DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 23

L NHÊN TƯNG
- ÀÙÅT NÏÌN MỐNG XÊY NÏÌN GIẤO DC ÀẨI HỔC
VIÏÅT NAM
Vua L Nhên Tưng (sinh nùm 1066, trõ vò tûâ 1072 àïën 1128)
lâ võ vua àùåt ra nhiïìu chđnh sấch nhùçm chêën hûng àêët nûúác, àõnh
quan chïë, khuën nưng, àùỉp àï chưëng lt. Àùåc biïåt, ưng lâ ngûúâi
àêìu tiïn khúãi xûúáng vâ thûåc hiïån chïë àưå thi cûã vâ giấo dc àẩi hổc
ca Àẩi Viïåt nhû tưí chûác khoa thi Minh Kinh (1075), lêåp Qëc Tûã
Giấm (1076), tưí chûác "thi lẩi viïn" nhùçm lûåa chổn quan chûác cao
cêëp cho bưå mấy nhâ nûúác.
L Nhên Tưng lâ mưåt võ vua nhên ấi vâ cố tâi. Lc lïn ngưi
tuy côn nhỗ tíi, nhûng àûúåc mể Lan lâ mưåt ph nûä giỗi trõ nûúác
vâ cấc àẩi thêìn tâi giỗi nhû Thấi sû L
Àẩo Thânh, Ph qëc Thấi
y L Thûúâng Kiïåt cng nhên dên hïët lông ng hưå. Búãi vêåy, dûúái
triïìu àẩi L Nhên Tưng, nûúác Àẩi Viïåt àậ lâm nïn nhûäng chiïën
cưng lûâng lêỵy cẫ vïì nưåi trõ lêỵn ngoẩi giao, vâ ngây câng trúã nïn
hng mẩnh.
L Nhên Tưng cố nhiïìu chđnh sấch nhùçm chêën hûng àêët
nûúác.
Trong lơnh vûåc chđnh trõ, ngoâi viïåc àõnh quan chïë, chia vùn
vộ lâm chđn phêím tûâ trung ûúng àïën cấc àõa phûúng, L Nhên
Tưng lâ võ vua àêìu tiïn ban hânh lïå dên ch vúái "Chiïëu cêìu lúâi nối
thùèng" (thấng 4 Bđnh Thòn - 1076) nhùçm huy àưång trđ tụå ca mổi
têìng lúáp nhên dên àống gố
p vâo cưng cåc "trõ qëc, bònh thiïn
hẩ". Vâ kïí tûâ àêëy, cấc triïìu àẩi àậ kïë thûâa mưåt kïë sấch trõ qëc an
dên.
Vïì kinh tïë, ưng lâ ngûúâi rêët quan têm àïën cưng viïåc nhâ

rưång cho nhûäng ngûúâi giỗi trong thiïn hẩ vâo hổc), vâ chổn nhûäng
ngûúâi giỗi, nhûäng nhâ khoa bẫng cho vâo dẩy hổc. Àêy lâ trûúâng
àẩi hổc àêìu tiïn ca nûúác nhâ.
Thấng 2 nùm Àinh T (1077) lẩi tưí chûác "thi lẩi viïn bùçng
phếp viïët chûä, phế
p tđnh vâ hònh låt", nhùçm lûåa chổn quan chûác
cao cêëp cho bưå mấy nhâ nûúác. Àêy lâ k thi chổn quan lẩi àêìu tiïn
vúái nưåi dung kiïën thûác tûúng àưëi toân diïån: vùn, toấn, låt phấp
(chđnh trõ).
DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 25

Thấng 8 nùm Bđnh Dêìn (1086) múã khoa thi chổn ngûúâi cố tâi
vùn hổc trong nûúác, sung lâm viïåc úã Hân lêm viïån. Khoa thi nây
Mẩc Hiïín Tđch àưỵ àêìu, àûúåc bưí chûác Hâm lêm hổc sơ.
Lâ mưåt minh qn, L Nhên Tưng cng lâ mưåt têëm gûúng
khưí luån, phêën àêëu àẩt àïën àưå "hổc thûác cao minh, hiïíu sêu àẩo
l" (Phan Huy Ch). Chđnh vò vêåy, àấnh giấ tưíng quất vïì ưng, cấc
sûã gia tûâ Lï Vùn Hûu, Ngư Sơ Liïn, àïën Phan Huy Ch, Lï Qu
Àưn... àïìu cho rùçng, ưng lâ "võ vua giỗi", "võ anh qn" ca triïìu
L.
VIÏN NGỔC LÛU
Nhiïìu tấc giẫ 26

LÏ THẤNH TƯNG
Lï Thấnh Tưng (1442 - 1497) lâ võ vua mâ tïn tíi vâ sûå
nghiïåp vễ vang àậ gùỉn liïìn vúái giai àoẩn cûúâng thõnh ca Viïåt
Nam nûãa cëi thïë k 15. Trong gêìn 40 nùm lâm vua, ưng àậ tiïën
hânh nhiïìu cẫi cấch vïì chđnh trõ, qn sûå, kinh tïë; khúãi xûúáng bưå
låt Hưìng Àûác àûúåc xem lâ sûå kiïån àấnh dêëu trònh àưå vùn minh
cao ca Viïåt Nam; àïì cao nhûäng giấ trõ vùn hốa dên tưåc. Bẫn thên

nhanh chống chêëm dûát tònh trẩng phe phấi trong cung àònh, khêín
trûúng tưí chûác xêy dûång àêët nûúác vúái mưåt tinh thêìn cẫi cấch mẩnh
mệ, tấo bẩo. Vïì cú cêëu chđnh quìn cấc cêëp, ưng àậ tiïën hânh xốa
bỗ hïå thưëng tưí chûác hânh chđnh c thúâi Lï Lúåi tûâ 5 àẩo àưíi thânh
12 àẩo (tûá
c 12 thûâa tun). Bïn cẩnh cẫi tưí cú chïë Nhâ nûúác, Lï
Thấnh Tưng àùåc biïåt ch cấc biïån phấp phất triïín kinh tïë, sûãa
àưíi chïë àưå thụë khốa, àiïìn àõa, khuën khđch nưng nghiïåp, trưìng
trổt, chùn ni, múã àưìn àiïìn, khai khêín àêët hoang. Nhûäng nưỵ lûåc
nhùçm xêy dûång phất triïín àêët nûúác ca Lï Thấnh Tưng àậ àûúåc
phẫn ấnh khấ rộ qua cấc bâi chiïëu, chó d do ưng ban bưë, nhû
Chiïëu khuën nưng, Chiïëu lêåp àưìn àiïìn, Chiïëu àõnh quan chïë...
Dûúái thúâi Lï Thấnh Tưng, lûåc lûúång qëc phông bẫo vïå àêët nûúác
àûúåc tùng cûúâng hng hê
åu. Trûúác kia, qn àưåi chia lâm 5 àẩo vïå
qn, nay àưíi lâm 5 ph àư àưëc. Mưỵi ph cố vïå, súã. Bïn cẩnh côn cố
2 àẩo nưåi, ngoẩi, gưìm nhiïìu ti, vïå. Ngoâi tưí chûác qn thûúâng trûåc,
Lï Thấnh Tưng côn ch lûåc lûúång qn dûå bõ úã cấc àõa phûúng.
43 àiïìu qn chđnh Lï Thấnh Tưng ban hânh cho thêëy k låt
qn àưåi ca ưng rêët nghiïm ngùåt, cố sûác chiïën àêëu cao.
* Ngûúâi khúãi xûúáng bưå låt Hưìng Àûác. Bưå låt Hưìng Àûác lâ
mưåt trong nhûäng thânh tûåu àấng tûå hâo nhêët ca sûå nghiïåp Lï
Thấnh Tưng vâ ca cẫ thúâi àẩi ưng. Sûå ra àúâ
i ca bưå låt Hưìng
Àûác àûúåc xem lâ sûå kiïån àấnh dêëu trònh àưå vùn minh cao ca xậ
hưåi Viïåt Nam hưìi thïë k 15. Lï Thấnh Tưng, ngûúâi khúãi xûúáng låt
Hưìng Àûác, lâ ngûúâi thûåc hiïån nghiïm chónh phấp låt àậ ban
hânh. Ưng àậ thu lẩi quìn chó huy ca tưíng qn àư àưëc Lï Thiïåt
vò con Lï Thiïåt giûäa ban ngây phống ngûåa trïn àûúâng phưë vâ dung
tng gia nư àấnh ngûúâi. Lï Thấnh Tưng thûúâng bẫo vúái cấc quan

Tưng àïí lẩi khấ nhiïìu vâ cố giấ trõ cao vïì nưåi dung tû tûúãng. Qua
thú ưng, chng ta khưng chó hiïíu sêu hún nhên cấch, têm hưìn ưng,
mưåt têm hưìn gùỉn bố mêåt thiïët vúái non sưng, àêët nûúác, vúái nhên
dên, vúái nhûäng truìn thưëng anh hng ca dên tưåc, ca Tưí tưng,
mâ côn thêëy àûúåc khđ phấch cẫ mưåt thúâi àang vûún lïn, àêìy hâo
trấng:
Nùỉng êëm nghòn trûúång tỗa trïn ngổn cúâ,
Khđ thïë ba qn ất cây cấo.
Phûúng Àưng Mùåt trúâi mổ
c, ấng mêy nhể trưi,
Phống mùỉt ngùỉm ni sưng mn dùåm.
(Bíi súám tûâ sưng Cêëm ài tìn biïín Àưng)
DANH NHÊN ÀÊËT VIÏÅT 29

Lï Thấnh Tưng lâm vua lc 19 tíi. Mưåt nùm sau, khi trấch
lưỵi cûåu thêìn Ngư Sơ Liïn, Nghiïm Nhên Thổ, võ hoâng àïë 20 tíi
bẫo hổ: "Ta múái coi chđnh sûå, sûãa múái àûác tđnh, ngûúi bẫo nûúác ta
lâ hâng phiïn bang ca Trung Qëc thúâi xûa, thïë lâ ngûúi theo
àûúâng chïët, mang lông khưng vua". Àố lâ tiïëng nối ca mưåt chđ
tûå cûúâng dên tưåc, àưång lûåc mậnh liïåt àûa Lï Thấnh Tưng àẩt túái
vinh quang trong sûå nghiïåp xêy dûång, phất triïín àêët nûúác hưìi thïë
k 15.
Nhiïìu tấc giẫ 30

HOÂNG THẤI HÊÅU LAN
Lan xët thên tûâ gia àònh nưng dên lâng Thưí Lưỵi, lưå Bùỉc
Giang (nay lâ xậ Dûúng Xấ, huån Gia Lêm - Hâ Nưåi). Tûúng
truìn, Vua L Thấnh Tưng bùỉt gùåp bâ àang dûåa gưëc lan, vò cẫm
mïën sùỉc àểp àậ cho tuín vâo cung lêåp lâm phu nhên, àùåt hiïåu
Lan (dûåa gưëc lan).