ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
------------

LÝ NA (LI NA)

THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC
ĐẾN VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ X - XVIII

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

HÀ NỘI - 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN
------------

LÝ NA (LI NA)

THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN TRUNG QUỐC
ĐẾN VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ X - XVIII

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ: 62 22 34 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC:
PGS.TS. NGUYỄN KIM SƠN



Hà Nội, tháng 07 năm 2016
Ngƣời viết

Lý Na (Li Na)


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

TT

Chữ viết tắt

Viết đầy đủ

1

TĐS

Thơ đi sứ

2

TXH

Thơ xƣớng họa

3

ĐVSKTT


An Nam chí lƣợc

9

VNCHN

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

10

VSTGCM

Việt sử thông giám cƣơng mục

11

ĐNTL

Đại Nam thực lục

12

GCC

Giao Châu cảo 交州稿

13

SGC

Bảng 2.2

Danh sách và sứ mệnh của các sứ đoàn Trung Quốc sang Việt Nam

Bảng 3.1

Tình hình mất còn của Sứ Giao tập các triều

Bảng 3.4

Thống kê số bài TĐS Việt Nam của sứ thần Trung Quốc


MỤC LỤC
Mở đầu .......................................................................................................................3
1. Lý do chọn đề tài ..............................................................................................3
2. Đối tƣợng nghiên cứu .......................................................................................6
3. Phạm vi nghiên cứu và tƣ liệu ..........................................................................9
4. Phƣơng pháp nghiên cứu ................................................................................10
5. Đóng góp khoa học của Luận án ....................................................................12
6. Bố cục của Luận án.........................................................................................12
7. Quy ƣớc trình bày Luận án .............................................................................13
Chƣơng 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu.........................................................14
1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ Ở MỘT SỐ
NƢỚC THUỘC VÙNG VĂN HÓA HÁN .........................................................14
1.2. NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN VIỆT NAM TỚI TRUNG
QUỐC .................................................................................................................15
1.2.1. Sƣu tập danh sách sứ thần hoặc văn bản ............................................16
1.2.2. Dịch thuật, giới thiệu công bố ............................................................16
1.2.3. Nghiên cứu từ các góc độ ...................................................................17

3.2.1.1. Chủ đề về chính trị, ngoại giao ......................................................59
3.2.1.2. Chủ đề về sứ trình cũng như hoạt động trên sứ trình ....................71
3.2.1.3. Chủ đề về cảnh vật mới lạ và cuộc sống người dân ......................79
3.2.1.4. Chủ đề về nhớ quê nhớ nhà ............................................................88
3.2.2. Cảm hứng chủ đạo..............................................................................93
3.2.2.1. Ý thức dân tộc .................................................................................93
3.2.2.2. Ý thức trách nhiệm của sứ thần ......................................................95
Tiểu kết chƣơng 3 ...............................................................................................98
Chƣơng 4. Thể loại và đặc điểm của thơ đi sứ .....................................................99
4.1. THỂ LOẠI CỦA THƠ ĐI SỨ .....................................................................99
4.1.1. Chia theo cấu trúc hình thức .............................................................99
4.1.2. Chia theo tiêu chí nội dung .............................................................102
4.2. BÚT PHÁP NGHỆ THUẬT CỦA THƠ ĐI SỨ ........................................ 113
4.2. 1. Tức cảnh sinh tình .......................................................................... 113
4.2. 2. Thác vật ngôn chí ............................................................................ 116
4.2.3. Tức cổ nghiệm kim ........................................................................... 119
4.2.4. Tức sự thư hoài.................................................................................123
4.3. ĐẶC ĐIỂM THƠ ĐI SỨ ...........................................................................125
4.3.1. Mang đậm tính ký sự ........................................................................125
4.3.2. Tự sự kết hợp với trữ tình ................................................................134
4.3.3. Mang tính lƣu động di chuyển .........................................................137
4.3.4. Không qua nhiều trau chuốt .............................................................139
4.3.5. Chịu sự ảnh hƣởng của các bậc tiền bối...........................................142
Tiểu kết chƣơng 4 .............................................................................................147
Kết luận ..................................................................................................................148
DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN
LUẬN ÁN ...............................................................................................................151
TÀI LIỆU THAM KHẢO ....................................................................................152
PHỤ LỤC ...............................................................................................................162
Phụ lục I: CÁC BẢNG BIỂU VỀ SỨ ĐOÀN VÀ TĐS .........................................162

tăm của ông nhân thế mà vang dội)‖ [106, 96]. Làm thơ giỏi mà thúc đẩy vua Trần
sang nạp cống có lẽ là hơi quá, nhƣng thông tin này cho biết hoạt động của sứ thần
có thể thúc đẩy sự việc đi đến những kết quả tốt đẹp.

3


Việc chọn sứ thần đều phải trải qua một sự lựa chọn cân nhắc thật kỹ càng
trong triều đình. Nhìn lại dòng chảy lịch sử, chúng tôi đƣợc biết những ngƣời đƣợc
cử đi sứ hầu nhƣ đều là những quan chức tài giỏi lỗi lạc, có tinh thần yêu nƣớc, bác
cổ thông kim, ứng đối nhanh trí, thông minh tháo vát, nhất là giỏi về làm thơ văn.
Đa số sứ thần là những ngƣời đỗ đạt khoa cử, những nhà văn hóa xuất sắc, có tên
tuổi trong triều đình.
Trong quá trình đi sứ, sứ thần phải vƣợt qua nhiều gian khổ, phải lƣu tâm
quan sát và hỏi han khắp nơi. Vì đƣợc trải nghiệm những điều bất bình thƣờng, còn
một trọng trách nữa là khi về phải tâu với vua, nên họ đã ghi lại những sự kiện lịch
sử quan trọng mà mình đã đích thân chứng kiến, cũng nhƣ những điều tai nghe mắt
thấy mới lạ ở dọc đƣờng, sáng tác ra nhiều tác phẩm văn học. Những tác phẩm này
đƣợc chúng tôi gọi là tác phẩm đi sứ. Tác phẩm đi sứ của sứ thần Trung Quốc đến
Việt Nam thƣờng đƣợc gọi tắt là Sứ Giao tập, ngƣợc lại, tác phẩm của sứ thần Việt
Nam sang Trung Quốc thƣờng đƣợc gọi tắt là Sứ Hoa tập. Các văn tập đi sứ mang
tên Sứ Giao văn tập, Sứ Hoa văn tập, An Nam ký sự, Hoa trình văn tập hay Hoàng
hoa thi tập1, v.v... tuyệt đại đa số sáng tác bằng chữ Hán cổ, ngoài ra có một số ít sứ
thần Việt Nam sáng tác bằng chữ Nôm. Trong những tác phẩm đi sứ, thơ ca chiếm
một tỷ trọng khá lớn, là một thể loại hết sức đƣợc sứ thần ƣa chuộng.
Những bài thơ đi sứ (dƣới đây xin viết tắt là TĐS) là thơ của các sứ thần làm
trong khi đi sứ, nói chuyện bang giao, ghi lại nhật ký hành trình, các cuộc giao tiếp
và nghi lễ ngoại giao, miêu tả và phản ánh đất nƣớc và con ngƣời nơi mình đi qua,
v.v... Nhƣ vậy là TĐS sẽ đƣợc xác định bằng cả trục thời gian (đi sứ) và bằng cả về
nội dung (chuyện đi sứ), do các sứ thần đƣợc lựa chọn từ những trí thức phong kiến

đậm sắc thái thời phong kiến, nhất là muốn nắm bắt đƣợc đặc điểm và nghệ thuật
văn học của mảng thơ đó, đồng thời cũng nhằm tìm hiểu thêm mối quan hệ bang
giao nói chung và mối quan hệ giao lƣu văn học giữa tầng lớp trí thức hai nƣớc,
chúng tôi đã chọn Thơ đi sứ của sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam từ thế kỷ X XVIII làm đề tài nghiên cứu của Luận án tiến sĩ.
Nhìn vào tiêu đề của luận án, có thể cho rằng luận án này trƣớc hết là một
công trình nghiên cứu về văn học và ngoại giao Trung Quốc. Nhƣng xét kỹ hơn nó
cũng thuộc về chuyên ngành văn học Việt Nam, bởi hoạt động đi sứ của những sứ
thần Trung Quốc là hƣớng tới và diễn ra ở Việt Nam, nội dung chủ yếu của nguồn
5


tài liệu liên quan mật thiết và trực tiếp tới Việt Nam, là thứ văn chƣơng có chủ đề đề tài, cảm hứng chủ đạo từ thực tế và lịch sử Việt Nam. Nên luận án này còn có thể
coi là một nghiên cứu bổ sung, hỗ trợ cần thiết cho chuyên ngành Việt Nam học
trong đó có nghiên cứu văn học, giúp cho mở rộng tầm nhìn, chuyển đổi góc nhìn
để tìm hiểu văn học cũng nhƣ tác phẩm Việt Nam. Đề tài này liên quan đến vài lĩnh
vực nhƣ sủ học, bang giao, văn hóa, văn học, v.v... có thể nhìn nhận và phân tích từ
các góc độ khác nhau, nhƣng công việc chính của chúng tôi là chỉnh lý văn bản và
tác phẩm, bất cứ nhìn nhận từ góc độ nào đều xung quanh hoặc phục vụ cho công
việc nghiên cứu văn học, phần nội dung quan trọng nhất trong Luận án.

2. Đối tƣợng nghiên cứu
Vùng đất Việt Nam cả trƣớc khi lẫn sau khi trở thành nhà nƣớc độc lập, đã có
không ít ngƣời Trung Nguyên và vùng Hoa Nam Trung Quốc di cƣ sang, có ngƣời
sang vì làm ăn buôn bán, có ngƣời chạy sang tránh loạn; có ngƣời sang làm Thái thú
nhƣ Tích Quang, Sĩ Nhiếp... Có ngƣời sang vì bị đi đày nhƣ Vƣơng Phúc Trị (bố
của Vƣơng Bột), Thẩm Thuyên Kỳ, hay Đỗ Thẩm Ngôn (ông nội của nhà thơ Đỗ
Phủ), Giải Tấn... Có ngƣời sang lánh nạn vì không chịu khuất phục vƣơng triều mới,
nhằm tìm cơ hội khôi phục giang sơn cũ nhƣ nhóm ngƣời Tống, ngƣời Minh
Hƣơng... Có ngƣời sang làm việc giao lƣu với chúa Nguyễn ở Đàng Trong nhƣ nhà
sƣ Thích Đại Sán thời nhà Thanh, sang Huế năm 1695 [91], v.v...

với ngƣời Việt Nam cũng chỉ giới hạn giữa sứ thần với vua tôi cấp cao Việt Nam.
Vì trong số tác phẩm đi sứ còn lƣu trữ lại đó, có những đề tài, thể loại và cảm
hứng tƣơng tự, tùy theo giá trị của tác phẩm và mục đích sử dụng, chúng tôi chỉ
chọn dịch khoảng 100 bài thơ mà chúng tôi cho là tiêu biểu và có thể đại diện cho
từng thời đại, từng sứ thần, từng đề tài và thể loại. Cũng vì nhiều bài TĐS Việt Nam
của sứ thần Trung Quốc quá rải rác và còn tồn nghi, cho nên để đảm bảo tính khoa
học, Luận án của chúng tôi chủ yếu dựa vào sáu bộ Sứ Giao thi đƣợc lƣu trữ hoàn
hảo và một số thi văn tập liên quan khác của các sứ thần. Xin đƣợc liệt kê:

7


- Giao Châu cảo của Nguyên sứ Trần Phu（元 陳孚《交州稿》）[66]
- Sứ Giao cảo của Minh sứ Lỗ Đạc（明 魯鐸《使交稿》）[76]
- Vạn lý chí của Minh sứ Trƣơng Hoằng Chí（明 張弘至《萬里志》）[73]
- Giao hành trích cảo của Minh sứ Từ Phu Viễn（明 俆孚遠《交行摘稿》）[81]
- Sứ Giao tập của Thanh sứ Ngô Quang（清 吳光《使交集》）[87]
- Sứ Giao ngâm của Thanh sứ Chu Xán（清 周燦《使交吟》）[89]
- Sứ Giao kỷ sự của Thanh sứ Chu Xán（清 周燦《使交紀事》）[89]
- Phó Dữ Lệ thi văn tập của Nguyên sứ Phó Dữ Lệ（元 傅與礪《傅與礪詩文集》
）[69]
- Thiên Nam hành kỷ của Nguyên sứ Từ Minh Thiện（元 徐明善《天南行紀》）[67]
- Thúy Bình thi tập của Minh sứ Trƣơng Dĩ Ninh（明 張以寧《翠屏詩集》）[71]
- Văn Giản tập của Minh sứ Tôn Thừa Ân（明 孫承恩《文簡集》）[82]
- Vinh tiến tập của Minh sứ Ngô Bá Tông（明 吳伯宗《榮進集》）[78]
- Cam Tuyền văn tập của Minh sứ Trạm Nhƣợc Thủy（明 湛若水《甘泉文集》
）[83]
- Trúc giản tập của Minh sứ Phan Hy Tăng（明 潘希曾《竹澗集》）[84]
- Lâm Đăng Châu tập của Minh sứ Lâm Đƣờng Thần（明 林唐臣《林登州集》）[72]
- Chất Am Chương Công thi văn tập của Minh sứ Chƣơng Sƣởng（明 章敞《質菴章

hƣởng và can thiệp rất mạnh của nƣớc thứ ba. Trƣớc năm 1802, các ông vua Việt
Nam thƣờng đƣợc phía Trung Quốc phong vƣơng là Giao Chỉ Quận vương hoặc An
Nam Quốc vương. Bắt đầu từ năm 1803 mới đổi quốc hiệu thành Việt Nam. Nên để
nghiên cứu những tác phẩm đi sứ của sứ thần Trung Quốc thể hiện rõ nét mối quan
hệ thông sứ phƣơng Đông bình thƣờng nhất giữa hai nƣớc Việt - Trung, chúng tôi
xin chỉ giới hạn phạm vi thời gian nghiên cứu đến trƣớc thế kỷ XIX.
- Phạm vi tư liệu
Chúng tôi đã tìm mọi biện pháp để khai thác nguồn tƣ liệu. Tƣ liệu mà chúng
tôi khảo sát trong Luận án, xin đƣợc giới hạn trong phạm vi không gian tra cứu ở
các thƣ viện và trung tâm lƣu trữ của Trung Quốc và Việt Nam, chẳng hạn nhƣ: Thƣ
viện Quốc gia Bắc Kinh, Trung tâm lƣu trữ Bắc Kinh, Thƣ viện Đại học Bắc Kinh,
Thƣ viện Quảng Tây, Thƣ viện Đại học Dân tộc Quảng Tây... (ở Trung Quốc); hay
VNCHN, Thƣ viện Quốc gia và Thƣ viện Khoa học Xã hội (ở Việt Nam).

9


Nguồn chính sử của Trung Quốc, chúng tôi tuyển chọn các quyển Thực lục, Tống sử,
Nguyên sử, Minh sử, Thanh sử cảo, Hội điển..., từ đó lập ra danh sách các sứ thần đã từng đi
sứ Việt Nam và tìm hiểu sứ mệnh hoặc các vấn đề liên quan đến chuyến đi sứ. Nguồn chính
sử của Việt Nam, chúng tôi chọn ĐVSKTT, Khâm định VSTGCM, LCHCLC... nhằm khai
thác tƣ liệu về các quan chức đã tham gia công việc tiếp đón sứ đoàn.

Chúng tôi còn tham khảo thêm các văn tập, bút ký của tủ sách tƣ gia cũng
nhƣ địa phƣơng chí của Trung Quốc. Hàng loạt tùng thƣ với quy mô lớn đƣợc ảnh
ấn và xuất bản phát hành ở Trung Quốc nhƣ TKTT, Tứ khố cấm hủy tùng san, Tứ
khố vị thu lục thư tịch san, Tứ khố tồn mục tùng thư, Tục tu TKTT, v.v… đã tạo điều
kiện thuận lợi cho chúng tôi sƣu tập tài liệu; trong đó, những sử tích, văn tập, thi tập
của sứ thần liên quan đến Luận án là những tƣ liệu đƣợc chúng tôi quan tâm nhất.
Bộ sách Việt Nam Hán Nôm văn hiến thư mục đề yếu cũng tạo điều kiện thuận

nay mở rộng sang lĩnh vực của văn học khu vực, khảo sát nó trong văn cảnh giao
lƣu văn hóa văn học khu vực Đông Á mà Trung Quốc là hạt nhân, Việt Nam là
một nƣớc văn minh văn hiến nằm trong cùng một vùng văn hóa đó. Phƣơng pháp
văn học so sánh giúp cho chúng tôi so sánh thơ chữ Hán cổ của ngƣời Trung Quốc
và ngƣời Việt Nam, qua đó thấy đƣợc trình độ sử dụng và sáng tác văn học chữ
Hán của vua tôi Việt Nam.
Chúng tôi vừa khái quát hệ thống thể loại, hệ đề tài – chủ đề của tác phẩm,
vừa quan sát cận cảnh, khảo sát chất liệu, thủ pháp và đặc điểm nghệ thuật, đi sâu
tìm hiểu cấu trúc tầng bậc và giá trị của từng văn bản tác phẩm mà chúng tôi lựa
chọn nhƣ những mẫu tiêu biểu để nghiên cứu. Qua nghiên cứu ngôn ngữ thi ca,
chúng tôi tìm hiểu cách thức dùng từ và làm thơ của sứ thần. Vì đối tƣợng nghiên
cứu của Luận án là thơ ca, nên thi pháp học là một phƣơng pháp nghiên cứu quan
trọng mà chúng tôi phải sử dụng.
- Phƣơng pháp liên ngành. Mỗi chuyến đi sứ đều có bối cảnh và lý do lịch
sử cụ thể riêng của nó, Luận án là một đề tài thuộc lĩnh vực văn học nhƣng lại gắn
liền chặt chẽ với sử học cũng nhƣ văn hóa học, phƣơng pháp liên ngành giúp chúng
11


tôi quan sát diện mạo và những tác động của nhân tố bên ngoài đối với việc sáng tác
và tiếp nhận TĐS của các vị sứ thần, lý giải những vấn đề thuộc văn cảnh lịch sử và
văn hóa của các trƣớc tác TĐS. Phƣơng pháp liên ngành sẽ giúp chúng tôi vừa
nghiên cứu giá trị văn học, vừa tìm hiểu giá trị lịch sử và văn hóa của TĐS, có thể
nhìn nhận sự kiện toàn diện hơn.
- Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng rộng rãi các thao tác nghiên cứu nhƣ:
phiên dịch – chú giải, thống kê, biểu đồ, mô tả, phân tích, so sánh, v.v...
5. Đóng góp khoa học của Luận án
Luận án có những điểm mới về nội dung: đó là đề tài – chủ đề nghiên cứu. Ở
Trung Quốc, đã có ngƣời nghiên cứu về văn học Việt Nam, nhƣng họ chủ yếu
nghiên cứu về lịch sử văn học Việt Nam. Cũng có ngƣời nghiên cứu về quan hệ đi

Luận án của chúng tôi trình bày theo những quy định chung của Trƣờng Đại
học Khoa học Xã hội và Nhân văn. Cụ thể:
+ Viết hoa toàn bộ: nhân danh, địa danh, quốc hiệu.
+ Viết hoa chữ cái đầu: tên thời đại (Xuân thu, Chiến quốc), tên tác phẩm,
tên một đơn vị tổ chức (Thƣ viện Đại học Bắc Kinh, Viện Nghiên cứu Hán Nôm)
+ In nghiêng: tên tác phẩm (An Nam chí lược, Nam Giao hảo âm)
+ Chú thích: nếu trích dẫn tƣ liệu thì mở ngoặc vuông [..., ...]; trong đó chữ
số đầu là số thứ tự tƣ liệu đƣợc trích, chữ số sau là số trang.
+ Những bài thơ đƣợc chọn dịch, đã xuất hiện trong chính văn thì không đƣa
vào Phụ lục nữa, đƣợc chọn dịch ở Phụ lục thì chính văn không lặp lại nữa.

13


Chƣơng 1
Tổng quan tình hình nghiên cứu

Sứ thần là nhà ngoại giao đặc biệt trong thời phong kiến, đa số là những văn
quan xuất sắc đã để lại các loại tác phẩm văn chƣơng đi sứ, nên đề tài nghiên cứu về
tác phẩm của họ cũng đã nhận đƣợc sự quan tâm ở các mức độ khác nhau của học
giả các nƣớc. Nhằm điểm lại những kết quả nghiên cứu đã đạt đƣợc của học giả đi
trƣớc và chỉ ra hƣớng nghiên cứu của Luận án, dƣới đây chúng tôi xin tổng thuật
tình hình nghiên cứu đối tƣợng.
1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ Ở MỘT SỐ
NƢỚC THUỘC VÙNG VĂN HÓA HÁN
Hiện nay, đã có học giả của các nƣớc nhƣ Trung Quốc, Hàn Quốc, Triều Tiên,
Nhật Bản, Việt Nam, Mỹ và khu vực Đài Loan - Trung Quốc, v.v... tham gia vào
lĩnh vực nghiên cứu đề tài TĐS. Tuy nhiên, đại đa số học giả nghiên cứu theo
hƣớng từ các nƣớc lân cận vào Trung Quốc, gọi là Yên hành, nhƣ giữa Trung Quốc
với bán đảo Triều Tiên, Việt Nam, Nhật Bản, Lƣu Cầu chẳng hạn. Công trình

Giữa hai nƣớc Trung - Nhật, giao lƣu văn hóa và văn học trong thời thịnh
Đƣờng rất chặt chẽ và nổi tiếng, nên kết quả nghiên cứu về TĐS trong thời kỳ này
tƣơng đối nhiều, bài Bàn về việc giao lưu thi ca giữa Trung – Nhật trong thời
Đường [162] chẳng hạn. Về thời Tống, Minh thì hay nghiên cứu về quan hệ thƣơng
mại, cơ chế cử và tiếp sứ thần [163]. Về thời Nguyên, Thanh, học giả hay nghiên
cứu về sự ảnh hƣởng của tƣ tƣởng Trọng Hán khinh di (重漢輕夷) của Nhật Bản
đối với quan hệ bang giao hai nƣớc [164], v.v...
1.2. NGHIÊN CỨU THƠ ĐI SỨ CỦA SỨ THẦN VIỆT NAM TỚI
TRUNG QUỐC
Kết quả nghiên cứu về TĐS của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc đến nay đã
nhận đƣợc sự đóng góp của học giả Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc, Mỹ và khu
vực Đài Loan - Trung Quốc. Việt Nam hiện còn lƣu trữ đƣợc khá nhiều tác phẩm đi

15


sứ của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc tại VNCHN Hà Nội. Năm 2010, VNCHN
và Trƣờng Đại học Phúc Đán (Thƣợng Hải - Trung Quốc) đã hợp tác tiến hành vựng
tập những tác phẩm đi sứ thành bộ sách Việt Nam Hán văn Yên hành văn hiến tập
thành gồm 25 quyển, bắt đầu từ tác phẩm của sứ thần nhà Trần là Nguyễn Trung
Ngạn đến sứ thần nhà Nguyễn là Nguyễn Thuật, đã tạo điều kiện thuận lợi giúp cho
việc nghiên cứu TĐS của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc đƣợc triển khai dễ dàng
hơn. Về những kết quả nghiên cứu thuộc lĩnh vực này, chúng tôi xin liệt kê một vài
công trình và bài báo khoa học nổi bật nhƣ sau:
1.2.1. Sƣu tập danh sách sứ thần hoặc văn bản
Nhóm biên soạn Nguyễn Thị Thảo, Phạm Văn Thắm và Nguyễn Kim Oanh
của VNCHN có công trình Sứ thần Việt Nam (1996) [20], giới thiệu truyện ký của
117 sứ thần, danh sách của 463 sứ thần khác, cùng với danh sách của 220 sứ bộ,
gồm cả sứ bộ Việt Nam đi sứ Trung Quốc và sứ bộ Trung Quốc sang Việt Nam.
Công trình Chuyện đi sứ tiếp sứ thời xưa (2001) [14] của Nguyễn Thế Long,

triều Nguyễn (1740-1820) đƣợc thông qua bảo vệ ở Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà
Nội vào tháng 8 năm 2015...
Mấy năm gần đây ở Trung Quốc, kết quả nghiên cứu về sứ thần Việt Nam đi
sứ Trung Quốc cũng nhiều dần, thậm chí có cả luận văn thạc sĩ, luận án tiến sĩ và
sau tiến sĩ chuyên khảo về vấn đề này. Chẳng hạn, học giả Trung Quốc Lƣu Ngọc
Quần đã có bài báo khoa học với nhan đề là Sứ thần Việt Nam và sự giao lưu văn
học giữa Trung Quốc - Việt Nam [145], giới thiệu các hoạt động văn học của sứ
thần Việt Nam đi sứ Trung Quốc đã đóng góp đáng kể vào việc giao lƣu văn học
giữa hai nƣớc; Trƣơng Ân Luyện của Đại học Ký Nam Trung Quốc có luận văn
thạc sĩ với đề tài là Nghiên cứu về sứ thần Phùng Khắc Khoan và Mai Lĩnh sứ
Hoa thi tập [147], khảo cứu chuyến sang sứ nhà Minh của Phùng Khắc Khoan và
tìm hiểu văn bản cũng nhƣ nội dung của Mai Lĩnh sứ Hoa thi tập, phản ánh tài
ngoại giao và tài văn thơ của Phùng Khắc Khoan. Chúng tôi cũng có bài Tìm hiểu
TXH giữa sứ thần Việt Nam với quan chức hộ tống sứ đoàn của nhà Thanh vào năm
1849, phân tích chuyến đi sứ Trung Quốc của sứ đoàn Phan Tĩnh, Mai Đức Thƣờng
17


và Nguyên Văn Siêu, phân tích TXH giữa họ với quan chức hộ tống sứ đoàn đƣợc
nhà Thanh cử là Ha Vấn Mai, Vƣơng Thạch Nguyên và Giả Trăn.
- Lịch sử, ngoại giao
Học giả Mỹ Liam C. Kelley có luận án tiến sĩ với đề tài là Beyond the
Bronze Pillars: Envoy Poetry and the Sino-Vietnamese Relationship [168]. Với tƣ
cách là ngƣời nƣớc thứ ba nhìn nhận quan hệ hai nƣớc khác, học giả này đã dựa trên
TĐS và hoạt động của sứ thần Việt Nam tới Trung Quốc để tìm hiểu quan hệ hai
nƣớc Việt - Trung trong thế kỷ XVI-XIX.
Có học giả chuyên khảo về các cuộc xƣớng họa thơ giữa sứ thần Việt Nam và
sứ thần Triều Tiên tại Bắc Kinh (Trung Quốc), vừa là nghiên cứu TĐS của sứ thần
Việt Nam, vừa là nghiên cứu tác phẩm thể hiện mối tình hữu nghị giữa Việt Nam và
bán đảo Triều Tiên. Về chủ đề này, Lý Xuân Chung đã có Luận án tiến sĩ Ngữ văn

khác có lẽ bị vƣớng vì chữ viết cũng nhƣ tƣ liệu, nên hiện chƣa quan tâm nhiều.
1.3.1. Nghiên cứu của học giả Việt Nam
Các công trình nghiên cứu về TĐS của sứ thần Trung Quốc đến Việt Nam và
TXH giữa sứ thần Trung Quốc với vua tôi tiếp sứ Việt Nam cho đến nay số lƣợng
vẫn không nhiều. Chỉ có vài bài báo giới thiệu một ông sứ thần Trung Quốc nào đó
và một số tác phẩm hoặc TĐS Việt Nam của họ:
- Giới thiệu văn bản
Học giả Việt Nam Phạm Văn Thắm có bài Giới thiệu văn bản An Nam tức
sự của sứ thần nhà Nguyên là Trần Phu [21], đây là bài thơ rất tiêu biểu và nổi tiếng
của Trần Phu sáng tác trong khi sang sứ Việt Nam năm 1293. Tác giả chủ yếu dựa
trên văn bản đƣợc ghi chép trong Bắc thư tải Nam sự [38] đƣợc lƣu trữ tại VNCHN,
phiên dịch đại bộ phận phần chú giải của bài thơ ngũ ngôn trƣờng luật phản ánh về
lễ nhạc, trang phục, thuế khóa, luật lệ, phong tục và đất nƣớc An Nam thời đó.
Học giả Việt Nam Nguyễn Thu Hiền có bài Giá trị của Thiên Nam hành kỷ
(Từ Minh Thiện) trong nghiên cứu bang giao giữa triều Trần (1226-1400) và
triều Nguyên (1260-1368) [8], giới thiệu tác phẩm Thiên Nam hành ký của sứ thần
nhà Nguyên là Từ Minh Thiện. Vị sứ thần nhà Nguyên này đã ghi chép lại sứ trình
19