Tìm hiểu Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục
Ngày 6/9/2003. Cập nhật lúc 15
h
29'
Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục là một hệ thống các quan điểm toàn diện và sâu sắc về các vấn đề:
lên án chính sách ngu dân của thực dân, đế quốc; xác định vị trí, vai trò của giáo dục đối với sự phát triển
của đất nước và những quan điểm, tư tưởng chỉ đạo phát triển nền giáo dục trong chế độ mới. Các nhà
nghiên cứu đã ghi nhận: tổng số bài nói, bài viết của Bác về các chủ đề nêu trên là 386. Đây là một di sản
vô giá đối với nền giáo dục cách mạng. Trong bài viết này, chúng tôi chỉ đi sâu tìm hiểu một số tư tưởng
cơ bản về nhiệm vụ của ngành giáo dục, nhà trường, của thầy giáo, cô giáo và học sinh trong chế độ mới
qua khoảng 20 bài nói, bài viết của Bác trực tiếp với ngành giáo dục sau khi nước nhà giành được độc
lập.
Điều đầu tiên Bác Hồ quan tâm là phải nhanh chóng xóa bỏ nền giáo dục nô lệ, bắt đầu từ xây dựng mới
chương trình, sách, cách dạy, đội ngũ cán bộ cho nền giáo dục đến việc nâng cao dân trí cho người dân
của một nước độc lập. Trong thư gửi Hội nghị giáo dục toàn quốc họp tại Việt Bắc tháng 7/1947, Bác viết:
“Chúng ta cần phải có một nền giáo dục kháng chiến và kiến quốc. Vì vậy, chúng ta:
1 - Phải sửa đổi triệt để chương trình giáo dục cho hợp với sự nghiệp kháng chiến và kiến quốc.
2- Muốn như thế, chúng ta phải có sách kháng chiến và kiến quốc cho các trường.
3- Chúng ta phải sửa đổi cách dạy cho hợp với sự đào tạo nhân tài kháng chiến và kiến quốc.
4- Chúng ta phải đào tạo cán bộ mới và giúp đỡ cán bộ cũ theo tôn chỉ kháng chiến và kiến quốc.
5- Về bình dân học vụ, nhờ sự hy sinh cố gắng của nam nữ giáo viên, đã có kết quả rất tốt đẹp. Bây giờ,
số đông đồng bào đã biết đọc biết viết thì chúng ta phải có một chương trình để nâng cao thêm trình độ
văn hóa phổ thông của đồng bào".
Bác rất coi trọng việc ngành giáo dục phải nghiêm túc thực hiện các nhiệm vụ đặt ra, tổng kết thực tiễn,
kinh nghiệm. Gửi thư cho Đại hội giáo dục toàn quốc họp tháng 7/1951 , Bác yêu cầu: "Đại hội nên kiểm
thảo kỹ công tác cải cách về chương trình, chủ trương và cách thi hành, để tìm thấy những khuyết điểm
mà sửa đổi, những ưu điểm mà phát triển thêm. Đại hội nên chú ý làm thế nào cho việc giáo dục liên kết
với đời sống của nhân dân, với công cuộc kháng chiến và kiến quốc của dân tộc".
Đến Hội nghị giáo dục toàn quốc tháng 3/1955, Bác nhấn mạnh: "Để thu kết quả tốt đẹp thì Hội nghị cần
phải nắm vững mấy vấn đề chính do Bộ đề ra, đi sâu vào việc điều tra nghiên cứu, tổng kết kinh nghiệm.
Mỗi chủ trương công tác đều phải căn cứ vào tình hình thực tế, vào kinh nghiệm rất phong phú của quần

chú ý giáo dục lao động cho các em:
"Giáo dục các em là việc chung của gia đình, trường học và xã hội... Gia đình, trường học và xã hội chăm
lo giáo dục, đều nhằm mục đích làm cho các em mai sau trở nên những công dân tốt, những cán bộ tốt,
những người chủ tốt của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa".
"Trong việc giáo dục phải có môn giáo dục về lao động... Nhưng ta chưa kết hợp được chặt chẽ giáo dục
văn hóa với lao động sản xuất. Mấy năm gần đây, việc giáo dục tinh thần lao động, kỷ luật lao động và
giáo dục lao động có sút kém. Bây giờ phải sửa".
Nhiệm vụ của các nhà trường cuối cùng là phải đào tạo nhân lực cho việc kiến thiết đất nước: "Trong
việc kiến thiết nước nhà về mọi mặt, ta thiếu rất nhiều cán bộ như kỹ sư, chuyên gia, thợ lành nghề, thầy
dạy học, v.v... Vì vậy ta phải phát triển mạnh đại học và chuyên nghiệp. Muốn phát triển đại học và
chuyên nghiệp, phải chú trọng cấp 2, cấp 1, và cấp vỡ lòng".
Bác đặc biệt quan tâm tới việc các nhà trường phải dạy các ngành nghề liên quan trực tiếp đến nông
nghiệp và nông thôn, cho vùng dân tộc thiểu số và miền núi:
"Hiện nay ở nông thôn, vấn đề quan trọng là cải tiến và nâng cao trình độ quản lý hợp tác xã để phát triển
sản xuất. Nhà trường góp sức đào tạo bồi dưỡng thanh niên có khả năng ấy".
"Hiện nay lại có hơn 30 trường thanh niên dân tộc vừa học vừa làm, để đào tạo cán bộ địa phương, vừa
có văn hóa, vừa có kỹ thuật, vừa giỏi lao động. Loại trường đó rất tốt, cần giúp cho những trường đó phát
triển đúng phương hướng... Đây là trường học để đào tạo cán bộ... Cần phải chú ý phát triển loại trường
thanh niên dân tộc vừa học vừa làm đó".
Để thực hiện tốt nhiệm vụ, cần tổ chức tốt việc thi đua dạy và học trong nhà trường. Tư tưởng về xây
dựng phong trào "Thầy thi đua dạy, trò thi đua học" được Bác nêu lần đầu vào năm 1952, được Bác nhắc
lại nhiều lần trong các lần gửi thư, nói chuyện với thầy giáo, cô giáo, học sinh và đặc biệt được khẳng
định trong bức thư cuối cùng Bác gửi cho ngành giáo dục ngày 16/10/1968:
"Dù khó khăn đến đâu cũng phải tiếp tục thi đua dạy tốt và học tốt. Trên nền tảng giáo dục chính trị và
lãnh đạo tư tưởng tốt, phải phấn đấu nâng cao chất lượng văn hóa và chuyên môn nhằm thiết thực giải
quyết các vấn đề do cách mạng nước ta đề ra và trong một thời gian không xa, đạt những đỉnh cao của
khoa học và kỹ thuật”.
Đối với các thầy giáo, cô giáo và cán bộ quản lý giáo dục, Bác nhấn mạnh:
"Các thầy giáo có nhiệm vụ nặng nề và vẻ vang là đào tạo cán bộ cho dân tộc", "chăm lo dạy dỗ cho con
em của nhân dân thành người công dân tốt, người lao động tốt, người chiến sĩ tốt, người cán bộ tốt của