Đài tưởng niệm thơ Tây Tiến!
Sau Tây Tiến nhiều năm, cùng với sử sách ghi lại bên những hồi ức của
người trong cuộc, tại Mai Châu, địa danh nổi tiếng của tỉnh Hoà Bình cũng là
nơi đồn trú của Tây Tiến có một Đài tưởng niệm đã được dựng lên. Trong
nền bia chiến tích ấy có ghi mười câu thơ nổi tiếng của nhà thơ áo lính Tây
Tiến - Quang Dũng...
ảnh minh họa
Khi ngồi viết những dòng chữ này, tôi lại bồi hồi nhớ tới ông và nhiều người nữa trong
một cái Tết nghèo ở Sở Văn hoá - Thông tin Hà Tây cách đây nhiều năm.
Đúng ra là vào một ngày đầu xuân. Ông từ Hà Nội, chắc là đi ôtô buýt vào. Nhà thơ của
“Mây đầu ô” du xuân. Hà Tây là hộ khẩu gốc của ông. Quê khai sinh của ông là huyện Đan
Phượng, thường gọi là Phùng. Từ quê tôi vùng bán sơn địa Thạch Thất ra quê ông chỉ mất
một thôi đi bộ, khoảng mươi cây số, vượt qua đường ngầm vắt ngang dòng sông Đáy là tới
quê ông.
Con sông Đáy ấy rất gần gũi với người Hà Tây cũ chúng tôi và bây giờ là quê chung
mang tên Hà Nội. Sự thân thuộc ấy đến mức nhiều người yêu văn thơ khi đi qua vùng bãi
mía nương dâu của sông Đáy dù ở quãng nào, nhất là những vùng đất thuộc huyện Quốc
Oai, không thể không nhớ tới những câu thơ của ông trong “Đôi mắt người Sơn Tây”:
Bao giờ trở lại đồng Bương Cấn
Lên núi Sài Sơn ngó lúa vàng
Sông Đáy chậm nguồn qua Phủ Quốc
Sáo diều khuya khuắt thổi đêm trăng
Quê hương thường là chốn đi về cho người làm ăn xa. Với Quang Dũng cũng vậy. Hơn
nữa ở Sở Văn hoá - Thông tin Hà Tây lại có người bạn thân của ông đang làm việc, đó là
nhà thơ Trần Lê Văn cùng với lớp đàn em như chúng tôi. Tuy vậy nhưng đây là lần đầu
tiên tôi được biết mặt nhà thơ Quang Dũng mặc dù nghe tiếng ông và thuộc thơ ông từ đã
lâu.
Và sau này nữa ngày tôi về làm rể ở Khu tập thể Nguyễn Công Trứ trong số nhà 78A1
cũng là ngôi nhà chung với căn hộ ông đang ở để biết thêm về ông. Gia đình vợ tôi ở tầng
tư, gia đình nhà thơ Quang Dũng ở tầng một. Ngày chúng tôi tổ chức lễ thành hôn tại căn
hộ tập thể của nhà vợ tôi, ông có lên dự.

Chuyện lưu truyền trong tiểu đoàn này còn có cả nhà sư cởi áo cà sa mặc áo trấn thủ
đánh giặc, có cả chị nữ y tá cắt tóc ngắn giả nam nhi để được cầm súng chiến đấu. Sau đó
do nhu cầu cần tuyên truyền mạnh cho kháng chiến của mặt trận, một đội tuyên truyền vũ
trang được thành lập và mang tên Tây Tiến.
Đội Vũ trang tuyên truyền Tây Tiến đóng trại ở miền đất đá ong Sơn Tây, sau đó hành
quân lên vùng rừng núi Mai Châu - Hoà Bình. Tại châu Mai này những người lính tuyên
truyền của Việt Nam đã gặp gỡ những người lính tuyên truyền của nước bạn Lào và lập
nên Đội Vũ trang tuyên truyền Tây Tiến thuộc liên quân Lào - Việt. Sử ghi Trung đoàn 52
Tây Tiến thành lập tháng 2 năm 1947.
Trong Trung đoàn Tây Tiến ngày ấy có các nghệ sĩ chiến sĩ: Nhạc sĩ Doãn Quang
Khải, họa sĩ Quang Thọ, họa sĩ Văn Đa… và nhà thơ Quang Dũng. Có lẽ lúc ấy, ở các ông
chất chiến sĩ là cảm xúc chính của người trai thời chinh chiến và chất nghệ sĩ là tiềm năng
để giúp các ông thăng hoa trong con đường nghệ thuật lâu dài của mình. Các ông đã sống
cùng, đã tham gia và chứng kiến một Tây Tiến oai hùng bên một Tây Tiến bi tráng ngày
đất nước mới bước vào cuộc trường kỳ đánh giặc đầy kham khổ, trong đó không biết bao
nhiêu máu và nước mắt đã đổ ra cho những thành tựu sau này.
Ngay lúc ấy khi các nhà sử chưa kịp ghi chép thì đã có thơ Quang Dũng thay mặt. Đây là
khúc sử thi của một người trong cuộc và những người trong cuộc. “Tây Tiến” - những vần
thơ nhiều oai linh nhưng cũng nhiều mất mát của thời áo vải cờ đào theo Bác Hồ đánh giặc
cứu nước trong cuộc vệ quốc đầu tiên của dân tộc sau ngày Người đọc Tuyên ngôn Độc
lập ở quảng trường Ba Đình, Hà Nội ngày 2/9/1945.
Sau Tây Tiến nhiều năm, cùng với sử sách ghi lại bên những hồi ức của người trong
cuộc, tại Mai Châu, địa danh nổi tiếng của tỉnh Hoà Bình cũng là nơi đồn trú của Tây Tiến
có một Đài tưởng niệm đã được dựng lên. Trong nền bia chiến tích ấy có ghi mười câu thơ
nổi tiếng của nhà thơ áo lính Tây Tiến - Quang Dũng:
Anh bạn dãi dầu không bước nữa
Gục lên súng, mũ bỏ quên đời
Chiều chiều oai linh thác gầm thét
Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người
Nhớ ai Tây Tiến cơm lên khói

Rồi bất ngờ hừng lên một câu thơ kiêu hùng, hiện đại, lại rất giàu chất cổ thi:
Sông Mã gầm lên khúc độc hành!
Câu thơ như một tuyệt bút về thiên nhiên sông Mã. Tôi chưa đọc thấy câu thơ nào viết
về con sông này hay hơn thế. Âm vang của câu thơ là khí tiết của con sông chiến trận, quả
cảm và dũng mãnh trong độc khúc binh lửa của mình mà tạo nên chất hiệp sĩ của tứ thơ.
Trong các bài thơ thời kháng chiến chống thực dân Pháp của dân tộc ta bên những thi
phẩm đỉnh cao chiến trận khác, tôi thực sự kính yêu và khâm phục bài thơ “Tây Tiến” của
nhà thơ Quang Dũng.
Ngoài những câu thơ đã dẫn ở trên còn những câu khác này nữa mà chỉ cần đọc lên là
cảm thấy ngay cái hay của nó:
Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi
Mường Lát hoa về trong đêm hơi
Hay:
Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm
Heo hút cồn mây súng ngửi trời
Ngàn thước lên cao ngàn thước xuống
Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi
Hoặc:
Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa
Kìa em xiêm áo tự bao giờ…
Câu này nữa khi đọc lên ta thấy bừng dậy chất hào hoa đa cảm của những người chiến
sĩ vệ quốc ra đi từ Hà Nội trong những ngày xa Hà Nội:
Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm
Tôi không muốn viết chữ Kiều là danh từ riêng mà viết là kiều không hoa bởi kiều này
là kiều nữ, là vẻ đẹp dịu dàng duyên dáng của những người con gái của Hà Nội mà trong
tâm tưởng của những người trai Hà thành khi đi xa, nhất là đi chiến đấu, không ai là không
vương vấn những bóng hình ấy. Không biết trong văn bản chính nhà thơ Quang Dũng viết
như thế nào nhưng trong cái cảm riêng của tôi tôi nghĩ là như thế mặc dù có bản viết chữ
Kiều là chữ hoa.
Những câu thơ hay từ giai điệu trong sự chắt lọc tinh khiết của chữ nghĩa chứa chất