ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN PHƯƠNG LINH

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÒNG CHỐNG
BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH
Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ YÊN BÁI TỈNH YÊN BÁI

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2017


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN PHƯƠNG LINH

QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÒNG CHỐNG
BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH
Ở CÁC TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ YÊN BÁI TỈNH YÊN BÁI
Chuyên ngành: Quản lý giáo dục
Mã số: 60.14.01.14

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. PHÍ THỊ HIẾU



ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ...................................................................................................... ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC CÁC TỪ, CỤM TỪ VIẾT TẮT .................................................. iv
DANH MỤC CÁC BẢNG .................................................................................. v
MỞ ĐẦU ............................................................................................................. 1
1.

Lý do chọn đề tài ......................................................................................... 1

2.

Mục đích nghiên cứu ................................................................................... 2

3.

Khách thể, đối tượng nghiên cứu ................................................................ 2

4.

Phạm vi nghiên cứu ..................................................................................... 2

5.

Giả thuyết khoa học ..................................................................................... 2

học phổ thông .......................................................................................... 16
1.3.

Giáo dục phòng chống bạo lực học đường cho học sinh THPT ............. 17

1.3.1. Trường THPT trong hệ thống giáo dục quốc dân ................................... 17
1.3.2. Một số đặc điểm tâm sinh lý của học sinh THPT ................................... 17
iii


1.3.3. Mục tiêu giáo dục phòng chống bạo lực học đường cho học sinh trung
học phổ thông .......................................................................................... 20
1.3.4. Nội dung giáo dục phòng chống bạo lực học đường cho học sinh trung
học phổ thông .......................................................................................... 20
1.3.5. Phương pháp giáo dục phòng chống bạo lực học đường cho học sinh THPT ... 21
1.3.6. Các hình thức tổ chức giáo dục phòng, chống bạo lực học đường cho
học sinh trung học phổ thông .................................................................. 22
1.4. Một số vấn đề lý luận về quản lý hoạt động giáo dục, phòng chống bạo
lực học đường cho học sinh THPT.......................................................... 23
1.4.1. Lập kế hoạch giáo dục phòng, chống bạo lực học đường cho học sinh
THPT ....................................................................................................... 23
1.4.2. Tổ chức thực hiện kế hoa ̣ch giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường
cho học sinh THPT .................................................................................. 25
1.4.3. Chỉ đa ̣o triể n khai kế hoa ̣ch giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường
ở các trường THPT .................................................................................. 26
1.4.4. Kiể m tra, đánh giá hoạt động giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường
ở các trường THPT .................................................................................. 26
1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến quản lýhoạt động giáo dục phòng, chống bạo
lực học đường cho học sinh THPT.......................................................... 27
1.5.1. Các yếu tố khách quan .......................................................................... 27

cho học sinh THPT ở TP Yên Bái ........................................................... 45

2.4.1. Thực trạng quản lý kế hoạch giáo dục phòng, chống bạo lực ho ̣c đường
cho học sinh ở các trường THPT thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái ............ 45
2.4.2. Thực tra ̣ng về tổ chức thực hiện kế hoa ̣ch giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o
lực ho ̣c đường ở các trường Trung ho ̣c phổ thông .................................. 46
2.4.3. Thực tra ̣ng chỉ đa ̣o triể n khai kế hoa ̣ch giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực
ho ̣c đường ................................................................................................ 47
2.4.4. Thực tra ̣ng kiể m tra, đánh giá kế t quả hoạt động giáo du ̣c phòng, chố ng
ba ̣o lực học đường ở các trường THPT ................................................... 49
2.4.5. Các yế u tố ảnh hưởng đế n quản lý giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực học
đường cho HS THPT ............................................................................... 52
2.4.6. Đánh giá chung về hoạt động quản lý giáo dục phòng chống BLHĐ..... 53
Kết luận chương 2.............................................................................................. 57
Chương 3. BIỆN PHÁP QUẢN LÝ HOẠT ĐỘNG GIÁO DỤC PHÒNG
CHỐNG BẠO LỰC HỌC ĐƯỜNG CHO HỌC SINH THPT Ở
THÀNH PHỐ YÊN BÁI, TỈNH YÊN BÁI .............................................. 59

3.1.

Các nguyên tắc đề xuất biện pháp ........................................................... 59

3.1.1. Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích ......................................................... 59
3.1.2. Nguyên tắc đảm bảo tính thực tiễn .......................................................... 60
3.1.3. Nguyên tắc đảm bảo tính khả thi ............................................................. 60
3.1.4. Nguyên tắc đảm bảo tính đồng bộ, toàn diện .......................................... 60

v




BGH

: Ban giám hiệu

BLHĐ

: Ba ̣o lực học đường

CBQL

: Cán bộ quản lý

GDCD

: Giáo du ̣c công dân

GV

: Giáo viên
 


GVBM : Giáo viên bộ môn
GVCN

: Giáo viên chủ nhiệm

HS

: Ho ̣c sinh




nội dung giáo du ̣c phòng, chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường .................... 37
Đánh giá của ho ̣c sinh các trường THPT thành phố Yên Bái về
việc thực hiện nội dung giáo du ̣c phòng, chố ng ba ̣o lực ho ̣c
đường ............................................................................................. 37

Bảng 2.3.

Đánh giá của GV về mức độ sử du ̣ng các phương pháp giáo
du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường cho ho ̣c sinh ....................... 39

Bảng 2.4.

Đánh giá của HS về mức độ sử du ̣ng các phương pháp giáo du ̣c

Bảng 2.5.
Bảng 2.6.
Bảng 2.7.

phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường của GV ...................................... 40
Tự đánh giá của GV về việc sử dụng các hình thức giáo du ̣c
phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường cho ho ̣c sinh .............................. 41
Đánh giá của HS về các hình thức giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o
lực ho ̣c đường của giáo viên ......................................................... 42
Thực tra ̣ng lập kế hoa ̣ch giáo du ̣c phòng chố ng ba ̣o lực ho ̣c
đường ở các trường THPT ở thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái ... 45

Thực tra ̣ng về tổ chức thực hiện kế hoa ̣ch phòng, chố ng BLHĐ
ở các trường THPT ........................................................................ 46
Bảng 2.9. Thực tra ̣ng chỉ đa ̣o triể n khai kế hoa ̣ch giáo du ̣c phòng, chố ng

Bạo lực học đường ngày càng gia tăng với số lượng chóng mặt đã ảnh
hưởng rất lớn đến quá trình đào tạo và phát triển con người của đất nước. Do đó,
cần tiến hành và tăng cường công tác giáo dục phòng chống bạo lực học đường
cho học sinh. Để hoạt động này có hiệu quả, công tác quản lý của lãnh đạo nhà
trường có vai trò hết sức quan trọng.
Ở tỉnh Yên Bái, để ngăn ngừa có hiệu quả BLHĐ xảy ra ở đơn vị mình,
nhiều trường THPT trong tỉnh đã có các hình thức, giải pháp khác nhau để phòng
chống và hạn chế BLHĐ xảy ra. Có nhiều hoạt động tuy không mới về nội dung
nhưng đã được cải tiến không ngừng về mặt hình thức để thu hút học sinh tham
gia nhằm góp phần hạn chế tình trạng bạo lực trong trường THPT. Tuy vậy, nhìn
trên diện rộng thì thực trạng công tác quản lý phòng chống BLHĐ trong các
trường THPT ở tỉnh Yên Bái vẫn còn không ít mặt hạn chế, bất cập. Chính vì
vậy, BLHĐ vẫn xảy ra và có thể diễn biến phức tạp trong các nhà trường bất cứ
lúc nào nếu như từng đơn vị, trường học lơ là, mất cảnh giác đối với vấn đề
BLHĐ.
Với những lý do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Quản lý hoạt động giáo
dục phòng chống bạo lực học đường cho học sinh ở các trường trung học phổ

1


thông thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái” để nghiên cứu với mong muốn đề xuất
một số biện pháp nâng cao hiệu quả công tác quản lý giáo dục phòng chống và
hạn chế nạn bạo lực học đường.
2. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận và thực tiễn về quản lý giáo dục phòng
chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường ở các trường THPT thành phố Yên Bái, đề tài đề xuấ t
các biện pháp quản lý giáo du ̣c phòng chố ng bạo lực ho ̣c đường trong các trường
THPT ở thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái, nhằ m ha ̣n chế tình tra ̣ng ba ̣o lực ho ̣c
đường, đồ ng thời giáo dục ho ̣c sinh có những hành vi phù hơ ̣p với yêu cầ u xã

học đường cho học sinh ở các trường THPT Thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái.
7. Phương pháp nghiên cứu
- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý luận:
Nghiên cứu phân tích, tổng hợp, hệ thống hoá, phân loại các tài liệu khoa
học có liên quan đến hoạt động quản lý giáo dục, bạo lực học đường...nhằm xây
dựng cơ sở lý luận cho vấn đề nghiên cứu.
- Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn
+ Phương pháp điều tra bằng phiếu hỏi:
Sử dụng hệ thống các câu hỏi và phiếu điều tra theo mẫu nhằm thu thập số
liệu về thực trạng công tácquản lý hoạt động giáo dục phòng chống bạo lực học
đường cho học sinh THPT ở Thành phố Yên Bái, từ đó tìm ra những ưu điểm,
hạn chế và nguyên nhân của thực trạng.
+ Phương pháp phỏng vấn:
Đối tượng phỏng vấn là cán bộ quản lý và giáo viên của các trường THPT
trên địa bàn Thành phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái.Chủ đề phỏng vấn là công tác
quản lý hoạt động giáo dục phòng chống BLHĐ tại trường mình công tác.
+ Phương pháp quan sát:
Quan sát hoạt động dạy học và giáo dục ngoài giờ lên lớp với chủ đề phòng
chống bạo lực học đường cho học sinh THPT ở Thành phố Yên Bái, tỉnh Yên
Bái.

3


+ Phương pháp chuyên gia
Lấy ý kiến đóng góp của các chuyên gia về lĩnh vực QLGD (Lãnh đạo
phòng Giáo dục, Trưởng, phó các bộ phận chuyên môn), lãnh đạo các trường
THPT trong tỉnh Yên Bái về tính cần thiết và tính khả thi của các biện pháp quản
lý hoạt động giáo dục phòng chống bạo lực học đường cho học sinh THPT ở
Thành phố Yên Bái.

đề bạo lực học đường tại Mỹ và nhiều quốc gia trên thế giới.
Năm 2007, CDC đã đưa ra hệ thống chiến lược ngăn ngừa và can thiệp với
vấn đề bạo lực học đường. Theo đó, các chuyên gia của cơ quan này xây dựng
bốn mức độ can thiệp tương ứng với bốn chương trình can thiệp để ngăn chặn
tình trạng này. Đó là can thiệp xã hội, cộng đồng trường học, gia đình và can
thiệp cá nhân.
Các chiến lược phòng chống từ xã hội nhắm tới việc thay đổi điều kiện
văn hoá và xã hội nhằm giảm thiểu sự phát sinh bạo lực. Sự can thiệp ở mức độ
này khá rộng từ hạn chế kích thích bạo lực trên các phương tiện truyền thông,
phục hồi các quy tắc xã hội và đạo đức tới việc tái dựng các hệ thống giáo dục
tích cực. Tuy rộng về hình thức nhưng để sự can thiệp này khả thi đòi hỏi mỗi

5


quốc gia phải có những hành động mạnh và sâu sắc. Chính vì thế đây được coi
là mức độ can thiệp có tính hiệu quả và tính khả thi là thấp nhất.
Cộng đồng trường học là mức độ can thiệp được xây dựng nhằm giảm
thiểu những nguy cơ bạo lực tại trường học. Các nghiên cứu tâm lý học cho thấy,
sự giảm bớt của bạo lực và những thái độ tiêu cực ở thanh thiếu niên đặc biệt
hiệu quả với những can thiệp tại trường học. CDC đề xuất trường học khuyến
khích các kỹ năng quản lý lớp học, hình thức học nhóm và hình thức giám sát
chủ động giữa học sinh. Mức độ can thiệp thứ tư chính là gia đình. Thái độ bạo
lực của thanh thiếu niên có thể xuất phát từ chính hoàn cảnh gia đình. Trong
trường hợp đó, sẽ không dễ để can thiệp một cách mềm mỏng. Tuy nhiên, thực
tế cho thấy khi môi trường sống tại gia đình lành mạnh, tích cực và mối quan hệ
giữa bố mẹ và con cái, ông bà và cháu, anh chị em… tích cực sẽ đảm bảo cho
mối quan hệ cá nhân với xã hội không đẩy tới bạo lực.
Tại rất nhiều nước hiện nay, sự can thiệp hiệu quả nhất chính là can thiệp
trực tiếp với các học sinh có thái độ gây hấn và hành vi bạo lực. Trường học phối

Một công trình nghiên cứu của Glew GM và các cộng sự tiến hành năm
2005 trên 3530 học sinh lớp ba, lớp bốn, lớp năm tại Mỹ với đề tài: “Bắt nạt, tâm
lý xã hội điều chỉnh và kết quả học tập ở trường tiểu học” với mục tiêu xác định
tỷ lệ bắt nạt trong trường tiểu học và mối liên quan của nó với nhà trường, thành
tích học tập, hành động kỷ luật và cảm giác của bản thân: buồn, an toàn, phụ
thuộc. Kết quả của nghiên cứu cho thấy 23% trẻ em được khảo sát đã từng tham
gia bắt nạt, hoặc đã từng là kẻ bắt nạt, nạn nhân hoặc cả hai. Nạn nhân và kẻ bắt
nạt nạn nhân có thành tích học tập thấp hơn so với những người ngoài cuộc. Tất
cả 3 nhóm nêu trên đều có cảm giác không an toàn khi ở trường học so với những
đứa trẻ ngoài cuộc. Nạn nhân và kẻ bắt nạt nạn nhân cho biết, họ cảm thấy rằng
họ không thuộc về trường học. Họ thường cảm thấy buồn bã nhiều hơn so với
những đứa trẻ bình thường. Những kẻ bắt nạt và nạn nhân của hành vi bắt nạt
chủ yếu là nam giới. Tác giả đưa ra kết luận: tỷ lệ bắt nạt thường xuyên của các

7


học sinh tiểu học là đáng nể. Đồng thời, mối liên hệ giữa hành vi bắt nạt đã chỉ
ra rằng đây là một vấn đề nghiêm trọng trong trường tiểu học. Các nghiên cứu
được trình bày trong tài liệu nà cho thấy sự cần thiết phải có các chương trình
giảng dạy chống bạo lực học đường.
1.1.2. Ở Việt Nam
Theo Báo cáo của Tổng cục Cảnh sát phòng chống tội phạm (Bộ Công
an), từ năm 2013 - 2015, đã xử lý hơn 25.000 vụ phạm pháp hình sự, xử lý trên
42.000 đối tượng, trong đó có hơn 75% là thanh, thiếu niên, học sinh, sinh viên.
Điều đáng nói là so với những năm trước, đối tượng phạm tội ngày càng trẻ hóa
và hành vi phạm tội cũng như tính chất mức độ phạm tội ngày càng nghiêm trọng
hơn, những hành vi bạo lực trong trường học ngày càng tăng và đa dạng.
Tác giả Mạc Văn Trang, một trong những chuyên gia đầu ngành liên quan
đến tâm lý học đường trong một nghiên cứu của mình đã chỉ ra rằng, hệ thống

suy nghĩ và hành động lệch lạc. Trong nghiên cứu của mình, ông đưa ra 6 nguyên
nhân dẫn đến tình trạng bạo lực học đường, đó là: một số học sinh thiếu vắng sự
yêu thương của gia đình; áp lực học tập do người lớn áp đặt; thường xuyên bị
bạo lực gia đình; thích chứng tỏ bản thân; hùa theo bạn bè tham gia đánh nhau;
bị kích động bởi hoàn cảnh do thiếu kỹ năng giải quyết vấn đề.
Những năm gầ n đây, ba ̣o lực ho ̣c đường mới được tập trung nghiên cứu một
như là đố i tươ ̣ng của một bộ môn khoa ho ̣c. Rất nhiều tác phẩm, đề tài đi sâu vào
nghiên cứu hoạt động giáo dục phòng chống bạo lực học đường ở trong nước.
- Quang Cường (2014), Hà Nội: Học sinh được học cách phòng ngừa, ứng
phó với bạo lực học đường, Diễn đàn Dân trí Việt Nam. 

- Trầ n Quyế t, Quang Sơn (2014), Những lỗ hổ ng “chế t người” trong giáo
dục nhân cách và pháp luật. .
- Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc tế (2009): “Nhu cầu, định hướng và đào
tạo tâm lý học đường tại Việt Nam” (Needs, Direction and Training of School
spychology in VietNam), Viện Tâm lý học.

10


- Hà Loan (2014), “Vô cảm là lớp cặn nổi trên bề mặt xã hội”, trang điện
tử Chúng ta, ngta. com/nd/tu-lieu-tra-cuu/vo-cam-la-lopcan-noitren-be-mat-xa-hoi.html, ngày 15/9/2014.
- Chi Nam (2015), “Giáo viên bạo hành trẻ mầm non: Do quản lý yếu
kém…”, Báo điện tử Phụ nữ online, />chuyen-giao-duc/giao-vien-bao-hanhtre-mam-non-do-quan-ly-yeu-kem-61447/,
ngày 8/10/2015.
- Hồng Nam (2015), “Mổ xẻ nguyên nhân khiến bạo lực học đường tràn
lan”, Báo điện tử Sống khỏe.vn, ngày 18/03/2015.
- Dương Thi ̣ Trúc Ba ̣ch (2002), Đề tài “Những biện pháp quản lý hoạt động
giáo dục đạo đức cho học sinh trung học phổ thông của người hiệu trưởng”.
Song song với các nghiên cứu về BLHĐ, cũng có rất nhiều các nghiên cứu
về công tác giáo dục và quản lý giáo dục đối với hoạt động này. Tuy nhiên các

nghiên cứu thuộc các lĩnh vực khác, vì vậy để góp thêm một tiế ng nói vào vấ n
na ̣n đang nhức nhố i xã hội này, chúng tôi lựa cho ̣n đề tài: "Quản lý hoạt động
giáo du ̣c phòng, chố ng ba ̣o lực ho ̣c đường cho ho ̣c sinh ở các trường THPT thành
phố Yên Bái, tỉnh Yên Bái " cho công trình nghiên cứu của mình.

1.2. Một số khái niệm cơ bản
1.2.1. Quản lý, quản lý giáo dục

1.2.1.1. Quản lý
Theo quan điể m điề u khiể n học: Quản lý là chức năng của những hệ có tổ
chức, với bản chấ t khác nhau: sinh ho ̣c, xã hội, kỹ thuật... nó bảo toàn cấ u trúc
các hệ, duy trì chế độ hoạt động. Quản lý là một động tác hơ ̣p quy luật khách
quan.
Theo quan điể m lý thuyế t hệ thố ng: Quản lý là "Phương thức tác động có

12


chủ đinh
̣ của chủ thể quản lý lên hệ thố ng, bao gồ m các quy tắ c, các ràng buộc
về hành vi đố i với mo ̣i đố i tươ ̣ng ở các cấ p trong hệ thố ng nhằ m duy trì tính trội
hơ ̣p lí của cơ cấ u và đưa hệ thố ng đa ̣t tới mu ̣c tiêu".
Khái niệm quản lý được nhiều tác giả trong và ngoài nước quan niệm theo
cách tiế p cận khác nhau.
Tác giả Đặng Vũ Hoa ̣t và Hà Thế Ngữ cũng cho rằ ng: “Quản lý là một
quá trình đi ̣nh hướng, quá trình có mục đích, quản lý có hệ thố ng là quá trình
tác động đế n hệ thố ng nhằ m đạt được những mục tiêu nhấ t đi ̣nh. Những mục tiêu
này đặc trưng cho trạng thái mới của hệ thố ng mà người quản lý mong muố n”
[11].
Tác giả Mai Hữu Khuê la ̣i cho rằ ng “Hoạt động quản lý là một dạng hoạt
động đặc biệt của người lãnh đạo mang tính tổ ng hợp các lao động trí óc, liên
kế t bộ máy quản lý, hình thành một chin̉ h thể thố ng nhấ t điề u hòa phố i hợp các

Ở góc độ vi mô chủ thể quản lý giáo du ̣c là chủ thể quản lý nhà trường
(hiệu trưởng, giám đốc sở giáo du ̣c), đố i tươ ̣ng của quản lý là các quá trình da ̣y
ho ̣c, quá trình giáo du ̣c và các thành tố tham gia vào quá trình đó (giáo viên, ho ̣c
sinh, các lực lượng khác, cơ sở vật chất, tài chính...), vì vậy khái niệm quản lý
giáo du ̣c có thể hiể u như sau:
Quản lý nhà trường là hệ thố ng tác động có mục đích, có kế hoạch, hợp
quy luật của chủ thể quản lý nhà trường giúp cho nhà trường vận hành theo
đường lố i, quan điể m giáo dục của Đảng, thực hiện các mục tiêu, tính chấ t của
nhà trường Việt nam đó là hình thành phát triển nhân cách người học theo yêu
cầ u của xã hội.

1.2.2. Bạo lực, bạo lực học đường, phòng chống bạo lực học đường

14


- Bạo lực:
Là việc đe dọa hay dùng sức mạnh thể chấ t hay quyề n lực đố i với bản
thân, người khác hoặc đố i với nhóm người mà gây ra hay làm gia tăng khả năng
gây ra tổ n thương, tử vong, tổ n hại về tâm lý, ảnh hưởng đế n sự phát triển hay
gây ra sự mấ t mát cho những người bi ̣ hại [dẫn theo 17]
- Bạo lực học đường:
Bạo lực học đường là hệ thống xâu chuỗi lời nói, hành vi mang tính miệt
thị, đe doạ, dùng sức mạnh thể chất để khủng bố người khác (thường xảy ra
giữa trò với trò, giữa thầy với trò và ngược lại thậm trí giữa thầy với thầy),
để lại thương tích trên cơ thể, thậm chí dẫn đến tử vong, đặc biệt là gây tổn
thương đến tư tưởng, tình cảm, tạo cú sốc về tâm, sinh lý cho những đối tượng
trực tiếp tham gia vào quá trình giáo dục ở nhà trường cũng như đối với những
người quan tâm tới sự nghiệp giáo dục [dẫn theo 17].
Trong quá trình nghiên cứu về những vấn đề liên quan đến bạo lực học
đường, nhiều nhà nghiên cứu đã đưa ra những quan điểm khác nhau về khái