ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
----------------------------------

TRƯƠNG THỊ XUÂN

NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA
ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ TRONG SẢN XUẤT
NÔNG NGHIỆPTẠI HUYỆN BA BỂ TỈNH BẮC KẠN
NHẰM THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

THÁI NGUYÊN - 2019


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM
---------------------------------

TRƯƠNG THỊ XUÂN
NGHIÊN CỨU SỬ DỤNG KIẾN THỨC BẢN ĐỊA CỦA
ĐỒNG BÀO DÂN TỘC THIỂU SỐ TRONG SẢN XUẤT
NÔNG NGHIỆP TẠI HUYỆN BA BỂ TỈNH BẮC KẠN
NHẰM THÍCH ỨNG VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Ngành: Phát triển nông thôn
Mã số ngành: 8.62.01.18

LUẬN VĂN THẠC SĨ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

Người hướng dẫn khoa học: TS. KIỀU THỊ THU HƯƠNG

thôn, Trường Đại học Nông Lâm Thái Nguyên đã tận tâm hướng dẫn, giúp
đỡ, động viên tôi học tập, nghiên cứu khoa học và thực hiện luận văn, đã dìu
dắt tôi từng bước trưởng thành trong chuyên môn cũng như trong cuộc sống.
Để hoàn thành đề tài này tôi xin gửi lời cảm ơn tới UBND Huyện Ba
Bể, Phòng Nông nghiệp &PTNT huyện, Chi Cục thống kê huyện Ba Bể,
UBND xã Khang Linh, UBND xã Nam Mẫu, UBND xã Quảng Khê cùng bà
con nông dân nơi tôi thực hiện đề tài, đã tạo điều kiện cho tôi thu thập các
thông tin thứ cấp và sơ cấp cần thiết phục vụ cho đề tài này.
Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn đến gia đình, người thân và bạn
bè đã động viên, giúp đỡ cho tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu đề
tài này.
Tuy bản thân tôi đã nỗ lực cố gắng trong suốt quá trình học nhưng do
thời gian, kiến thức, kinh nghiệm của bản thân còn hạn chế nên đề tài không
tránh được những sai sót. Kính mong nhận được sự giúp đỡ, đóng góp ý kiến
và chỉ dẫn thêm của quý thầy cô để đề tài được hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, ngày 15 tháng 3 năm 2019
Học viên
Trương Thị Xuân


iii

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ................................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN ..................................................................................................... ii
MỤC LỤC ......................................................................................................... iii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT ..................................................................... vi
TRÍCH YẾU LUẬN VĂN ................................................................................ viii
PHẦN MỞ ĐẦU ................................................................................................ 1

2.3. Phương pháp nghiên cứu.......................................................................... 34
2.3.1. Phương pháp thu thập số liệu ................................................................ 34
2.4. Hệ thống chỉ tiêu nghiên cứu ................................................................. 37
Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN ............................... 38

3.1. Đặc điểm của nhóm hộ nghiên cứu .......................................................... 38
3.1.1 Một số đặc điểm cơ bản của hộ điều tra ............................................... 38
3.1.2. Cơ cấu thu nhhập của nhóm hộ điều tra................................................ 42
3.1.3. Đánh giá các chủ trương chính sách hỗ trợ người dân sử dụng các
KTBĐ của đồng bào dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp
nhằm thích ứng với BĐKH ................................................................. 43
3.2. Thực trạng biểu hiện, tác dộng của BĐKH đến sản xuất nông nghiệp
tại 3 xã nghiên cứu trong năm 2017 ................................................... 45
3.2.1. Sự thay đổi về lượng mưa ..................................................................... 45
3.2.2. Sự thay đổi về nhiệt độ.......................................................................... 46
3.2.3. Tác động của BĐKH ảnh hưởng đến đất sản xuất nông nghiệp ........ 48
3.2.4. Tác động của BĐKH đến sinh trưởng phát triển của cây trồng............ 50
3.2.5. Tình hình sâu, bệnh trên cây trồng nông nghiệp tại 3 xã nghiên
cứu năm 2017 ...................................................................................... 51
3.2.6. Tác động của BĐKH đến quá trình canh tác sản xuất nông nghiệp
trên địa bàn nghiên cứu ....................................................................... 52
3.2.7. Đánh giá của hộ nghiên cứu về ảnh hưởng của BĐKH đến năng
xuất cây trồng ...................................................................................... 54
3.2.8. Tác động của BĐKH đến hiệu quả sản xuất Nông nghiệp ................... 54
3.3.2. Kết quả, hiệu quả một số hoạt động thích ứng với biến đổi khí hậu .... 58
3.3.4. Tổng hợp các kiến thức bản địa trong dự báo thời tiết của bà con
nhân dân tại 3 xã nghiên cứu thể hiện trong bản 3.16 ........................ 69


v

: Trung tâm nghiên cứu phát triển Nông – Lâm nghiệp miền núi

BĐKH

: Biến đổi khí hậu

BVTV

: Bảo vệ thực vật

ĐVT

: Đơn vị tính

EU

: Liên minh Châu Âu

HTXNN

: Hợp tác xã nông nghiệp

IIRR

: Viện Nghiên cứu Quốc tế

IPCC

: Tổ chức nghiên cứu liên Chính phủ về biến đổi khí hậu của
Liên hiệp quốc


: Công ước khung của Liên hiệp quốc về biến đổi khí hậu

Chú thích: Tên giống, tên đường không phải là từ viết tắt.


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 2.1.

Phân loại đất theo mục đích sử dụng tại huyện Ba Bể năm 2017..... 23

Bảng 2.2.

Diện tích, dân số huyện Ba Bể theo từng xã năm 2017 ........... 24

Bảng 2.3.

Lao động trong các hoạt động xã hội huyện Ba Bể năm 2017......... 25

Bảng 2.4.

Diện tích sản xuất nông nghiệp của huyện Ba Bể (2013 – 2017) ..... 26

Bảng 2.5.

Một số chỉ tiêu xã hội chính của ba xã nghiên cứu, năm 2017 ......... 28

Bảng 2.6.

Bảng 3.4.

Đánh giá của nông dân về lượng mưa năm 2017 ..................... 46

Bảng 3.5.

Tình hình nhiệt độ của ba xã nghiên cứu, giai đoạn 2013-2017 ....... 47

Bảng 3.6.

Đánh giá của hộ điều tra về sự thay đổi nhiệt độ năm 2017 ... 48

Bảng 3.7.

Mức độ ảnh hưởng của BĐKH đến đất sản xuất nông
nghiệp của các hộ điều tra năm 2017 ...................................... 49

Bảng 3.8.

Tác động BĐKH đến sự sinh trưởng phát triển của cây
nông nghiệp của hộ điều tra năm 2017 ..................................... 50

Bảng 3.9.

Số lần sâu bệnh xuất hiện trên cây trồng nông nghiệp / vụ
của hộ điều tra năm 2017 .......................................................... 51

Bảng 3.10. Đánh giá của hộ điều tra về ảnh hưởng của BĐKH đến
năng suất nông nghiệp năm 2017 ............................................ 54


Bảng 3.16:

Bảng tổng hợp kinh nghiệm trong dự báo thời tiết của bà
con dân tộc thiểu số vùng nghiên cứu ...................................... 69

Bảng 3.17.

Các yếu tố tác động đến lựa chọn, áp dụng các hoạt động
thích ứng với hiện tượng BĐKH của hộ sản xuất nông
nghiệp ở địa bàn nghiên cứu ..................................................... 74


ix

TRÍCH YẾU LUẬN VĂN
Biến đổi khí hậu (BĐKH) đang là vấn đề được nhiều quốc gia trên thế
giới quan tâm, trong đó có Việt Nam, BĐKH trong những năm gần đây đã tác
động mạnh mẽ đến sản xuất nông nghiệp. Khang Ninh, Nam Mẫu, Quảng
Khê là ba xã thuộc huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn là những xã với diện tích nông
nghiệp tương đối lớn khoảng 2.068,7 ha nhưng hoạt động sản xuất nông
nghiệp trên địa bàn còn nhỏ lẻ, mạnh mún và nhận thức của người dân về
BĐKH còn hạn chế dẫn đến các hoạt động thích ứng còn bị động. Luận văn
thạc sỹ phát triển nông thôn với đề tài "Nghiên cứu sử dụng kiến thức bản địa
của đồng bào dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Ba Bể
tỉnh Bắc Kạn nhằm thích ứng với biến đổi khí hậu" được thực hiện nhằm
đánh giá thực trạng tình hình BĐKH ảnh hưởng đến đời sống kinh tế xã hội
của bà con nhân dân trong huyện Ba Bể nói chung và tình hình biến đổi khí
hậu ảnh hưởng đến ba xã nghiên cứu nói riêng.
Mục đích của đề tài là nghiên cứu các kinh nghiệm của đồng bào dân
tộc thiểu số ở huyện Ba Bể, trong sử dụng KTBĐ, thích ứng với BĐKH,

sinh sâu bệnh mới gây hại cây trồng ảnh hưởng xấu đến sản xuất.
KTBĐ của người dân tộc thiểu số có vai trò quan trọng trong thích ứng
với BĐKH. Để hạn chế tác động của BĐKH bà con nhân dân đã sử dụng
KTBĐ của mình và đã chứng minh được vai trò trong thích ứng biến đổi khí
hậu một cách rõ ràng, mang lại hiêu quả trong sản xuất. Việc kết hợp kiến
thức bản địa và kiến thức khoa học kỹ thuật mới một cách phù hợp sẽ càng
hiệu quả hơn trong các hoạt động thích ứng, góp phần xóa đói giảm nghèo.
Nghiên cứu, đánh giá, phân tích tác động của các yếu tố ảnh hưởng đến
khả năng sử dụng các biện pháp thích ứng trong sản xuất nông nghiệp của
người dân, từ đó có các kiến nghị đề xuất với các cơ quan có thẩm quyền để
tạo điều kiện cho người dân có thể áp dụng các thích ứng có hiệu quả và
nhiều nhất.


1

PHẦN MỞ ĐẦU

1. Lý do chọn đề tài
Biến đổi khí hậu (BĐKH) là vấn đề đang được toàn nhân loại quan tâm,
BĐKH đã và đang tác động trực tiếp đến đời sống kinh tế- xã hội và môi
trường của nhân loại. Trong những năm qua nhiều nơi trên thế giới đã phải chịu
nhiều thiên tai nguy hiểm như sóng thần, bão tố, nắng nóng kéo dài, nhiệt độ
tăng lên, lũ lụt, hạn hán...gây thiệt hại về tính mạng con người và trong hoạt
động sản xuất nông nghiệp. Chính những điều này đã ảnh hưởng đến điều kiện
tự nhiên, kinh tế, xã hội và chiến lược phát triển kinh tế của đất nước.
Thời tiết ở Việt Nam những năm gần đây ngày càng bất thường. Hạn
hán, ngập lụt, sạt lở, giông tố, bão lũ có diễn biến phức tạp, ảnh hưởng
nghiêm trọng đến nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào sản xuất nông nghiệp của
nước ta. Đặc biệt, Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia bị

bệnh trên cây trồng ngày một gia tăng, nông dân bị mất mùa thường xuyên
phải thay đổi giống cây trồng mới, năng suất, chất lượng nông sản giảm
mạnh, ảnh hưởng tới sinh kế nông dân và nhất là nông dân các xã vùng cao,
(theo báo cáo của phòng NNPTNT huyện Ba Bể, 2017), với những gì đang
xảy ra và còn tiếp tục sẽ đến trong những năm tiếp theo; ngành nông nghiệp
của tỉnh đã chỉ đạo và xây dựng nhiều dự án, đề tài nghiên cứu về BĐKH
nhưng chủ yếu thử nghiệm chọn tạo giống cây trồng thích ứng, đưa một số
giống mới có khả năng chống chịu với BĐKH. Tuy nhiên, cho đến nay có rất
ít đề tài nghiên cứu, đánh giá các hoạt động thích ứng với BĐKH của hộ nông
dân, đặc biệt là các hộ người dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp. Để
tìm hiểu các biện pháp thích ứng của bà con nông dân vùng dân tộc thiểu số
áp dụng các kiến thức bản địa để ứng phó BĐKH và tìm hiểu các cơ quan có
liên quan hướng dẫn nông dân thực hiện các biện pháp, hoạt động để thích
ứng với các hiện tượng thời tiết biến động phức tạp, tôi lựa chọn đề tài
"Nghiên cứu sử dụng kiến thức bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số
trong sản xuất nông nghiệp tại huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn nhằm thích ứng
với biến đổi khí hậu".


3

Từ những thực tế của BĐKH trên thế giới, Việt Nam nói chung và địa
bàn tỉnh Bắc Kạn nói riêng đã và đang và sẽ còn ảnh hưởng nhiều đến đời
sống, kinh tế -xã hội nhất là trong sản xuất nông nghiệp chính vì thế mà cần
phải có nhiều nghiên cứu để ứng phó với biến đổi khí hậu, để giảm thiểu tối
đa sự biến đổi khí hậu hiện nay trên trái đất.
2. Mục tiêu của đề tài
2.1. Mục tiêu
Trên cơ sở nghiên cứu để tiếp tục bổ sung, phát triển các kiến thức bản
địa để ứng phó với biến đổi khí hậu hiện nay và trong tương lai, giúp bà con

Khê) thuộc vùng đệm, vùng lõi của hồ Ba Bể thuộc huyện Ba Bể bị ảnh
hưởng của BĐKH.
Phạm vi về thời gian: Thời gian thực hiện đề tài nghiên cứu:
Từ ngày 01/ 01- ngày 30/ 12/ 2017.
4. Những đóng góp mới, ý nghĩa, khoa học và thực tiễn của đề tài
4.1. Ý nghĩa khoa học
- Đề tài bổ sung thông tin về tác động của BĐKH và tìm hiểu các KTBĐ
của nông dân sản xuất nông nghiệp trong ứng phó với biến đổi khí hậu.
- Xác định, bổ sung một số hoạt động thích ứng với BĐKH và các kiến
thức bản địa của nông dân vùng dân tộc thiểu số trong sản xuất nông nghiệp
và áp dụng trong ứng phó với BĐKH.
4.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Qua đề tài xác định được các hoạt động thích ứng với BĐKH nói
chung và các kiến thức bản địa của nông dân sản xuất nông nghiệp trong ứng
phó với BĐKH nói riêng, từ đó làm cơ sở để đánh giá, chọn lựa các phương
pháp, biện pháp thích hợp nhất để giảm thiểu tác động của BĐKH tới đời
sống và sản xuất nông nghiệp của người nông dân.
- Kết quả nghiên cứu của đề tài là cơ sở giúp người nông dân sản xuất
nông nghiệp tại huyện Ba Bể nói riêng và nông dân miền núi thuộc dân tộc
thiểu số trên cả nước nói chung nhận thức được tầm quan trọng của các hoạt
động thích ứng với BĐKH, đề tài là cơ sở để nhân rộng, ứng dụng các kiến


5

thức bản địa vào các hoạt động thích ứng với BĐKH, để nâng cao đời sống và
sản xuất của nông dân vùng dân tộc thiểu số trên địa bàn cả nước.
4.3. Những đóng góp mới, ý nghĩa khoa học và thực tiễn
Đề tài bổ sung thông tin về tác động của BĐKH và tìm hiểu các kiến
thức bản địa của nông dân sản xuất nông nghiệp vùng dân tộc thiểu số trong

cá nhân, các nhóm và các Chính phủ đối với BĐKH và những ảnh hưởng của
BĐKH. Thích ứng được định nghĩa là những hành động “làm giảm sự tổn
thương của con người cũng như các hệ sinh thái tự nhiên và các hệ sinh thái
do con người tạo ra trước các tác động của BĐKH, đồng thời giảm những
nguy cơ rủi ro có liên quan đến BĐKH, thông qua việc duy trì hoặc tăng
cường khả năng thích nghi và phục hồi của các hệ thống”.
Là sự điều chỉnh hệ thống tự nhiên hoặc con người đối với hoàn cảnh hoặc
môi trường thay đổi, nhằm giảm khả năng bị tổn thương do BĐKH và tận dụng
các cơ hội do nó mang lại (Viện Khoa học KTTV và Môi trường, 2011).
Trong nghiên cứu này, thích ứng là các điều chỉnh trong cộng đồng và cá
nhân hoặc những điều chỉnh dựa trên cộng đồng để thích ứng những thay đổi
của khí hậu theo thời gian. Đó là kinh nghiệm thực tiễn đã và đang được
người dân áp dụng trong điều kiện hiện tại chính cộng đồng đó.


8

1.1.2.2. Những thích ứng trong sản xuất Nông nghiệp
+ Thích nghi trong chọn giống.
Việc có được giống tốt thích nghi với điều kiện của vùng là yếu tố quan
trọng, quyết định đến năng suất, chất lượng cũng như khả năng chống chịu
với những thay đổi của các tác nhân từ bên ngoài. Vì vậy trong bối cảnh diễn
biến của BĐKH, thích nghi trên phương diện chọn giống tốt là điều kiện đảm
bảo năng suất và chất lượng của nông sản (theo trung tâm nghiên cứu Nông
lâm nghiệp miền núi, 2014), như vậy, để thích nghi với BĐKH trong hoạt
động sản xuất nông nghiệp chúng ta cần lựa chọn những giống có khả năng
thích nghi trước tác động của BĐKH. Đặc biệt là những giống có nguồn gốc
bản địa, đã trải qua một thời gian dài chuyển đổi để thích nghi trong những
điều kiện sản xuất khó khăn. Mặt khác, trong quá trình nghiên cứu thích nghi
với BĐKH trong lĩnh vực giống cây trồng và vật nuôi cần phải nghiên cứu

thống sản xuất, đặc tính của người sản xuất để xác định được mức độ ảnh
hưởng của các quyết định của họ để đưa ra các lựa chọn thích nghi, theo trung
tâm nghiên cứu Nông lâm nghiệp miền núi (ADC, 2014).
Thích nghi trong lĩnh vực kỹ thuật canh tác rất phong phú và đa dạng tùy
thuộc vào loại BĐKH, điều kiện kinh tế, xã hội, tự nhiên của vùng cũng như
nhận thức của người dân, điều này được thể hiện rõ thông qua kiến thức bản
địa. "Kiến thức bản địa là cái cơ bản nhất để đưa ra các quy định ở cấp độ địa
phương trong nhiều cộng đồng nông thôn. Nó không chỉ có giá trị văn hóa mà
còn là cơ sở cho các nhà khoa học và các nhà lập kế hoạch để cải thiện các điều
kiện ở cộng đồng nông thôn. Kết hợp chặt chẽ giữa kiến thức bản địa trong các
chính sách cho BĐKH có thể dẫn đến phát triển hiệu quả, sự tham gia của cộng
đồng và đạt được tính bền vững", (theo tác giả FredericoMayor, 2003).
1.1.3. Khái niệm về kiến thức bản địa và sử dụng kiến thức bản địa, hay tri thức
bản địa trong thích ứng với biến đổi khí hậu
Tri thức bản địa có tầm quan trọng lớn trong việc thực hiện các dự án
phát triển mang tính bền vững cho nên không những chỉ các nước đang phát


10

triển mà các nước có nền khoa học phát triển cao cũng rất chú ý sưu tầm,
phân tích và ứng dụng tri thức bản địa, nhằm tìm kiếm những giải pháp quản
lý bền vững cổ truyền cũng như giá trị của các tài nguyên mà khoa học hiện
đại chưa biết tới.
(Trong cẩm nang về tri thức bản địa được NXB nông nghiệp ấn hành năm,
2000) đưa ra khái niệm. "Tri thức bản địa hay KTBĐ là kiến thức mà người dân ở
một cộng đồng đã tạo nên và đang phát triển dần theo thời gian”,
(Theo định nghĩa của tổ chức UNESCO), cho rằng "Kiến thức bản địa dùng
để chỉ những thành phần, kiến thức hoàn thiện được duy trì, phát triển trong một
thời gian dài với sự tương tác qua lại và gần gũi giữa con người với môi trường tự

dân giúp cho người dân chủ động, ít bị phụ thuộc vào bên ngoài giảm tình
trạng dễ bị tổn thương tại cộng đồng do BĐKH gây ra.
- Người dân đã quen với các kỹ thuật bản địa nên họ có thể hiểu, vận
dụng và duy trì các kỹ thuật đó tốt hơn so với các kỹ thuật mới đưa vào từ bên
ngoài nên tiếng nói của cộng đồng được phát huy và sử dụng có hiệu quả.
- KTBĐ cung cấp thêm các giải pháp, lựa chọn trong quá trình thích ứng
với BĐKH. Nhờ đó, mà người dân địa phương có thêm các lựa chọn khi đưa
ra các giải pháp, mô hình phù hợp với cộng đồng nhằm thích ứng với BĐKH
thay vì phụ thuộc vào các yếu tố từ bên ngoài giống, kỹ thuật mới.
1.2. Cơ sở thực tiễn về các vấn đề nghiên cứu
Trước sự thay đổi của khí hậu ngày càng xấu đi, việc duy trì sản xuất
nông nghiệp đạt năng suất và chất lượng cao trong thời điểm hiện tại, cũng
như trong tương lai sẽ là rất khó khăn.
1.2.1. Kết quả nghiên cứu BĐKH trên thế giới
Theo báo cáo đánh giá của, (IPCC, 2007), nhiệt độ trung bình toàn cầu
tăng 0,740C trong thời kỳ 1906-2005 và tốc độ tăng nhiệt độ của 50 năm trở
lại đây gần gấp đôi so với 50 năm trước đó. Những số liệu mới nhất vừa được
công bố chính thức xác nhận 2016 là năm nóng nhất trong lịch sử, với mức
tăng nhiệt độ xấp xỉ mục tiêu giới hạn được các nước đặt ra nhằm hạn chế
tình trạng nóng lên toàn cầu, sát ngưỡng nguy hiểm. Ngày 5/1/2017; cơ quan
Biến đổi khí hậu Copernicus của Liên minh châu Âu (EU, 2015), cho biết


13

năm 2016 đã vượt qua năm 2015 để thiết lập kỷ lục là năm nóng nhất kể từ
khi nhân loại bắt đầu lưu giữ các hồ sơ đáng tin cậy về nền nhiệt trên Trái
Đất. Nhiệt độ trung bình trên bề mặt Trái Đất năm 2016 cao hơn năm 2015
khoảng 0,20C, ở mức 14,80C, tức là cao hơn 1,30C so với giai đoạn trước cuộc
Cách mạng công nghiệp. So với thỏa thuận chống biến đổi khí hậu đạt được