H ùng đã
có công dựng nước, ngày nay Bác cháu ta p hải
cùng nhau giữ lấy nước". Bác Hồ thường nói r ấ t
dễ hiểu, nhưng chứa ch ất nội dung chính trị tư
tưởng vô cùng sâu sắc và r ấ t mới trong thời đại (*)
(*) Nhũng bái viết của Thanh Lê đã đăng trên các báo.

111


CỘI NGUỐN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

cách m ạng của chúng ta : Giương cao ngọn cờ độc
lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội.
Kỷ niệm ngày giỗ Tổ H ùng Vương, nhớ lại di
huấn của Bác về truyền thông của cha ông, chúng
ta th ấ y cả kích thước của lịch sử hơn 4.000 năm
của m ột dân tộc anh hùng. Nó gợi lại h ìn h ả n h từ
thuở dựng nước cho đến nay là "Bầu ơi thương lấy



NGÀY 1 0 -3 ĐƯỢC CHUYỂN GIAO
BẰNG MỘT THỨ NGÔN NGỮ
HUYỀN DIỆU : QUỐC T ổ
"Dù ai đi ngược vê m ô i
Nhớ ngày giỗ Tổ mồng 10 tháng 3”.
Ngày 10-3 là ngày th iên g liêng của đồng bào
từ m iền xuôi đến m iền ngược, đồng bào K inh cũng
như Thượng m iền Bắc cũng như m iền N am đều có
chung m ột ngày giỗ Tổ H ùng Vương. Tục thờ cúng
vua H ùng đã có từ lâu vì ý niệm tâm lin h xuất
p h á t từ hai tiến g đồng bào, con cháu cùng chung
bọc trứ ng Âu Cơ. Không gian th iên g liêng ấy là
núi Lĩnh đền H ùng - đây là trung tâm , cội nguồn
xuất p h á t của đ ấ t nước Văn Lang, nơi có mộ tổ
H ùng Vương.
Dưới chế độ thực dân Pháp, các năm chẵn
thường có Thượng thư bộ Lễ làm chủ tế, th ấ p n h ấ t
là tu ần phủ tỉn h Phú Thọ. Sau Cách m ạng th á n g
Tám 1945, ngày 10 th á n g 3 Bính T uất (1946) Phó
Chủ tịch nước Huỳnh Thúc K háng đã làm chủ tế
116


CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

đền Hùng, mở đầu m ột thời kỳ mới, m ột chế độ
mới thờ vua H ùng cho đến nay. Chắc mọi người
chúng ta còn nhớ, sau cuộc k h án g chiến chông

thư nói "Chúng ta về Đ ất Tổ để cùng nhau ghi nhớ
và quyết tâm thực hiện lời Bác Hồ căn dặn - m ột
việc làm r ấ t có ý nghĩa, bày tỏ lòng tru n g hiếu
với Tổ tiên , với các th ế hệ đi trước. Và trong bài
diễn văn kỷ niệm n h â n ngày 3-2, Tổng Bí thư Lê
Khả Phiêu k h ẳn g định
"Từ thời đại các vua H ùng đến thời đại Hồ
Chí M inh đặc điểm quý báu n h ấ t của khôd đại
đoàn k ế t dân tộc của chúng ta là tỏa k h ắp non
sông m à quy về m ột mối, dựa trê n m ột nền, xoay
quanh m ột trục. Hễ là người V iệt Nam , ai cũng có
lòng yêu nước, đều là con cháu Lạc Hồng".
N gày nay đ ấ t nước đang xây dựng m ột xã hội
văn m inh và h iện đại, nhưng rõ rà n g truyền thống
tố t đẹp của dân tộc vẫn sông m ãi trong lòng của
118


CỘI NGUỒN VÀ BẢN SĂC VÃN HÓA DÁN TỘC VIỆT NAM

cán bộ lãn h đạo Đ ảng và N hà nước và trong lòng
của n h â n dân. Việc thờ cúng Tổ tiê n là để duy trì
m ột không gian th iên g liêng, m ột môi trường văn
hóa tru y ền thống m ang đậm đà bản sắc dân tộc,
có ý nghĩa giáo dục rấ t lớn cho các th ế hệ nối tiếp.
Giá trị tâm linh của việc thờ cúng tồ tiê n là động
lực thúc đẩy con Hồng cháu Lạc vươn tới tương
lai : chân, th iệ n , mỹ. Thờ cúng Tổ tiê n là thực
h iện đạo làm người : "Trung với nước, hiếu với
dân; tu th â n , tích đức". Trong loại hình sinh hoạt

Hùng dựng nước cho đến nay, ngày m ùng 10
th á n g 3 (ẢL) m ãi m ãi đọng lại trong tiềm thức của
n h ân dân nước Việt. Đó là ngày
"Đông bào ấm áp nghĩa váng son
"Trải bốn ngàn năm nét đẹp còn
"Nghĩa Mẹ công Cha tình máu mủ
"Lạc Hông tràm tnĩng nỏ trâm con
Qua quá trìn h lịch sử đấu tra n h dựng nước và
giữ nước, Tổ tiê n ta đã hun đúc nên tâm hồn và
bản lĩnh của dân tộc. Mặc dầu trả i qua nhiều thời
kỳ bị đô hộ, dân tộc ta vẫn giữ vững và p h á t huy
tin h th ầ n yêu nước kiên cường, b ấ t kh u ất, chẳng
những không bị đồng hóa m à còn chứng m inh sức
sô"ng m ãn h liệt và trường tồn của dân tộc. Ý thức
được điều đó, chúng ta càng th ấ y rõ lòng tự hào
chính đáng về Tổ tiê n của n h â n dân ta, dân tộc
ta đã tạo n ên tín h thông n h ấ t trong sự đa dạng,
122


CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VÃN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

tiềm ẩ n trong đó những tư tưởng siêu đẳng của
thời đại xa xưa ấy. T rong thời đại đó đã m ang m àu
sắc tr iế t học th âm viễn và đã đưa ra m ột cái nhìn
mới, liên hệ ch ặt chẽ từ tổ chức xã hội, khoa học,
kỹ th u ật, k in h tế thương m ại, văn hóa và cả triế t
học.
Trong năm 2000, ngày giỗ Tổ H ùng Vương
được xem là ngày đại lễ. Có ý k iến đề nghị lấy

Có dân tộc nào 4000 năm vẫn còn giữ nguyên
mộ Tổ.
Đ ể mỗi độ xuân vê em và anh cùng cả nước
hành hương.
Và tin tưởng vững chắc rằ n g :
Thế kỷ hai mươi mốt tới đây
Có thể là th ế kỷ rồng bay
Bảy mươi lăm triệu con Hồng cháu Lạc
Đoán kết nhau, nhất trí, vững tay
Nhất định sẽ dựng xây
Tổ quốc ta ngày nay
Ngang tầm thời đại
(Tô Hữu)

124


TIẾNG GỌI VỀ CỦA
HỒN THIÊNG SÔNG NÚI
Thời đại Hùng Vương đã đi vào huyền sử với
tru y ền th u y ết "Con Rồng, Cháu Tiên". Qua bao
th ă n g trầ m của lịch sử, n h â n dân ta vẫn hướng
về đ ấ t tổ. Để ghi nhớ cội nguồn của dân tộc, n h â n
dân ta ở m iền Bắc cũng như ồ m iền N am đ ặ t tê n
cho những dòng sông, con suôi, làng mạc, những
nơi th ắ n g cảnh, như Bạch Long Vĩ, T hăng Long
th à n h , Cửu Long giang, Long T hành, suối Tiên,
Long Đ ất, V ĩnh Long v.v...
T ruyền th u y ết "Con Rồng Cháu Tiên" đã ra
đời 3000 năm trước Công nguyên, k h ẳn g định được

đồng lớn n h ấ t tìm th ấy ở nước ta. Ngoài ra ở V iệt
Trì, nơi đầy ắp những địa danh ghi dấu thờ i các
vua Hùng dựng nước, như L ân Thượng, L ân Hạ,
Kẻ Lú, Kẻ Trầu, Kẻ Quýt, Kẻ Xoan, Kẻ Vi, Kẻ
Trẹo v.v... trong đó có những th ầ n tích, gia phả,
nghi thức lễ hội..., có cả chuyện vua H ùng dạy dân
cấy lúa, đi săn, rồi chuyện rước chúa gái Ngọc Hoa,
con gái vua Hùng về nhà chồng T ản Viên, đến
126


CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC VIỆT NAM

chuyện bà Âu Cơ đẻ tră m trứ ng nở th à n h 100 con
tra i v.v... Thư tịch đời Đường ở T rung Hoa có ghi
"đất Giao Chỉ r ấ t phì nhiêu, nhiều dân di cư đến
đó, họ là những người đầu tiê n khai phá nơi đây.
Đ ất đen và bốc hơi m ạnh. Lúc bấy giờ những cánh
đồng đó người ta gọi là H ùng Đ iền và dân là Hùng
dân. Có m ột ông chúa gọi là H ùng Vương..."
Để tưởng nhớ đến công ơn của các vua Hùng,
n h â n d ân ta đã xây dựng đền thờ 18 đời vua Hùng
cùng các th ầ n Núi Đột Ngột, Cao Sơn, Â t Sơn,
V iễn Sơn... các con gái của vua là Mỵ Nương, T iên
Dung và Ngọc Hoa từ th ê kỷ XIII đến th ế kỷ XIV
ở Đ ền Thượng, đền T rung và đền Hạ. Sau khi bị
giặc M inh xâm lược (1407 - 1427), tà n phá đền
Hùng, n h â n dân ta lại tiếp tục sửa chữa, tu bổ,
tiếp nối dâng hương lên Đức Quốc Tố. Đến đời nhà
Lê, n h â n d ân xã Hy Cương được triều đình trao

th iên g liêng ấy, xuất p h á t từ hai tiến g đồng bào
cùng chung m ột bọc sinh ra. Không gian th iên g
liêng ấy là mũi Lĩnh đền Hùng. Đây là quôc hồn,

128


1
CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

quốc túy, là hồn th iê n g sông núi - m ột tà i sản vô
cùng độc đáo và vô giá. Ngày giỗ Tổ thực sự là
ngày trở về nguồn, ngày m à mọi người dân V iệt
N am hưởng thụ sự trường tồn và sống động trong
lòng dân tộc, tự hào m ình là người V iệt Nam "Con
Rồng Cháu Tiên". Đền H ùng là nơi hội tụ tâm linh
của cả nước.
N hắc đến đền Hùng, các vua Hùng, mọi người
tro n g chúng ta nhớ câu nói của Bác Hồ : "Ngày
xưa, các vua H ùng đã có công dựng nước. Ngày
nay Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước". Câu
nói đó không phải Bác chỉ nói với cán bộ, chiến
sĩ Đại đoàn quân T iên phong trước khi về tiếp
quản Thủ đô, m à Bác nói với toàn th ể n h â n dân
ta, d ân tộc ta. Có th ể nói, Bác là người đầu tiê n
k h ẳ n g định lại chân lý của thời đại khai sinh của
n h à nước V ăn Lang, với công lao to lớn của các
vua Hùng, đồng thời quyết tâm giữ vững non sông,
bờ cõi này. Bác đã để lại cho n h â n dân ta m ột câu
nói b ấ t hủ, m ang đậm m àu sắc văn hóa dân tộc.

Dù ai đi ngược vê xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba
Và cứ gần đến ngày 5 th á n g 5, mọi người lại
nhắc ;
Tháng Năm trông Tết Đoan Dương
Là ngày giỗ Mẹ Việt Thường Văn Lang
Người V iệt Nam ai nấy đều tự hào là con Lạc
cháu Hồng, tự hào đ ấ t nước ngàn năm văn h iến
có m ột trá i tim người Mẹ - quốc m ẫu Âu Cơ mà
mọi người tôn thờ, ngưỡng mộ.
B ắt đầu từ cội nguồn sâu xa ấy có người nói
ă n T ế t Đoan Ngọ. Đoan có nghĩa là mở đầu, Ngọ
là giữa trưa. Theo địa bàn, phương Nam là chính
ngọ, m à Ngọ là ngôi dương, cho nên còn có tên
gọi T ết này là T ết Đoan Dương.
131


CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VẢN HỎA DÀN TỘC VIỆT NAM

Ngày 5-5 (ÂL) đã đi vào đời sông tâm linh
của người V iệt Nam, ngày giỗ Mẹ Âu Cơ song theo
sách vở ngày qua th á n g lại th ì ngày này là ngày
tế t kỷ niệm K huất Nguyên (người nước Sở thời
C hiến quốc, sinh năm thứ 27 khoảng năm 343
trước Công nguyên). Nói đến 5-5 (ÂL) th ì "trong
kho tàn g văn hóa lễ hội truyền thống dân gian
T rung Quốc, đôd với T ết Đoan Ngọ m ùng 5-5 (ÂL)
b ắ t nguồn từ đâu ? Cho đến nay ở T rung Quôh, các
n h à học th u ậ t vẫn chưa xác định rõ ràng. Trong

th ấ y có trong lịch sử, n h â n dân ta làm lễ, giỗ cho
m ột người ngoại bang, xem họ như cùng huyết tộc.
Điều đó chứng tỏ rằn g nói đến văn hóa là phải
nói đến sức sông quật cường, dũng m ãn h của m ột
d ân tộc không bao giờ chịu k h u ấ t phục quân thù.
Ngày 5-5 (ẢL) có th ể nói là ngày trí tuệ V iệt
Nam, n h â n d ân ta đã giành ưu th ế tuyệt đối, mặc
dầu đô4 phương đã dụng công lấy K huất N guyên
134


CỘI NGUỒN VÀ BẢN SẮC VĂN HÓA DÀN TỘC VIỆT NAM

làm công cụ chinh phục. Qua th í dụ trên , rõ ràn g
là muôn bảo vệ văn hóa dân tộc, trước h ế t cần có
trong tâm cái ý thức dân tộc. D ân tộc là vấn đề
lịch sử m à lịch sử phải xuất p h á t từ quần chúng
n h â n dân. P h ải chăng đó là ch ất keo k ế t dính
tu y ệt vời trong môd quan hệ xưa và nay ? Và phải
chăng đó là những suy tư m inh triế t Lạc Hồng đã
đi vào lòng người, vào ca dao tục ngữ để nhắc nhở
con cháu m uôn đời về sau ?

Í1

135