CHỦ ĐỀ: Hệ thống lưu ký, đăng ký, thanh toán bù trừ chứng khoán.
1. Khái niệm:
Ngày 27/7/2005, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số
189/2005/QĐ-TTg về việc thành lập Trung tâm Lưu Ký Chứng khoán
(TTLKCK), có nhiệm vụ thực hiện đăng ký, lưu ký, bù trừ, thanh toán chứng
khoán và cung cấp các dịch vụ hỗ trợ việc giao dịch, mua bán chứng khoán.
Hệ thống lưu ký, đăng ký, thanh toán bù trừ chứng khoán là tên gọi
thông thường của một hệ thống cụ thể các trang thiết bị, con người, các quy
định và hoạt động về thanh toán, bù trừ, lưu ký và đăng ký chứng khoán.
Nói đến đăng ký chứng khoán, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh
toán các giao dịch chứng khoán là nói đến dịch vụ hỗ trợ giao dịch chứng
khoán trên các thị trường chứng khoán (TTCK) bao gồm cả các thị trường
chính thức và thị trường phi tập trung. Người đầu tư có thể đặt câu hỏi tại sao
lại phải cần đến dịch vụ đăng ký, lưu ký chứng khoán, bù trừ và thanh toán
trong khi họ có thể tự bảo quản lấy tài sản của mình, tìm gặp nhau để thực
hiện giao dịch mua bán chứng khoán, sau đó tự thanh toán chứng khoán và
tiền với nhau?
Câu trả lời ở đây là “hình thức giao dịch chứng khoán” đã quyết định
đến vấn đề này. Việc giao dịch và thanh toán như trên chỉ thực hiện được đối
với các giao dịch tự phát, chủ yếu là trực tiếp giữa một bên mua với một bên
bán, tính an toàn trong giao dịch thấp, luôn tiềm ẩn nguy cơ không thực hiện
nghĩa vụ giao dịch của hoặc bên mua, hoặc bên bán, đặc biệt là khi giá cả thị
trường có nhiều biến động.
Trong khi đó, giao dịch chứng khoán tại các sở giao dịch chứng khoán
(thị trường tập trung), thị trường giao dịch điện tử (thị trường phi tập trung),
1
thị trường các công cụ phái sinh… đều là hình thức giao dịch có tổ chức giữa
nhiều bên mua bán với nhau. Để luôn đảm bảo nghĩa vụ thực hiện hợp đồng
cũng như sự an toàn cho tất cả các bên tham gia mua bán, giảm thiểu chi phí
giao dịch, hình thức giao dịch có tổ chức, đòi hỏi việc thanh toán tiền và
chuyển giao chứng khoán cũng phải được thực hiện một cách có tổ chức. Khi

Hệ thống cở sở vật chất kỹ thuật, công nghệ thông tin của trung tâm lưu
ký, của các thành viên lưu ký và của các ngân hàng thanh toán, NHTW cùng
với hệ thống pháp lý về lưu ký được gọi chung là hệ thống đăng ký, lưu ký
chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán, hay còn gọi tắt
là hệ thống lưu ký chứng khoán. Hệ thống lưu ký chứng khoán đảm bảo việc
đăng ký, lưu ký chứng khoán được hoàn tất trước khi chứng khoán được đưa
vào giao dịch và sau khi giao dịch kết thúc các bên tham gia giao dịch sẽ lần
lượt nhận được tiền và chứng khoán thông qua việc bù trừ và thanh toán
chứng khoán và tiền do hệ thống thực hiện. Như vậy, cùng với sự hình thành
của TTCK có tổ chức, hệ thống lưu ký chứng khoán đã trở thành một thành tố
không thể thiếu, cấu thành nên hạ tầng của TTCK.
Để hiểu thêm về các dịch vụ do hệ thống đăng ký chứng khoán, lưu ký
chứng khoán, bù trừ và thanh toán các giao dịch chứng khoán thực hiện, phần
dưới đây sẽ đề cập đến từng dịch vụ cụ thể:
 Đăng ký chứng khoán:
Phần trên đã đề cập, để chứng khoán niêm yết hay đăng ký giao dịch
được giao dịch trên TTCK, chúng cần phải được lưu ký tập trung tại một nơi,
nơi đó chính là TTLKCK. Tuy nhiên, trước khi chứng khoán được đưa vào
lưu ký tập trung tại TTLKCK, chúng cần phải được đăng ký đầy đủ thông tin
để TTLKCK có thể nhận lưu ký. Các thông tin đăng ký bao gồm:
- Đăng ký thông tin về chứng khoán chẳng hạn như tên chứng khoán,
loại chứng khoán, mẫu mã chứng khoán, số lượng đang lưu hành....
3
- Đăng ký thông tin về người sở hữu chứng khoán chẳng hạn như tên, địa
chỉ, điện thoại liên lạc của người sở hữu, số lượng sở hữu...
Việc thực hiện đăng ký thông tin thường do tổ chức phát hành tiến
hành hoặc do một tổ chức được tổ chức phát hành ủy quyền tiến hành. Như
vậy, đối với các chứng khoán niêm yết hoặc đăng ký giao dịch, TTLKCK trở
thành nơi duy nhất thực hiện dịch vụ làm đại lý chuyển nhượng, cụ thể là:
- Thực hiện quản lý sổ đăng ký người sở hữu chứng khoán cho các tổ

khoán giao dịch vào tài khoản chứng khoán cầm cố để đảm bảo việc duy trì
tài sản thế chấp cho bên nhận cầm cố. Khi hợp đồng cầm cố hết hiệu lực hoặc
theo yêu cầu của bên nhận cầm cố, tổ chức lưu ký sẽ thực hiện giải tỏa số
chứng khoán cầm cố, trả lại cho người đầu tư (bên cầm cố).
 Bù trừ chứng khoán và tiền:
Nếu đăng ký và lưu ký chứng khoán là khâu hỗ trợ trước giao dịch
chứng khoán, thì bù trừ chứng khoán và tiền là khâu hỗ trợ sau giao dịch
chứng khoán. Sau khi chứng khoán niêm yết đã được đưa vào đăng ký, lưu ký
tập trung tại TTLKCK, chúng sẽ được phép giao dịch trên TTCK. Tuy nhiên,
sau khi giao dịch trên thị trường được thực hiện (đã được xác nhận), thì các
bên tham gia giao dịch cần phải nhận được tài sản của mình: bên bán nhận
được tiền, bên mua nhận được chứng khoán. Bù trừ chứng khoán và tiền là
khâu tiếp theo sau giao dịch, thực hiện việc xử lý thông tin về các giao dịch
chứng khoán, tính toán lại nhằm xác định số tiền và chứng khoán ròng cuối
cùng mà các đối tác tham gia giao dịch phải có nghĩa vụ thanh toán sau khi
giao dịch được thực hiện.
Hoạt động bù trừ trên TTCK về cơ bản cũng tương tự như hoạt động bù
trừ của các NHTM, đặc biệt là liên quan đến mảng bù trừ tiền. Kết quả bù trừ
tiền luôn thể hiện nghĩa vụ thanh toán một chiều đối với một thành viên lưu
5