BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

PHÙNG THỊ LINH KHANH

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC MẦM NON

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG

HÀ NỘI, 2020


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH QUỐC GIA

PHÙNG THỊ LINH KHANH

QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC MẦM NON

TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI

Chuyên ngành: Quản lý công
Mã số: 9.34.04.03

LUẬN ÁN TIẾN SĨ QUẢN LÝ CÔNG

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
1. PGS.TS. TRƯƠNG QUỐC CHÍNH
2. GS.TS. NGUYỄN HỮU KHIỂN

BẢNG CHỮ CÁI VIẾT TẮT
DANH MỤC BẢNG
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
DANH MỤC SƠ ĐỒ
MỞ ĐẦU......................................................................................................................................... 1
Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ
TÀI................................................................................................................................................... 9
1.1. Các nghiên cứu về giáo dục mầm non...................................................................... 9
1.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài.................................................................................. 9
1.1.2. Các nghiên cứu ở trong nước................................................................................ 10
1.2. Các nghiên cứu về quản lý giáo dục, quản lý nhà nước về giáo dục...........12
1.2.1. Sách tham khảo........................................................................................................ 12
1.2.2. Luận án, luận văn..................................................................................................... 14
1.2.3. Các bài báo, tạp chí, tham luận hội thảo............................................................ 18
1.3. Các nghiên cứu về quản lý giáo dục mầm non, quản lý nhà nước về giáo
dục mầm non.......................................................................................................................... 19
1.3.1. Sách tham khảo........................................................................................................ 19
1.3.2. Luận án, luận văn..................................................................................................... 19
1.4. Đánh giá các nghiên cứu đã tổng quan và hướng nghiên cứu tiếp theo
của đề tài.................................................................................................................................. 23
1.4.1. Những kết quả đạt được của các nghiên cứu đã có.......................................... 23
1.4.2. Những nội dung đề tài cần tiếp tục làm rõ hơn................................................. 24
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1........................................................................................................ 25
Chương 2 CƠ SỞ KHOA HỌC CỦA QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC................................ 26
ĐỐI VỚI GIÁO DỤC MẦM NON...................................................................................... 26
2.1. Khái niệm quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non................................. 26
2.1.1. Giáo dục mầm non là một bộ phận của giáo dục............................................. 26


2.1.2. Khái niệm quản lý nhà nước đối với giáo dục.................................................. 33



3.1.2. Những khó khăn, thách thức................................................................................. 72
3.2. Khái quát về giáo dục mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội................. 75
3.2.1. Quy mô hệ thống giáo dục mầm non giai đoạn từ năm 2008 đến nay........75
3.2.2. Chất lượng giáo viên mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội...................79
3.3. Phân tích thực trạng quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non trên
địa bàn thành phố Hà Nội hiện nay................................................................................ 82
3.3.1. Ban hành và triển khai các văn bản pháp luật, chương trình, kế hoạch
giáo dục mầm non.......................................................................................................... 8283
3.3.2. Tổ chức bộ máy và xây dựng đội ngũ CBCC quản lý nhà nước đối với
giáo dục mầm non............................................................................................................... 90
3.3.3. Huy động và sử dụng nguồn lực phục vụ hoạt động quản lý nhà nước đối
với giáo dục mầm non........................................... Error! Bookmark not defined.94
3.3.4. Thanh tra, kiểm tra trong QLNN đối với giáo dục mầm non................. 10694
3.4. Đánh giá thực trạng quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non trên
địa bàn thành phố Hà Nội........................................................................................... 10894
3.4.1. Những thành tựu và nguyên nhân................................................................. 10894
3.4.2. Các hạn chế và nguyên nhân......................................................................... 10994
KẾT LUẬN CHƯƠNG 3................................................................................................ 11594
Chương 4 TĂNG CƯỜNG QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC ĐỐI VỚI GIÁO DỤC
MẦM NON TRÊN ĐỊA BÀN THÀNH PHỐ HÀ NỘI......................................... 11694
4.1. Quan điểm và mục tiêu tăng cường quản lý nhà nước đối với giáo dục
mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội.............................................................. 11694
4.1.1. Quan điểm.......................................................................................................... 11694
4.1.2. Mục tiêu phát triển giáo dục mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội giai
đoạn 2020 - 2030.......................................................................................................... 12094
4.2. Một số giải pháp tăng cường quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non
trên địa bàn thành phố Hà Nội................................................................................. 12394
4.2.1. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản pháp quy về quản lý nhà nước đối

QLNN
THCS
THPT
TTHC
TP
UBND
XHH


DANH MỤC BẢNG
Bảng 2.1. Tiêu chí Trường mầm non và mẫu giáo ở Nhật Bản........................................ 65
Bảng 3.1. Tổng số cơ sở GDMN và số trẻ tại các cơ sở GDMN trên địa bàn thành
phố Hà Nội giai đoạn từ năm học 2008-2009 đến nay....................................................... 75
Bảng 3.2. Thống kê trình độ chuyên môn và trình độ lý luận chính trị của cán bộ
quản lý và giáo viên mầm non thành phố Hà Nội........................................................ 10094
DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1. Số lượng trường mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội giai đoạn từ
năm học 2008-2009 đến năm học 2018-2019....................................................................... 76
Biểu đồ 3.2. Số lượng trẻ mầm non trường công lập và ngoài công lập trên địa bàn
Hà Nội từ năm học 2008-2009 đến năm học 2018-2019................................................... 77
Biểu đồ 3.3. Trình độ giáo viên tại các cơ sở giáo dục mầm non công lập trên địa
bàn thành phố Hà Nội năm học 2016-2017........................................................................... 80
Biểu đồ 3.4. Tổng hợp ý kiến đánh giá tiêu chí về mức độ an toàn đối với học sinh
mầm non tại các cơ sở GDMN trên địa bàn thành phố Hà Nội........................................ 81
Biểu đồ 3.5. Đánh giá hiệu quả hoạt động của bộ máy QLNN đối với GDMN trên
địa bàn thành phố Hà Nội..................................................................................................... 9994


DANH MỤC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 2.1. Hệ thống giáo dục quốc dân ở nước ta theo Luật Giáo dục 2019................30

thành phố Hà Nội có một vị trí đặc biệt không chỉ vì đây là Thủ đô mà còn là trung
tâm kinh tế, chính trị và xã hội của cả nước. Với những ưu thế mà mình có được,
chính quyền Thủ đô cần tạo ra mô hình quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non
1


hoạt động một cách hiệu quả và có khả năng trở thành một hình mẫu có những nội
dung tham khảo có giá trị thực tiễn cao cho các địa phương khác trong cả nước. Với
mục tiêu ấy, khi đánh giá thực tiễn quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non trên
địa bàn thành phố Hà Nội những năm qua cho thấy bên cạnh những mặt tích cực
trong việc bước đầu xây dựng một hệ thống cơ sở giáo dục mầm non với quy mô
rộng khắp và chất lượng giáo dục cũng được đặt ra đồng thời trong suốt quá trình quy
hoạch giáo dục (mặc dù còn tương đối dè dặt), thì vẫn còn nhiều hạn chế cần có giải
pháp khắc phục, tháo gỡ và tạo đà cho một tiến trình thực hiện quản lý nhà nước có
hiệu lực, hiệu quả hơn, hướng đến việc tạo đà phát triển cho giáo dục mầm non, cởi
trói về mặt cơ chế đối với các cơ sở giáo dục mầm non, đặc biệt là các cơ sở ngoài
công lập; tạo tiền đề vững chắc để thực hiện cơ chế tự chủ trong giáo dục; xây dựng
triết lý giáo dục phù hợp định hướng xây dựng con người Việt Nam và công dân Thủ
đô; quy chuẩn hóa các chức danh trong ngành giáo dục gắn với định lượng chất
lượng giáo dục mầm non…
Những kỳ vọng đó so với thực tiễn quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm
non ở Thủ đô Hà Nội cho thấy vẫn còn một khoảng chênh lệch tương đối lớn xuất
phát từ những nguyên nhân khách quan nằm ngoài sự tác động một cách chủ động,
trực tiếp của các cấp chính quyền Thủ đô và cả những nguyên nhân chủ quan do
những hạn chế nội tại trong bộ máy quản lý. Đồng thời, đánh giá một cách khách
quan, hoạt động quản lý nhà nước được tiến hành chủ yếu chỉ dựa vào những quy
định có tính pháp lý mà thiếu hẳn những giá trị tham chiếu khác, những kênh tham
vấn từ các chuyên gia, nhà nghiên cứu, thiếu các nghiên cứu khoa học dẫn đường
trong đó bao gồm cả nghiên cứu lý thuyết thuần túy lẫn nghiên cứu ứng dụng. Việc
đánh giá, tổng kết hoạt động quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non hiện nay

- Về thời gian: Luận án nghiên cứu trong giai đoạn từ năm 2008 đến nay.
Ngày 01/8/2008, địa giới hành chính thành phố Hà Nội được mở rộng theo
Nghị quyết số 15/2008/QH12 ngày 29/5/2008 của Quốc hội khóa XII về việc điều
chỉnh địa giới hành chính thành phố Hà Nội và một số tỉnh có liên quan. Sự kiện này
không chỉ làm thay đổi quy mô quản lý về mặt không gian của chính quyền thành phố
Hà Nội mà còn tác động đến nhiều lĩnh vực của quản lý nhà nước trong đó có giáo
dục mầm non. Do đó, đây cũng là dấu mốc thời gian quan trọng đánh dấu những thay
đổi nhất định trong quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non trên địa bàn thành
phố Hà Nội.
- Về nội dung: Luận án nghiên cứu các nội dung sau đây:
+

Những căn cứ lý luận, khung lý thuyết để triển khai nghiên cứu QLNN đối

với giáo dục mầm non.
+

Những căn cứ thực tiễn, cơ sở thực tế để đánh giá QLNN đối với giáo dục

mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội.

3


+

Tính logic lý thuyết và tính khả thi của các giải pháp tăng cường QLNN đối

với giáo dục mầm non, đặc biệt là trên địa bàn thành phố Hà Nội.
+



4. Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp luận nghiên cứu
Luận án được triển khai thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận duy vật
biện chứng và duy vật lịch sử của Chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về
giáo dục, quản lý nhà nước về giáo dục; các quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam
về giáo dục, giáo dục mầm non, quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non; các văn
bản pháp luật của nhà nước về giáo dục, giáo dục mầm non, quản lý nhà nước về giáo
dục mầm non. Tác giả tham khảo, kế thừa một số công trình nghiên cứu của các nhà
khoa học trong nước và nước ngoài về giáo dục mầm non.
4.2. Phương pháp nghiên cứu cụ thể
Luận án được thực hiện dựa trên một số phương pháp nghiên cứu như: phương
pháp phân tích, tổng hợp; Phương pháp diễn dịch, quy nạp; Phương pháp hệ thống,
phương pháp so sánh; Phương pháp khảo sát, điều tra xã hội học.
Trong Chương 1 và Chương 2, Luận án sử dụng phương pháp phân tích - tổng
hợp và quy nạp để hệ thống hóa những vấn đề có tính lý luận về quản lý nhà nước đối
với giáo dục mầm non.
Chương 3 của Luận án sử dụng phương pháp thống kê, so sánh và phương
pháp phân tích, tổng hợp để khảo sát thực tiễn, phân tích, đánh giá thực trạng QLNN
về GDMN trên địa bàn thành phố Hà Nội, chỉ ra những kết quả, hạn chế, nguyên
nhân của những hạn chế.
Đồng thời, tác giả Luận án sử dụng phương pháp điều tra xã hội học nhằm thu
thập các số liệu thực tiễn có liên quan và phục vụ trực tiếp nội dung nghiên cứu; tiến
hành so sánh, phân tích, đánh giá để làm rõ những vấn đề thực tiễn trong quản lý nhà
nước đối với giáo dục mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội. Trong đó, tổng số
lượng phiếu là 500 phiếu dành cho 03 nhóm đối tượng khảo sát: phiếu khảo sát 1
gồm 100 phiếu đối với nhóm cán bộ, công chức, viên chức làm công tác QLNN đối
với GDMD trên địa bàn thành phố Hà Nội bao gồm cán bộ, công chức, viên chức
thuộc Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT của các quận, huyện; phiếu khảo sát 2 gồm 200

-

Để tăng cường QLNN đối với GDMN trên địa bàn thành phố Hà Nội cần

dựa trên những quan điểm, giải pháp nào?
5.2. Giả thuyết nghiên cứu
-

Giả thuyết 1: Về giáo dục mầm non, QLNN về GDMN đã có một số công

trình nghiên cứu trong và ngoài nước, tuy nhiên nhìn chung các công trình chưa thực
sự toàn diện, hệ thống, do vậy còn nhiều vấn đề về QLNN đối với GDMN từ khía
cạnh lý luận và thực tiễn chưa được nghiên cứu.
-

Giả thuyết 2: Nghiên cứu QLNN về GDMN cần phải căn cứ vào cơ sở khoa

học về QLNN đối với GDMN, đồng thời phải căn cứ vào đặc điểm, vai trò và các yếu
tố tác động đến QLNN về GDMN.
-

Giả thuyết 3: Bên cạnh những kết quả đạt được, QLNN đối với GDMN trên

địa bàn thành phố Hà Nội còn nhiều hạn chế, bất cập.
6


-

Giả thuyết 4: Để tăng cường giáo dục pháp luật QLNN đối với GDMN trên

trong Luận án có giá trị tham khảo trực tiếp đối với cơ quan quản lý nhà nước đối với
giáo dục mầm non trên địa bàn thành phố Hà Nội.
7. Kết cấu Luận án
Luận án có bố cục như sau: Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục bảng
biểu, danh mục chữ viết tắt, danh mục công trình, bài báo đã công bố của tác giả và
danh mục tài liệu tham khảo, nội dung Luận án được chia thành 4 chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài;
Chương 2: Cơ sở khoa học của quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non;

7


Chương 3: Thực trạng quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non trên địa
bàn thành phố Hà Nội;
Chương 4: Giải pháp tăng cường quản lý nhà nước đối với giáo dục mầm non
trên địa bàn thành phố Hà Nội.

8


Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
1.1. Các nghiên cứu về giáo dục mầm non
1.1.1. Các nghiên cứu ở nước ngoài
Trong tập 1 của cuốn sách Giáo dục học mẫu giáo

[1]

, tác giả A.I. Xôrơkina đã


luận và thực tiễn ở phạm vi rộng lớn mà các quốc gia có thể vận dụng. Tuy nhiên các
tác phẩm chưa gắn các nội dung trên vào một quốc gia, một đơn vị hành chính cụ thể.
Do vậy tác giả có thể tiếp thu, vận dụng những lý luận và thực tiễn trong các
9


tác phẩm này vào Việt Nam mà cụ thể là vào hoạt động QLNN về GDMN trên địa
bàn thành phố Hà Nội.
1.1.2. Các nghiên cứu ở trong nước
Trong tập 1 của cuốn sách Giáo dục học mầm non: Những vấn đề lý luận
chung của “giáo dục học mầm non”

[2]

tác giả Đào Thanh Âm đã làm rõ đối tượng,

nhiệm vụ và phương pháp của giáo dục mầm non; chỉ rõ những nội dung về nghiên
cứu giáo dục và sự phát triển nhân cách; phân tích sơ lược một số tư tưởng giáo dục
trong lịch sử giáo dục thế giới, mục tiêu giáo dục mầm non trong hệ thống giáo dục
quốc dân Việt Nam.
Tác giả Phạm Minh Hạc trong ấn phẩm có tiêu đề Một số vấn đề giáo dục và
khoa học giáo dục

[16]

đã tập hợp các báo cáo khoa học và bài nói tập trung làm sáng

tỏ các vấn đề về vị trí của giáo dục đối với ba cuộc cách mạng đang tiến hành
ở Việt Nam; Đối tượng của giáo dục và khoa học giáo dục; Tính chất và nhiệm vụ
của nhà trường phổ thông; Phát triển giáo dục và xây dựng khoa học giáo dục...

nhận và đề cao.
10


Trong cuốn sách Giáo dục học mẫu giáo: Tài liệu học tập dùng cho giáo sinh
các trường trung học sư phạm mẫu giáo

[10]

tác giả Nguyễn Thị Ngọc Chúc đã xây

dựng logic lý luận bao gồm các nội dung về những vấn đề chung của giáo dục học;
giáo dục trẻ em tuổi nhà trẻ; giáo dục trẻ mẫu giáo và các hình thức tổ chức quá trình
sư phạm trong trường mẫu giáo… làm cơ sở khoa học trong việc giảng dạy, nghiên
cứu lý thuyết về giáo dục mầm non cho các đối tượng là giáo sinh trường trung học
sư phạm mẫu giáo.
Trong cuốn sách Sơ thảo giáo dục học đại cương: Tài liệu dùng trong trường
đại học Sư phạm

[53]

do tác giả Nguyễn Hữu Tảo làm tổng chủ biên đã xây dựng, hệ

thống những nội dung về cơ sở lý luận chung của nền giáo dục xã hội chủ nghĩa,
phân tích một số đặc điểm và thực trạng công tác dạy học ở trường phổ thông gắn với
vai trò, vị trí, yêu cầu của công tác giáo dục ở trường phổ thông. Đồng thời, các tác
giả cũng đề cập đến vai trò của hiệu trưởng trong công tác quản lý và lãnh đạo nhà
trường.
Trong cuốn sách Chương trình chăm sóc giáo dục mẫu giáo và hướng dẫn
thực hiện: 4-5 tuổi

cho tác giả luận án phân tích đánh giá và đưa ra các giải pháp về công tác QLNN đối
với GDMN trên địa bàn thành phố Hà Nội.
1.2. Các nghiên cứu về quản lý giáo dục, quản lý nhà nước về
giáo dục
1.2.1. Sách tham khảo
Trong cuốn sách Quản lý giáo dục Việt Nam: Đổi mới và phát triển

[27]

do tác

giả Nguyễn Mạnh Hùng làm chủ biên đã khái quát về tiến trình đổi mới giáo dục Việt
Nam, yêu cầu tái cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân theo các xu hướng mở. Từ đó,
các tác giả bắt đầu làm rõ một số nội dung phân cấp về QLNN, quản lý nhà trường
theo mô hình tự chủ, tự chịu trách nhiệm; đề cập đến nội dung xã hội hóa và thiết lập
mối quan hệ đối tác công – tư trong giáo dục. Trong chương cuối của cuốn sách, các
tác giả đưa ra và phân tích một số năng lực lãnh đạo trường học của hiệu trưởng trên
cơ sở các yêu cầu trong đổi mới giáo dục.
Trong Chương 3 của cuốn sách, các tác giả đã đi từ phân tích các khái niệm về
tập trung, phi tập trung, phân cấp quản lý, phân cấp quản lý trong giáo dục. Từ đó,
đưa ra các cách tiếp cận hệ thống, tiếp cận cổ điển, tiếp cận nguồn nhân lực trong
hoạt động quản lý giáo dục. Qua phân tích, các tác giả nhấn mạnh, đề cao vai trò của
phi tập trung hóa trong quản lý giáo dục thông qua việc chỉ ra một số lợi ích của phi
tập trung hóa như: Tăng cường tính hiệu lực và hiệu quả, Tăng cường nguồn tài chính
giáo dục, cải thiện chất lượng và phát huy sáng kiến, cải thiện phúc lợi xã hội. Đồng
thời, các tác giả cũng chỉ ra các nguy cơ của phi tập trung hóa quản lý giáo dục. Để
hạn chế các nguy cơ đó, nhóm tác giả đề xuất 9 yêu cầu cụ thể như tính đáp ứng, tính
chịu trách nhiệm, tính tham gia, minh bạch…
Khi đề cập đến khía cạnh quản lý giáo dục của chủ thể nhà nước (tức QLNN
về giáo dục) trong bối cảnh phân cấp (phi tập trung hóa), các tác giả nêu một số chức

Các nghiên cứu của tác giả Trần Kiểm cũng đã chỉ ra những nội dung lý luận
và thực tiễn về quản lý giáo dục ở Việt Nam trong những năm qua. Thêm nữa, ông
cũng đưa lại một cách tiếp cận mới (tiếp cận hiện đại)

[30]

trong quản lý giáo dục, từ

đó lý giải một số nội dung cơ bản, quan trọng định hướng cho hoạt động quản lý giáo
dục trên thực tiễn.
Cuốn sách Quản lý chất lượng giáo dục

[39]

của tác giả Phạm Thành Nghị tiếp

cận hoạt động quản lý giáo dục dưới góc độ chất lượng. Theo đó, tác giả định nghĩa
chất lượng “là cái làm hài lòng, vượt những nhu cầu và mong muốn của người tiêu
dùng” (trang 28). Đồng thời, tác giả cũng sử dụng quan điểm của Bogue và Saunders
trong nghiên cứu của mình về quản lý chất lượng giáo dục, cụ thể:
13


“Chất lượng là sự phù hợp với những tuyên bố sứ mệnh và kết quả đạt được của mục
tiêu trong phạm vi các chuẩn mực được chấp nhận công khai” (trang 32) trên cơ sở
phân tích và chỉ rõ các điểm mạnh của các quan điểm thuộc trường phái này.
Cuốn sách Quản lý nhà nước về giáo dục: Lý luận và thực tiễn

[31]


những yêu cầu bức thiết đặt ra đối với hoạt động quản lý giáo dục nhằm mục tiêu xây
dựng nền giáo dục Việt Nam tương xứng với bối cảnh chung của thế giới và ngang
tầm các nhiệm vụ xã hội đặt ra cho ngành giáo dục đào tạo. Tác giả cũng
14