Công nghiệp hóa – hiện đại hóa của Việt
nam thời kỳ sau đổi mới từ 1986 đến nay
I – Bối cảnh lịch sử
Những năm 1980 là thời kỳ mà cả trong nước và quốc tế đều có nhiều
biến đổi, trong đó có những biến đổi làm đảo ngược cả tư duy con người. Đó
là :
- Sau 10 năm tiếp tục thực hiện chiến lược CNH hướng nội trong
điều kiện đất nước thống nhất, nền kinh tế Việt Nam vẫn nằm
trong trạng thái trì trệ: sản xuất nông nghiệp thấp kém, không đáp
ứng được nhu cầu trong nước; công nghiệp nặng đầu tư lớn nhưng
hiệu quả thấp; nhiều mặt hàng tiêu dùng thiếu trầm trọng; dấu hiệu
của suy thoái và khủng hoảng kinh tế đã dần dần xuất hiện và bộc
lộ rõ nét vào cuối những năm 1970 và suốt nhưng năm tiếp theo.
Có thể nói, chưa bao giờ nền kinh tế đất nước lại lâm vào tính
trạng khó khăn như giai đoạn này.
- Xu thế tự do hóa và quốc tế hóa phát triển mạnh, nhất là trên
phương diện thương mại, đầu tư và chuyển giao công nghệ cũng
đặt Việt Nam trước những thách thức mới trong quá trình thực
hiện CNH, HĐH. Sự hợp tác với các nước kinh tế phát triển tạo
điều kiện thuận lợi để Việt Nam có được những công nghệ hiện
đại, nguồn nguyên liệu bổ sung, kinh nghiệm công nghiệp hóa… ,
song cũng đặt Việt Nam trước những cuộc cạnh tranh gay gắt mà
nếu không biết nắm bắt cơ hội và khắc phục khó khăn thì sẽ có
nguy cơ ngày càng tụt hậu xa so với các nước.
- Nhiều nước đã chuyể hướng chiến lược CNH từ thay thế nhập
khẩu sang hướng xuất khẩu và đã đạt được nhiều thành công. Một
loạt các nước công nghiệp mới (NICs) ra đời phản ánh xu thế đúng
đắn trong phát triển toàn cầu. Trong khi đó, cũng thời kỳ này mặc
dù đã có bước phát triển khả quan hơn so với 1976-1980, song
chiến lược và chính sách CNH ở nước ta đã không bắt nhịp được
1
đường đầu tiên, và chuẩn bị tiền đề cho việc đẩy mạnh công nghiệp hóa trong
chặng đường tiếp theo”
Trước mặt, cần thực hiện 3 chương trình kinh tế lớn : lương thực –
thực phẩm, hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu. Ba chương trình này liên
2
quan chặt chẽ đến nhau. Phát triển lương thực – thực phẩm và hàng tiêu
dùng là nhằm đảm bảo nhu cầu thiết yếu cho đời sống nhân dân sau mấy
chục năm chiến tranh ác liệt và trong bối cảnh của nền kinh tế còn đang
trong tình trạng thiếu hụt hàng hóa nghiêm trọng, góp phần ổn định kinh tế -
xã hội. Xác định thứ tự ưu tiên đó đã cho phép phát huy sức mạnh nội lực và
tranh thủ sức mạnh từ bên ngoài để phát triển kinh tế - xã hội.
Đây là sự thay đổi trong lựa chọn mô hình chiến lược CNH, chuyển từ
mô hình hướng nội ( thay thế nhập khẩu ) trước đây bằng mô hình hỗn hợp
(hướng về xuất khẩu đồng thời thay thế nhập khẩu).
- Những thành tựu đạt được:
Sự chuyển hướng trên cùng với nhưng thay đổi cơ chế quản lý kinh tế
đã tạo nên nhưng thành tự đáng khích lệ, tạo ra nhưng điều kiện ban đầu
quan trọng để triển khai CN hóa trong nhưng năm tiếp theo. Nhưng thành
tựu cơ bản là :
+ Nền kinh tế có bước phát triển, đặc biệt trong lĩnh vực nông nghiệp.
từ chỗ thiếu lương thực triền miên trở thành nước xuất khẩu gạo lớn thứ 3,
rồi thứ 2 trên thế giới.
Các chỉ tiêu 1986 1990
Tốc độ tăng trưởng kinh tế 2,8 5,1
Tốc độ tăng trưởng công nghiệp 10,8 2,3
Tốc độ tăng trưởng nông nghiệp 3 1
Tốc độ tăng giá trị xuất khẩu 13 23,5
(Đơn vị: %)
+ Hình thành một số mặt hàng xuất khẩu cơ bản như gạo, than đá, dầu
mở, lâm hải sản …
của lực lượng sản xuất. Do vậy, yêu cầu phải xác định các vùng kinh tế sau
hơn 4 năm thực hiện Nghị quyết Đại hội VI là phù hợp với sự vận động của
thực tiễn khách quan, đòi hỏi chúng ta phải từng bước hòan thiện quan hệ
sản xuất phù hợp với tính chất, trình độ phát triển của lực lượng sản xuất.
Thứ ba, cơ cấu thành phần kinh tế. Thực tế sau hơn 4 năm thực hiện
Nghị quyết Đại hội VI, các nghị quyết khoá VI, chúng ta mới chỉ thực sự
4
“cởi trói” cho sức sản xuất trong nông nghiệp nông thôn phát triển, còn
trong ngành công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, nhất là thương mại dịch vụ
thì hầu như “ dậm chân tại chỗ” khi triển khai xuống cơ sở. Như vậy, đối với
các thành phần kinh tế ngoài quốc doanh và tập thể, trong nhận thức chúng
ta vẫn chưa thực sự quán triệt sâu sắc, đầy đủ quan điểm của Đảng về cải
tạo để sử dụng các thành phần kinh tế này trong thời kỳ quá độ đi lên
CNXH ở nước ta.
Đại hội VII ( năm 1991)
Trên cơ sở những thành tựu, hạn chế và kinh nghiệm đúc rút sau
hơn 4 năm thực hiện đường lối đổi mới do Đại hội VI đề ra, trong đó có việc
xác định, xây dựng lại cơ cấu kinh tế đã tạo cơ sở, niềm tin để Đảng ta xác
định rõ hơn những mục tiêu, phương châm và biện pháp chỉ đạo phát triển
kinh tế- xã hội trong thời gian tới. Đại hội VII của Đảng( 6-1991) nhấn
mạnh, trước mắt cần: “Tập trung mọi nỗ lực giải quyết các vắn đề cấp bách
nhất về kinh tế, xã hội, trên cơ sở đó thực hiện thắng lợi mục tiêu kinh tế của
kế hoạch 5 năm 1991- 1995: đẩy lùi và kiểm soát được lạm phát, ổn định và
từng bước cải thiện đời sống nhân dân và bắt đầu có tích lũy từ nội bộ nền
kinh tế”.
Đường lối Đại hội VII đã xác định rõ hơn về chính sách CNH:
“Tập trung phát triển nông, lâm, ngư nghiệp gắn với công nghiệp chế biến;
đẩy mạnh sản xuất hàng tiêu dùng và hàng xuất khẩu; phát triển một số
ngành công nghiệp nặng, trước hết là phục vụ cho sản xuất nông, lâm, ngư
chương trình kinh tế và từng bước chuyển từ nền kinh tế tự cấp tự túc khép
kín sang kinh tế hàng hóa, sản xuất gắn với thị trường.
- Thành tựu đạt được:
Thực hiện đường lối CNH của Đại hội VII, nến kinh tế đã có bước
phát triển cao hơn, có chất lượng hơn, đi vào thực chất hơn so với nhiều năm
trước:
1991 1995
Tốc độ tăng trưởng kinh tế 5,8 9,5
Tương ứng công nghiệp tăng 5,3 15,5
Nông nghiệp tăng 2,2 4,8
Xuất khẩu tăng 13,2 34,4
Tỷ lệ lạm phát 67,5 12,7
(Đơn vị: %)
+ Cơ cấu kinh tế: 1991:40,5 – 23,8 – 35,7%
6
1995: 27,2 – 28,8 – 44%
+ Vốn đầu tư cho công nghiệp giai đoạn 1991 – 1995 chiếm 38,4%
tổng đầu tư xã hội ( 20,8 tỷ đồng).
- Vào đầu năm 1990, hệ thống XHCN theo mô hình cũ đã bị sụp đổ,
kéo theo đó là nhiều thị trường truyền thống của Việt Nam bị mất
đi, gây khó khăn lướn cho nước ta. Tuy vậy, đây cũng là cơ hội để
Việt Nam từ bỏ kiểu CNH cổ điển với quan niệm lỗi thời. Hội nghị
giữa nhiệm kỳ của BCH Trung ương Đảng Khóa VII ( năm 1994)
đã quyết định nền kinh tế nước ta phải “chuyển dần sang một thời
kỳ phát triển mới, đẩy tới một bước CNH và HĐH đất nước, nhằm
tạo thêm nhiều công ăn việc làm, đẩy nhanh tốc đô tăng trưởng
kinh tế cải thiện hơn nữa đời sống vật chất và tinh thần của nhân
dân”
Như vậy, Hội nghị giữa nhiệm kỳ Ban chấp hành trung ương khóa VII
đã nhấn mạnh thêm nội dung hiện đại hóa và coi CNH, HĐH là con đường
Tốc độ tăng trưởng kinh tế 9,3 6,75
Tốc độ tăng trưởng công nghiệp 14,5 10,1
Tốc độ tăng trưởng nông nghiệp 4,4 4
Tốc độ tăng kim ngạch xuất
khẩu
33,2 24
( Đơn vị: %)
Cơ cấu kinh tế 1996: 27,8 – 29,7 – 42,5%
2000: 24,3 – 36,6 – 39,1%
- Hạn chế:
Tuy nhiên, công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa của Việt Nam
đang đứng trước những thách thức của quá trình hội nhập. một trong những
thách thức chính hiện nay là sự gia tăng khoảng cách giàu - nghèo. một
trong những giải pháp quan trọng để khắc phục tồn tại này là phải nâng cao
chất lượng đào tạo ở nhiều cấp bậc, đầu tư cho giáo dục ở khu vực nông
thôn vùng sâu, vùng xa. Bên cạnh đó, Chính phủ cũng cần có những biện
pháp hữu hiệu để có thể huy động được những lợi thế của kinh tế tư nhân
8
Việc thực hiện kinh tế thị trường đã làm tăng khoảng cách giàu nghèo,
tăng ô nhiễm môi trường và các tệ nạn xã hội
Nền kinh tế tăng trưởng cao nhưng chỉ số năng lực cạnh tranh ở mức
thấp, gây lãng phí tài nguyên
Đại hội IX ( năm 2001)
- Khẳng định chiến lược CNH, HĐH ở nước ta lúc này là xây dựng
nền kinh tế độc lập, tự chủ, đưa nước ta trở thành một nước công nghiệp,
trong đó tập trung mọi nguồn lực để đưa nông nghiệp phát triển lên một trình
độ cao hơn.
Báo cáo chính trị viết: “Tăng cường sự chỉ đạo và nguồn lực cần thiết
để đẩy nhanh CNH, HĐH nông nghiệp và nông thôn. Tiếp tục phát triển và
đưa nông nghiệp, lâm nghiệp, ngư nghiệp lên một trình độ mới … Công
CNH,HĐH đất nước trong thời gian hơn 10 năm qua nước ta đã thu được
một số thành tựu có ý nghĩa bước ngoặt
Trong lĩnh vực kinh tế, mức tăng trưởng GDP bình quân hơn 8% /năm.
Trong tất cả các khu vực sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và dịch vụ đều
tăng trưởngcao , lương thực không chỉ đủ ăn mà còn đủ gạo xuất khẩu, đứng
thứ 2 thế giới. Ngoại thương tăng trưởng mạnh, lạm phát được kiềm chế ....
- Đời sống kinh tế xã hội được cải thiện, uy tín quốc tế tăng lên
+ Sự kết hợp giữa nguồn lực bên trong và nguồn lực bên ngoài trong quá
trình CNH-HĐH trong điều kiện quốc tế và khu vực có nhiều biến đổi. Cùng
với quá trình chuyển sang kinh tế thị trường, CNH-HĐH còn gắn liền với
việc mở cửa, hội nhập quốc tế và khu vực. Sự hiện diện của các nguồn vốn
nước ngoài, bao gồm các nguồn vốn đầu tư ( vốn ODA, FDI ), công nghệ kĩ
thuật, kĩ năng quản lý và kinh doanh, thị trường tiêu thụ hàng hoá sản phẩm
hàng hoá, dịch vụ... đã chẳng những góp phầnquan trọng vào mức tăng
trưởng GDP mà còn tạo ra sự năng động trong đời sống xã hội vốn trước đây
rất trì trệ.
+ Trên cơ sở tăng trưởng kinh tế, đời sống xã hội còn nhiều chuyển biến tích
10
cực, mức sống của nhân dân tăng lên rõ rệt. Tình hình an ninh chính trị ổn
định,quan hệ đối ngoại được mở rộng, uy tín của Việt Nam trên trường quốc
tế từng bước được nâng lên. Niềm tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của
Đảng và quản lý của nhà nước ngày càng được củng cố. Mặt khác, sự thay
đổi cơ chế kinh tế đánh dấu sự đổi mới tư duy lý luận của Đảng ta về con
đường xây dựng chủ nghĩa xã hội đã được thực tiễn cuộc sống và kết quả
nêu trên kiểm chứng là đúng đắn, công cuộc đổi mới là hợp lòng dân, là
đúng xu thế phát triển kháchquan của thời đại và hoà nhập vào cộng đồng
quốc tế.
2004: 21,8- 40,1 – 38,1%
- Hạn chế:
Nền kinh tế vẫn nằm ở nhóm nước kinh tế đang phát triển. Trong cơ
nâng cấp và xây dựng mới các công trình thuỷ lợi có nhu cầu cấp bách, gắn
với phát triển thuỷ điện, đáp ứng yêu cầu sản xuất nông nghiệp, nuôi trồng
thuỷ sản, nước sinh hoạt của dân cư và giảm nhẹ thiên tai.
Chúng ta chủ trương đẩy mạnh hơn nữa công nghiệp hoá, hiện đại hoá
nông nghiệp và nông thôn, giải quyết đồng bộ các vấn đề nông nghiệp, nông
thôn và nông dân. Phải phát triển toàn diện nông nghiệp, chuyển dịch mạnh
cơ cấu nông nghiệp và kinh tế nông thôn theo hướng tạo ra giá trị gia tăng
ngày càng cao, gắn với công nghiệp chế biến và thị trường; thực hiện cơ khí
hoá, điện khí hoá, thuỷ lợi hoá, đưa nhanh tiến bộ khoa học kỹ thuật và công
nghệ sinh học vào sản xuất, nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh
tranh, phù hợp với đặc điểm từng vùng, từng địa phương. Trong việc phát
triển công nghiệp, xây dựng và dịch vụ, chúng ta khuyến khích phát triển các
ngành công nghiệp công nghệ cao, công nghiệp chế tác, công nghiệp phần
mềm và công nghiệp bổ trợ có lợi thế cạnh tranh, tạo nhiều sản phẩm xuất
khẩu và thu hút nhiều lao động; phát triển một số khu kinh tế mở và đặc khu
12
Copyright: Tài liệu đại học ©